Мухулай

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Мухулай
монгол хэлэн ᠮᠣᠬᠣᠯᠢ
Мухулайн хүшөө Улаан-Баатар хотын Сүхэ-Баатарай нэрэмжэтэ талмай дээрэ
Мухулайн хүшөө Улаан-Баатар хотын Сүхэ-Баатарай нэрэмжэтэ талмай дээрэ
Түрэһэн һара/үдэр 1170 оной(1170)
Түрэһэн газар
Наһа бараһан һара/үдэр 1223 оной(1223)
Наһа бараһан газар
Хамаадал Монголой Эзэнтэ гүрэн
Сэрэгэй түрэл янзань морин сэрэг
Нэрэ зэргэ хэшэгтэнэрэй дарга
Дайн/байлдаан

Монголой эзэмдэлгэнүүд

    • Монгол-цзиин дайн,
    • Дунда Азиие монголой эзэмдэлгэ
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Мухулай (Мукали-нойон[1], Мухури[2], монгол хэлэн Мухулай?, ᠮᠣᠬᠣᠯᠢ
?, ород хэлэн Мухали; (1170 оной, Монгол Улас түрэһэн — 1223 оной, Китай[d] наһа бараһан) — Монголой эзэнтэ гүрэн полководец, жанжан, Тэмүүжэн-Чингис хаанай дүтын нүхэдэй нэгэн.

Эртын жэлнүүд

Жалайр угай джат һалааһаа гараһан[1]. Жүрхиниие бута сохиходоо Хёморгондо ороһон Буха ахатаяа болон бусад жалайрнуудтай Хамта Тэмүүжэндэ ерэшэһэн байгаа[3]. Саашадаа «Монголой Нюуса тобшо» соо Тэмүүжэнэй бусад нүхэдэй хажуугаар-Боорчу, Борохул, Чилаун-дүрбэн « кулюков баатарнуудай нэгэн гэжэ дурдагдана»[4] үгышье һаа, гвардиин-кешигэй дүрбэн эхин отрядуудые ударидадаг «дүрбэн баатарнууд» («дурбэн кюлюд»)[5].

Мухали Боорчу, Борохул, Чилаун гурбантай хамта наймануудай добтолгодо ороһон хэрээт Ван хаанда туһалхыень Тэмүүжэн эльгээһэн байгаа. «Дүрбэн баатарнуудай» сэрэгүүд Хулан хут нютагта найманай Воевод Коксэу-Сабрахтайнь дайралдаһан Ван Хаанай хүбүүн Нилха-Сангумые (Сангуные) диилэхэһээ абараа; тэдэ мүн лэ наймануудай эзэмдэһэн зөөри ба Ван-түмэрэй хүнүүдые бусаагаа[6][7].

Цзинь Эзэнтэ уластай дайн

Мүн харагты:Монгол-Цзинь дайн

Мухулай үнэндөө Цзинь Уласай (1115—1234) (Цзинь уласай урдаһаа дай толгойлоо) Чингис хаанай Дунда Азида ябахадаа, 1217 ондо Чингис хааниие үгыдэнь «орложо» байһан го-ван тайжа гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртөө (1206 ондо курултайда Мухалиие энэ нэрэ зэргэ олгохо тухай «Нюуса тобшо» соо дурдалга анахронизм болоно)[8].

1221 Ондо Яньцзин (Бээжэн) Хотодо Мухали ошоһон Урда зүгэй элшэн Сайд Чжао Хун го-ванай зураглал орхибо:

Мухали эзэн хаантай сэхэ уулзалга дээрэ[9]Огторгойдо сэрэгэй ахамад командалагшын, тай-ши, го-ван гэгшэдэй тушаалнуудаар, нэрэ зэргэнүүдээр үршөөгдөө һэн. Тэрэ-хара татаар. Һүүлэй арбан жэлэй туршада тэрэ зүүн ба баруун зүг руу хэһээлтын аяншалгануудые хэжэ, зэрлиг дошхон зониие ба хитадуудые һүрдөөнэ ба доһолуулна. Аянда, дайн дажарта хабаатай бүхы шухала хэрэгүүдые бэеэрээ шиидхэдэг. Тиимэһээ тэрэниие эзэн хааниие саг зуура орлодог гэжэ нэрлэдэг. Ёһололой зүйл болон байгуулгада бүхыгөөрөө Тэнгэриин хүбүүндэ байһан тогтоолнуудые дахадаг. […] Тэрэ сэбэрхэн шарайтай, ондоо татаарнуудай хэдэгтэл оройгоо хюһаха дурагүй, гансал толгойгоо пулаадаар уяад, уйтан плати үмдөөд, элдэб гүрэнүүдэй хэлэнүүд дээрэ дуугаржа шададаг.

— источник[Мэн-да бэй-лу[10]

Гэр бүлэ. Үри һаданар

Мухалиин хүгшэн аба Тэргэту баян, Гуун-Ува эсэгэнь Гуун — гоа байгаа[3][11]."Дунпин ван ши-цзя" («Дунпинский тайжын Уг залгамжалһан гэр») гэжэ зохёолойнгоо ёһоор, Мухали хоёр аханартай (Ху-лу-ху-эр, Ци-ли — ку-эр), Хоёр багашуул Буха Дайсун хоёртой байгаа[12]. «Нюуса тобшо» соо Ганса Буха, «Джами ат-таварих» соо гансал Дайсун (Тайсун) дурдагдана.

Ци-ли-ку-эре (янза — Цзи-ли-гэ-на) тухай гансал тэрэ мянганай дарга байһан гэжэ мэдээжэ. Буха (Мога) гвардиин мянгатанай нэгэн-кешик байгаа. Имагтал Тэрэ «ойн арадуудта» (1207)аянда Ябахадаа, Зүчиин сэрэгые нэбтэрүүлэгшэ болоһон байжа болоо[13][14]. Дайсун" нэрэеэ тодоруулаагүй нэгэ түрэлтэеэ хамта " хоёр мянган жалайр түрүүтэй Тэрэ Го-ван томилһоной удаа Мухалиин хамтын командованида дамжуулагдаһан байна[15]. Согласно Юань-ши, Дайсун «цзюнь-ван» (хоёрдохи классай нэгэдэхи зиндаагай изагууртанай нэрэ зэргэ) гэһэн нэрэ зэргэтэй байгаа)[16]. Тэрээнэй үри һадаһадһаа Татаартай мэдээжэ.

Мухалиин һамгадай дунда эхэ бэшэгүүдэй мэдээгээр Лай-мань гэжэ нэрэ, магад, монголшуудта баряанда ороһон жүрхинэй гүнжэнүүдэй нэгэн («гүн-чжу») зандань үлөөгөө[17].Чжао Хун мүн го-ванай наложницануудай найман «һаргама сагаан ба һайхан шарай» тухай дурдана, тэдэнэй дүрбэниинь-жүрхин, нүгөөдүүлынь — «татарканууд»[18]. Мухалиин хүбүүн Бол (1197—1228) эсэгынгээ 1223 ондо наһа бараһанай удаа тэрэнэй нэрэ зэргэнүүдые ба тушаал залгамжалан абаа[19]. Рашид ад-Дин Нэрыень богол-гойон гэжэ дамжуулдаг Болһоо гадна Хубилайн «эмирнүүдэй ахалагша» Мухали Хантун ноёной хүбүүн гэжэ нэрлэдэг[1]. Мухалиин бусад үри һадаһадһаа Ильхан Абагын правленидэ Хулагуид уласта мянганай Дарга (1265—1282) Джаукур ба тэрэнэй Аха Амук (Умук)дурдагдана[1][20].

Хитадай Шэньси можын Юйлинь (Шэньси) хотын тойрогто хүдөөлүүлэгдээ.

