Баты хаан

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
 Эту страницу в данный момент активно редактирует Одхон басаган.
Пожалуйста, не вносите в неё никаких изменений до тех пор, пока не исчезнет это объявление.
В противном случае могут возникнуть конфликты редактирования.
Объявление размещено 11.11.2025 и не должно присутствовать на странице более двух суток.
Для автоматического указания даты установки предупреждения используйте конструкцию {{subst:L}}
Learning.svg

Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ номой сангай дансанууд

Arrow-Right.png
Library.png
Тус статья соо жасануудһаа дансанууд хэрэглэгдээ Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ Юрэнхылэгшын номой сангай
Подробнее
Эта статья — о Монголой зонхилогшо. Об узбек арадай поэт, уран зохёолшон, сэдхүүлшэн ба ниитэ ажябуулагша тухай см. Баты (поэт).
Бата (Баты)
монгол хэлэн Бата хаан?, ᠪᠠᠲᠤ ᠬᠠᠨ?
Баты XIV -дэхи зуун жэлэй дунда зуун жэлэй хитад зураг дээрэ
Баты XIV -дэхи зуун жэлэй дунда зуун жэлэй хитад зураг дээрэ
Флаг
Алтан ордоной Хаан
1227 — 1255/1256
Урид ажаллаһан хүн Зүүчи
Халан абагша Сартак
Түрэһэн үдэр 1209 оной али 1210 оной
Наһа бараһан үдэр 1255 оной али 1256 оной
Хүдөөлһэн газар
Уг изагуур Чингисэйхид
Эсэгэ Зүүчи
Эхэ Уки-фуджин
Наһанайнь нүхэр Борогшон-хатан
Үхибүүд хүбүүд: Сартак, Тукан (чингизид), Абукан
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Баты́ али Бата (ород хэлэн Баты́й) монгол хэлэн Бат хаан?, ᠪᠠᠲᠤ
ᠬᠠᠨ?; хитад 抜都; ойро 1205 оной, Монгол Улас түрэһэн — ойро 1255 оной, Старый Сарай[d] наһа бараһан) «Саин хаан» («һайн хаан»;« һайн эзэн хаан») гэжэ баһа мэдээжэ монгол жанжан, Зүүчи (Алтан Ордагай) нютагай зонхилогшо. Монголой сэрэгүүдэй Волжско Булгарида, Орос гүрэндэ, половцуудта болон Зүүн Европын гүрэнүүдтэ эсэргүү ябадал толгойлоо. Чингис Хаанай хүбүүдые наһа бараһанай удаа монголой эзэнтэ гүрэндэ маша ехэ нүлөөтэй байһан чингизидүүдэй дунда ахалагшань гэжэ үзэдэг байба[1].

Эртын жэлнүүдтэ

Баты хадаа Зүүчи Хаанай ба тэрэнэй хоёрдохи Һамган Уки-фужинай хүбүүн болоно. Түрэхэдөө абаһан Бата нэрэ монгол хэһэлһээ абтажа, бата бэхи, бата бүхи гэһэн удхатай юм. Ород түүхэ бэшэгүүд ба Европын түүхэ бэшэгүүд соо Бата нэрэ хубилгагдаһан түхэлөөр хэрэглэгдээ[2][3].

Чингис Хаанай ууган Хүбүүн Зүүчиин эдлэлэй аймаг нютаг аха дүүнэрэй дунда эгээл томо юм һэн. Тэрэ Хорезмын нютаг, Сырдарья мүрэнэй эхин, Семиречиин нэгэ хуби]], Пиртыш, Дешт-и-Кыпчагай зүүн хэһэг (половецуудай тала) болон Волго мүрэнһөө баруулжаа газар нютагуудые бүридүүлдэг байгаа[4]. Эсэгынгээ наһа бараһанай удаа 1227 ондо Баты нютаг залгамжалан абаа. Чингис Хаан, хожомынь Угдэйшье энээниие гэршэлнэ[5]. Баты гэрэй ехэ хүбүүн бэшэ байгаа, тэрэнэй Эхэ Уки-фужинай уг гарбал уг залгамжалагшын шэлэлгэдэ нүлөөлһэн гэжэ тоологдоно. Тэрэ чингис Хаанай Ехэ һамган Бүртэ — Зүүчиин эхэ хунгир отогой хүн бэлэй. Баты зонхилогшо болоходоо, бодото засаг түрэеэ аха дүүнэртэеэ хубаалдаба[5].

Баты 1228 оной Үгэдэйе хаан шэрээдэ һунгаха хуралдаанда нютаг нугаяа түлөөлжэ байлсаа[6]. Шэнэ ехэ хааниие һунгаһанай удаа монголшууд баруун зүг рүү тэлбэрэлээ дахин эхилбэ. 1229 ондо Сүбэдэй Каспиин талада ерэбэ. Аяншалгань амжалтатай бэшэшье һаа, саашанхи добтолгодо табигдаха талмайнь бэлдэгдээ. Сэрэгэй компанинууд эдэ жэлнүүдтэ Жүүчи нютаг аймаг бэеэ даагаад ябуулха баатай болоо, юундэб гэхэдэ монголой гол сэрэгүүд Хойто Хитадта дай үүсхэдэг байгаа[7].

1230 ондо Ордынойхид Яик, Волго мүрэнүүдэй (Ураал) хоорондохи половецой тала руу добтолно. Добтолго дахин урагшагүйдэбэ. Энэ үедэ Зүүчи нютаг гансал нютагай амжалтануудта найдаха аргатай байгаа, асари ехэ газар дайдые эзэлхэдэ, бүри һүртэй сэрэг хэрэгтэй һэн[8].

Баруун тээшэ добтолгын аян

Гол толилолгонууд:Волжскын Булгаариие Монголшуудай эзэмдэлгэ, Орос гүрэн руу монголшуудай добтолон оролго, Монголшуудай баруун тээшэ добтолгын аян

1235 оной хуралдаанай дараа бүхы чингисүүдууд оролсожо монголой изагууртан эзэлэгдэһэн газар нютагые тараажа баруун газар руу шэнэ аяншалха шиидхэбэри абаһан[9].

Суздалиие монголшуудай һандаргалга

Чингис Хаанай хүбүүд Эжэл Мүрэнһөө баруулжаа Зүүчиин нютаг аймагта үгэхэгүй гэжэ шиидээ, тиимэһээ аян замда бүхы аха чингисидүүдэй уг залгамжалагшад тэнхээ ороо. Баты бүгэдые толгойлон байгаашье һаа, сэрэг дээрэ дүүрэн засаг үгы, зарим хаанай хүбүүд түмэн сэрэгшэдтэеэ өөһэдөө ажалаа ябуулдаг һэн[9].

Монгол сэрэг 1237 оной намар тээшэ Эжэл Булгари руу добтолон орожо, гүрэниие дараһан юм. Тэрэл оной декабрь һарын эхеэр монголшуудай арми зүүн-хойто Ород гүрэнэй хилэ хүрэһэн, эндэ тон шанга Владимирска княжество гол зорилго болоо. Ород тайжанар ёһотой эсэргүүсэлгэ эмхидхэжэ шадаагүй. Тон түргөөр Монголшууд Рязань Москва хоёрые эзэмдэжэ, һандаргажа, Владимир тээшэ харгы нээһэн юм[9].

Владимирай тайжа — II-дохи Юрий, булимтарагшадые хүлеэнгүй ниислэл хотоһоо гаража ошобо. 6 үдэрэй бүһэлэлтын дараа хотонь унажа, монголшууд һарын туршада үшөө 14 хотые эзэлбэ. Мартын 4-дэ Монгол сэрэгүүд Юрий тайжые Сеть гол дээрэ элирүүлээ. Монгол ба владимирска дружина хоёрой хоорондо байлдаан боложо, ородууд бута сохигдожо, князь хосороо[9].

Баты энэ ябадалайнгаа эгээл гол тулалдаанда хабаадаагүй, Энэ үедэ Новгородой Ноёдуудай түрүү хэрэм Торжоогые бүһэлжэ байгаа. Тэрэнэй унаһанай удаа Баты гэдэргээ эрьежэ, саашаа Новгородой газар руу урагшаа дабшахаяа болибо. 1238 оной апрель һара болотор Батын сэрэг Орос гүрэнэй зүүн-хойто зүгэй бүхы ноёдые бута сохибо. Теэд монголой сэрэг дотор нэгэдэл угы байгаа. Баты агууехэ хаанай Хүбүүн Гуюк хоёрой хоорондо хэрэлдээн болобо. Үгэдэй Батынгаа талада гаража, хүбүүгээ аянһаан татаад, Батые бүхы сэрэгээ гол болгон томилбо[10].

1239 ондо монголшуудай Урда Орос гүрэн руу аян дайн эхилнэ. Жэлэй туршада Монголшууд Переславль-Южный, Чернигов гэгшэдые булимтаран абаба. 1240 оной 12 һарада сэрэг Киевые бүһэлжэ, Баруун урда Оросто дэбжэбэ. Эндэ тэдэ удаараагүй, харин Венгри руу добтолоо[11].

Европын гүрэндэ добтолхо шалтаг гэхэдэ, монголшуудай дайсан, половец Хаан Котянда хорохо газар үгтөө. Түб Европо руу Сүбэдэйн жанжанарай зохёоһон мэргэн шадабариин ёһоор добтолон оролго гурбан шэглэлээр ябаба. Молдави Болон Валахиин талаһаа урда талань. Хойто зүгэй сэрэгүүд Польшо Ба Силези хотонуудаар гараха гэжэ багсаамжалаа. Эндэ монголшуудай уулзалгада польшын баатарай үнгэ гараба. Лигницын байлдаанда Монголшуудай сэрэг Силезэй Генрих ударидалга доро армиие бута сохижо, саашаа дабшаба. Батын ударидалга доро түбэй колонинь Карпадаар Дамжан Венгри добтолбо. 1241 оной апрелиин 11-дэ Шайо мүрэн дээрэ байлдаан болоо. Батын ударидаһан монголой сэрэгүүд IV Белын сэрэгые бута сохибо. Диилэһэнэй удаа Венгриин хаан Хорвати руу тэрьелжэ, монголшуудта эсэргүү ниитэ европын аян эмхидхэхые оролдоһоншье һаа, амжалтагүй байгаа. 1241 оной һүүл багта Угэдэй ехэ хаан Батын наһа барахада, Европоһоо гаража ошоходоо, эзэн хаандаа бусахаяа яараба[9].

Ехэ хаанай һунгалтада хабаадалга

Үгэдэйн засаг түрэдэ Зүүчи нютагта Батын нүлөө арсашагүй болобошье, Шэнэ ехэ Хаан Гуюг, энээнтэй эбсэхэеэ һанаагүй. Ушѳѳ баруунай аянһаа эхилһэн хуушанай үһөө хиһаан хёмороон хёмороон дайн боложо магад. Батань Монголой бүхы эзэнтэ гүрэниие Гуюгай засагые онсолон тэмдэглэжэ, энээнһээ зайсаха гэжэ оролдобошье, энэнь туһалбагүй. 1248 оной эхеэр ехэ хаан ехэхэн хүсэнүүдые суглуулжа, Алтан Ордоной хилэ тээшэ дабшаба. Шалтагынь гэхэдэ, Зүүчи нютагай захирагша бүгэдэ монголой хуралдаанда үгы байһан аад, Самарканай хажууда болоһон походто Гуюк гэнтэ наһа бараһан байгаа[12].

Ээлжээтэ хёмороон гурбан жэлээр унжыба. Ехэ хаанай нэрэ солодо хэдэн бэрхэшүүл байһан юм. Түрүүн Батань Хаанай бэлбэһэн Огул-Гаймыш хаанай Гуюгай хүбүүдтэй зүришэлдөөн дэмжэжэ байһан аад, удангүй Алтан Ордоной захирагша бодото гүрэнэй урбалта хэһэн юм. Тэрэнэй шиидхэбэреэр 1249 ондо ээлжээтэ хурамхаанаа зарлабашье, Монголдо бэшэ, эзэмдэлгэдэнь. Батын түрэлхидһөө гадна олон чингизидууд, Гуюгай хүбүүд ерээ. Батын болон агууехэ хаанай уг залгаламжалагшадай хоорондохи зүрилдөөтэ байдалда оробошье, тэдэнэр курултайн бүхы шиидхэбэринүүдые хуулита гэжэ мэдэрээ. Угэдэй, тэдэниие дэмжэгшэ чагатаидуудай үри һадаһад] Батань абарга ехэ хаан шэрээгэй угдэдүүдтэ дамжан ерэһэн заншал эбдэхэгүй гэжэ найдаа һэн[13].

Үгэдэй уг залгамжалагшад хаанай шэрээдэ зохихогүйб гэжэ хуралдаанда Батын мэдүүлхэдэ, тэдэ ехэ хаанай хүлеэн абагша Ширэмүниие һунгажа, Чингис Хаанай басаган Чаур-Сэчениие алаһан юм[14].

Батань табиһан Толуй Мүнхэ хүбүүгээ агууехэ хаанаар һунгахые дурадхаба. Баты өөрөө өөрынгөө үлүүс хүтэлбэрилхэ дуратай хаан шэрээһээ арсаба. Хуралдаан хааниие шэлэлгээр, 1251 ондо Онон голдо заншалта газарта үнгэрбэ, Батань урдань байлсаагүй юм шэнги, Мүнхэ һунгагдахые хангахын тула өөрынгөө орондо Берке ахаяа, 30000 сэрэгээ эльгээбэ[15].

Алтан Ордондо зонхилолго

Мүнхын хаанай шэрээдэ һууһанай һүүлдэ Батын хүсэ шадал нэмэгдэжэ, Монголой эзэнтэ гүрэнэй баруун нютагуудта ехэ хаанай нэгэдхэгшэ боложо, зонхилолгодоо ярлагуудые үгэхэ эрхэтэй болобо[16].

Тиигэһээр Ехэ Хаан нютагайнгаа эрхэ хизаарлажа, засаг түрые түблэрүүлхэ бодолго ябуулжа эхилбэ. Баты энээндэ дураа гутабашье, нюултагүйгөөр бэеэ барижа байһанаа мэдүүлбэгүй. Мүнхэ Баты хоёр бэе бэеынгээ талаар буулта хэжэ, Монголой Эзэнтэ гүрэниие үшөө 15 жэл соо нэгэн дуугаар сахибал даааа[17].

Баты-хаан Алтан Ордоной шэрээдэ

Алтан Ордоной бэеэ даанги байдал, ерээдүйн хүсэ шадал Баты табиһан байгаа. Зүүчи нютагай түб Батын Сарайн табиса оршодог Дешт-и-Кыпчак, мүн алтан Ордондо урда ород тала, Сибириин хуби, Ураал, Хойто Казахстан ородог һэн. Зүүн-хойто Ород уласай гүнлигүүд, Грузи, Сельджук султанат, Крымдэ Феодоро гүнлиг, Мүн Батын амбан ноёд Персиин зарим можонуудые захиржа байһан монгол сюзеренитет тогтоһон байна.[18].

Батын дэргэдэ Монголой эзэнтэ гүрэнһөө ондоо Зүүчи нютагай эрхэ зүйн тогтолсоо бии болоно. Хайшан гэжэ суг зонхилогшо Баты амяараа газар дэбисхэрнүүдые хүтэлхэ ба эзэлхэ тэмдэгүүдые үгэхэ эрхэтэй байгаа. Тэрэнэй ашаар Ород тайжанар Каракорум руу бэшэ, Харин Сарай руу ноёрхолоо баталхаяа мүнөө ошодог байгаа. Мүн баһа тобшонууд сүүдэй шиидхэбэреэр үгтэдэг байгаа[19].

Нэрэ гаршагуудай хүсөөр Батын болон тэрэнэй хүлеэн абагшад нютагайнгаа эрхэ ёһоной асуудалнуудые түргэн дары ба ашаг үрэтэйгөөр шиидхэхэ аргатай байгаа. Энэ байгуулалта яһала һуурижаһан тула хожомоо Алтан Ордондо эрхын гол нөөсэ болоһон юм.[19].

Батын засаг түрэдэ нютаг соогоо хэрүүл, буһалгаан замхаагүй. Алтан Ордондо захирагдаһаншье һаа, ородой тайжанууд баруун уласуудтай, нэн түрүүн Польшо, Венгритэй холбоонуудые баталжа, дарлалтаһаань сүлөөрхые шармайдаг байгаа. 1252 ондо владимирай тайжа Андрей Ярославич монголшуудай мэдэлдэ орохоёо арсаба. Батань хүнэй мэдэлдэ оросогүй тайжые хэрзэгыгээр хэһээхые захирба. Владимирай княжествада хэһээлтын добтолго неврюева рати гэжэ нэрэтэй болоо". Монголшууд Ехэ хооһоролые хойноо үлөөгөө, Батын түрүүшын добтолгоһоо хойшолонгууд нилээд шухала байгаа. Алтан Ордоной хаан Ород Гүрэнэй үйлэ хэрэгүүдээр балай һонирходоггүй, энэ дайдын мэдэлдэ, хүтэлбэридэ Сартаг хүбүүндэ үгтэһэн байгаа[18].

1249 ондо Крымдэ буһалгаан ордынойхидые газар нютагһаа намнажа гаргаһан, Баты тэндэ үнгэргэжэ байһан политикада нүлөөлжэ шадахаяа болёо, газар дайда урданайхяараа алба түлэжэ байгаашье һаа. 1250-яад онуудаар Сибирьтэ болоһон буһалгаан Батын Ордугай ахань алуула[19].

Закавказиин ба Сельджук султантын вассальна хаан тайжануудай хэрэгтэ оролсолго, энэ дэбисхэрэй засаг баригшадые хододоо зохидоггүй байгаа, тиин тэдэ Персиин засаг баригшадай ехэ нүлөөдэ Алтан Ордонһоо таһаржа орошоо[20].

Уг Залгамжалагшадай үхэл

Баты хаан 1256 ондо олон жэлдэ зобоһон хэрхэ үбшэнһөө наһа бараа гээшэ аабза. Алтан Ордоной мэдэлшэн уг залгаламжалагшые томилбогүй. Тиимэһээ Ехэ хаан Мүнхэ Хаанай ордондо Каракорумда Байһан Батын ехэ хүбүүнэй Сартагай удаадахи зонхилогшоор тодоруулба. Сартаг ябаһан аад, хотон айл болохо харгыдаа наһа бараа һэн. Тэрэнэй наһа бараһанай һүүлээр засаг бага Улагчида оробо, тэрэ баһа удангүй наһа бараа[21].

Зүүчидэй Алтан Ордоной ахань Батын Берке ахань бодото һэдэгшэ болоо. Дундада зуунай үеын шастирай зарим зохёолшод жэшээнь армян Киракос Сартагые Беркегэй захиралтаар хорлогдоһон гэжэ үзэдэг байба. Нагасань, зээ хүбүүниинь үһөөрхэлдэжэ, Сартаг хоёрой шажанай үзэл бодолнууд һүүлшынь бэшэ үүргэ христианин байгаа, харин Берке лалын шажанай ёһо гурим баримталаа[22].

Батын һамган Борогшон хатан Беркэйн дасан болохо, ильхан Хулагһаа туһа эрижэ, засагаа барижа туршаба. Тэрэниие урбагша гэжэ гэмнээд, саазалхадань, Берке Алтан Ордониие толгойлбо[23].

Домогто ба бодото Баты

Баты тухай мэдээ хадагалһан нөөсэнүүд тиимэ олон бэшэ. Хубисхалай урда тээхи историографида Батын дүрэ тон муу, юуб гэбэл, Ород угай бэшэгүүдэй гү, али Ажамидаралай мэдээсэлнүүдтэ үндэһэлжэ, Батые муу тээшэнь харуулһан байдаг. Батын муу дүрэ дурдаһан туужануудые байгуулгын сагаар холбоотой. Гол зохёолнууд Батын алалга тухай туужа Рязаниин һандарал тухай повесть XV—XVI зуун жэлнүүдтэ Ордоной даралгатай тэмсэлэй орьёлдо байхада байгуулагдаа. Харин Батын туужанууд соо Алтан Ордоной хамаг зонхилогшодой хамтадхаһан дүрэ мэтээр үзэгдэдэг[24].

Эхэ бэшэгүүдэй баримтаар, сагай ошохо бүри Батын зонхилхо жэлнүүдтэ һөөргэнь Алтан Ордоной захирагшада барагшагаар хандадаг. Александр Невскиин ажаһуудалдашье тон муу сэгнэлтэнүүд үгы. Тэндэхи зүүн зүгэй үндэһэн бэшэгүүдтэ хандабал, Баты бүхы шажанда тэсэмгэйгээр хандадаг уужам сэдьхэлтэй зонхилогшо гэжэ һанагдадаг[25].

Батын дүрсэ ганса албан ёһоной шастирнуудта бэшэ, харин арадай дурасхаалда мүр сараа үлөөгөө. Гол түлэб аман зохёолой уран бүтээлдэ. Алтан Ордондо мэдэлтэй арадуудай уран зохёолой бүтээлнүүдтэ. Баты ород арадай дурасхаалда ород баатарнуудай антагонист болоһоор хахад домогуудай персонаж байшоо[25].

Дурасхаал

  • Астанада Баты-хаанай дуарсхаалда нэгэ гудамжа нэрлэгдэнхэй[26]. Иимэл гудамжа мүн Улаан-Баатарта бии юм.

Дүрэ урлалда

Скульптуранууд
  • Баты-хаанай хүшөө дүрсэ. Монголой зошод буудал, Гачуурт, Баянзурх, Улаан-Баатар.

    Баты-хаанай хүшөө дүрсэ. Монголой зошод буудал, Гачуурт, Баянзурх, Улаан-Баатар.

  • Баты-хаанай сээжэ бэеын дүрсэ Турциин Кайсери хотодо.

    Баты-хаанай сээжэ бэеын дүрсэ Турциин Кайсери хотодо.

Ном зохёолдо
  • Баты хаан хадаа «Славенские вечера» циклһээ Василий Нарежного "Михаил " рассказай гол дүрэнүүдэй нэгэн болоно;
  • Баты хаан хадаа В. Г. Янын «Чингиз хаан» (1939) гэжэ туужын эпизодическа персонаж (Монголшуудай Добтолго (историческая трилогия), «Батый» (1942), «К „последняя“ далай» (1955) гэһэн туужануудайнь гол геройнуудай нэгэн болоһон юм.
  • Тэрэ А. К. Юговой «Ратоборцы» (1944 −1948) гэжэ романуудта Исай Калашниковай «Жестокий век» (1978) гэжэ романуудта үйлэнүүдтэ хабаадана.
  • Баты хадаа Владимир Короткевичай «Лебединный скит» (1950-яад) домогуудай гол антагонист, дейтерагонист болоно.
  • Баты хаанай һүүлшын үдэр Ильяс Есенберлинэй «Алтан Ордон» (1979—1983) трилогиин нэгэдэхи хуби болохо «Зургаан Толгойтой айдахар» гэһэн ном соо горитой һуури эзэлнэ.
Кинодо
  • «Татаарнууд» (1961) — «Тогрул» гэжэ нэрэтэйгээр харуулагдаа.
  • «Монголшууд» (1961) — «Чингис хаан» гэжэ нэрэтэйгээр харуулагдаа.
  • «Даниил — галицкий князь» (1987) — Нурмухан Жантурин рольдо наадаа.
  • «Житие Александра Невского» (фильм) (1991) — Асанбек Умуралиев рольдо наадаа.
  • «Легенда о Коловрате» (2017) — Александр Цой рольдо наадаа.
  • «Король Данило» (2018) — Ринат Хайруллин рольдо наадаа.
Мультипликацида
  • «Сказ о Евпатии Коловрате» (1985) — «Союзмультфильм». Баты мультфильмын гол геройтой эсэргүүсэгшэ байгаа.

Ажаглалтанууд

Һанамжанууд
Эхэ үндэһэн
  1. ↑ Бартольд В.В Сочинения. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов.. — М.: Восточная литература, 1968. — Т. 5. — С. 496—499.
  2. ↑ Почекаев Р. Ю. Батый хан, который не был ханом. — М., СПб.: Евразия, 2007. — С. 17—18.
  3. ↑ Батын түрэһэн тодо һара үдэр арсалдаатай байдаг, 1209 оной баримта эгээл мэдээжэ ref>Почекаев Р. Ю. Батый хан, который не был ханом. — М., СПб.: Евразия, 2007. — С. 31.
  4. ↑ Сокровенное сказание. §§ 242.
  5. ↑ 1 2 Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 12.
  6. ↑ Сокровенное сказание. §§ 269.
  7. ↑ Чойжилжавын Чайсамба Завоевательные походы Бату-хана. — М.: Идея-Пресс, 2008. — С. 48.
  8. ↑ Чойжилжавын Чайсамба Завоевательные походы Бату-хана. — М.: Идея-Пресс, 2008. — С. 49.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Вернадский Г. В. Монголы и Русь I. Монгольское завоевание. spsl.nsc.ru. Дата обращения: 11 ноябрь 2025. Архивировано 1 март 2021 года.
  10. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 18.
  11. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 19.
  12. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 22.
  13. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 42.
  14. ↑ Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой]], редакция профессора А. А. Семёнова. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 3.
  15. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 25.
  16. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 24.
  17. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 26.
  18. ↑ 1 2 Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 27.
  19. ↑ 1 2 3 Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 28.
  20. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биография ханов и правителей Золотой Орды. — 2. — СПб.: Евразия, 2012. — С. 29.
  21. ↑ Карпов А. Ю. Батый. — М.: Молодая гвардия, 2011. — С. 290.
  22. ↑ Карпов А. Ю. Батый. — М.: Молодая гвардия, 2011. — С. 291—292.
  23. ↑ Карпов А. Ю. Батый. — М.: Молодая гвардия, 2011. — С. 293.
  24. ↑ Почекаев Р. Ю. Батый хан, который не был ханом. — М., СПб.: Евразия, 2007. — С. 290.
  25. ↑ 1 2 Почекаев Р. Ю. Батый хан, который не был ханом. — М., СПб.: Евразия, 2007. — С. 292.
  26. ↑ Кто батый на самом деле. Являлся ли хан Батый князем Ярославом? Улицы, названные в честь. Дата обращения: 11 ноябрь 2025. Архивировано 8 январь 2017 года.

Ном зохёол

  • Бартольд В. В. Батый // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1968. — Т. V. — С. 496−500.
  • Вернадский Г. В. Монголы и Русь. — М.: Ломоносовъ, 2016. — 512 с. — (История, география, этнография). — ISBN 978-5-91678-300-1
  • Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1951.
  • Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М., 1985. Архивная копия от 8 август 2015 на Wayback Machine
  • Почекаев Р. Ю. Батый. Хан, который не был ханом. — М., СПб.: АСТ, Евразия, 2006. — 350, [2] с. — ISBN 978-5-17-038377-1
  • Джувейни. История завоевателя мира // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941. — С. 223. Прим. 10.
  • Карпов А. Батый. — М.: Молодая гвардия, 2011 — (Жизнь замечательных людей).
  • Почекаев Р. Ю., Почекаева И. Н. Властительницы Евразии: История и мифы о правительницах тюрко-монгольских государств XIII−XIX вв / Р. Ю. Почекаев, И. Н. Почекаева. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2012. — С. 186−202. — 384 с. — (CLIO). — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-056-7(в пер.)
  • Рашид ад-Дин Сборник летописей / Пер. с персидского Ю. П. Верховского, редакция проф. И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1960. — Т. 2. — С. 81.недоступная ссылка
  • Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960. — С. 47.
  • Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
  • Вассаф История Вассафа // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды / Пер. В. Г. Тизенгаузена. — М., 1941. Архивировано из первоисточника 25 декабрь 2009.
  • Храпачевский Р. П. (Текст) Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ:ЛЮКС, 2005. — С. 3. — 557, с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-027916-7
  • Хрусталёв Д. Г. О системе готских дворов в Новгородской земле в XII-XIII вв // Новгород и Новгородская земля. История и археология. — 2004. — В. 18. — С. 312—321.
  • Пензев, Константин. Русский Царь Батый. Litres, 2017.
  • Бойл Дж. Э. Посмертный титул Бату-хана // Тюркологический сборник / 2001: Золотая Орда и её наследие. — Восточная литература РАН, 2002. — В. 11. — С. 28—31.
  • Киракос Гандзакеци История Армении. — М.: Наука, 1976. — 357 с. — (Памятники письменности Востока).
  • Гийом де Рубрук Путешествие в Восточные страны // История монголов. — М.: АСТ:Транзиткнига, 2005. — С. 327. — ISBN 5-17-031003-X.
  • Столетняя Летопись // Картлис Цховреба. История Грузии. — Тбилиси: Артануджи, 2008. — С. 349—350. — 456 с.
  • Андрей Лызлов Скифская история. — М: Наука, 1990.
  • Греков Б. Д., Якубовский А. Ю Золотая Орда и её падение. — М: Наука, 1998.
  • Карамзин Н.М. История государства Российского. — М: Наука, 1991. — Т. II-III. — С. 508, 513.
  • Воинские повести Древней Руси. — Л, 1985. — С. 107—110.
  • Иоанн де Плано Карпини Путешествие в восточные страны. — Санкт-Петербург: издательство А.С.Суворина, 1911. — С. 224.
  • Logo-bie.svg Ян, В. Г. Нашествие Батыя: повесть переработана автором для детей: [для среднего и старшего возраста ] / В. Ян; рисунки В. Бехтеева. — [Москва ; Ленинград]: Центральный Комитете Всесоюзного Ленинского Коммунистического Союза Молодёжи. Издательство детской литературы, 1941.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Баты_хаан&oldid=367252" хуудаһанһаа абтаһан