Мухалиин үри һадаһад Мүнөөнэй Монголдо мухулиг угай (гоо мухулиг) түлөөлэгшэд гэжэ алдаршанхай. Гоо мухулиг яһа жалайр, гоо мухулиг яһа хотогойд, мухулиг яһа хотогойд отогуудай түлөөлэгшэд Батнорнуудай сомонуудай (Бэрх хото) болон Хэнтий аймагай Норовлин хотонуудай дэбисхэр дээрэ бүридхэлдэ абтанхай. Гоо мухулиг отог Зүүн аймагай мүнөөнэй — Дорнод Халхгол сомондо мүн лэ бүридхэгдөө[21]. Захчинов бүридэлдэ мухлайнхан отог тэмдэглэгдэнхэй[22]

Монголдо удаадахи угай обогуудые абажа ябагшад ажаһуудаг:

  • Мухалай — Улаан-Баатарта ба аймагуудта: Увс, Ховд, Орхон, Туве, Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Уверхангай, Завхан, Дорноговь, Дорнод[23];
  • Мухлайхан — Улаан-Бааторта ба аймагуудта: Ховд, Орхон, Дархан-Уул, Туве, Сэлэнгэ, Умнеговь[24];
  • Мухлайнхан — Улаан-Бааторта ба аймагуудта: Ховд, Дархан-Уул, Увс, Орхон, Сэлэнгэ[25];
  • Мухулай — Улаан-Бааторта ба аймагуудта: Орхон, Архангай, Сэлэнгэ[26]
  • Гоо Мухлай — Улаан-Бааторта ба аймаг Ховд[27];
  • Мухалай-Улаан-Баатарта болон Тыва аймагта[28].

Соёлдо

Мухалай Исай Калашниковай «Жестокий век» гэһэн романай дүрэ болоо (1978).

Ажаглалтанууд

  1. ↑ 1 2 3 4 Рашид ад-Дин Сборник летописей. — Т. 1, кн. 1. — С. 93.
  2. ↑ Бичурин Н. Я. (Иакинф). История первых четырёх ханов из дома Чингисова // История монголов. — М.: АСТ: Транзиткнига, 2005.
  3. ↑ 1 2 Козин С. А. Сокровенное сказание монголов. § 137.
  4. ↑ Козин С. А. Сокровенное сказание монголов. § 163, 177.
  5. ↑ Кычанов Е. И. Кешиктены Чингис-хана (о месте гвардии в государствах кочевников) // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука, 1993. — С. 150.
  6. ↑ Козин С. А. Сокровенное сказание монголов. § 162-163.
  7. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей. — Т. 1, кн. 2. — С. 114.
  8. ↑ Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). Прим. 151.
  9. ↑ Словом хуан-ди («император») передаётся тюрко-монгольский титул «хан» или «хаган». См.: Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). Прим. 76.
  10. ↑ Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). — С. 59—60, 61.
  11. ↑ Козин С. А. Сокровенное сказание монголов. § 206.
  12. ↑ Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). — С. 60.
  13. ↑ Козин С. А. Сокровенное сказание монголов. § 239.
  14. ↑ Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). Прим. 287.
  15. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей.
  16. ↑ Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). Прим. 291.
  17. ↑ Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). Прим. 587.
  18. ↑ Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). — С. 81.
  19. ↑ Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). Прим. 297.
  20. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей. — Т. 1, кн. 2. — С. 270.
  21. ↑ Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: Киги РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1
  22. ↑ Б. Нанзатов Этнический состав и расселение народов монгольского Алтая и Прихубсугулья в начале XX века // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология. — 2013. — В. 2. — ISSN 2227-2380.
  23. ↑ Үндэсний Статистикийн Хороо. Ургийн овгийн талаарх мэдээлэл. Мухлай. web.archive.org. Дата обращения: 24 декабрь 2025.
  24. ↑ Ургийн овгийн талаарх мэдээлэл.Мухлайхан. web.archive.org. Дата обращения: 26 декабрь 2025.
  25. ↑ Үндэсний Статистикийн Хороо. Ургийн овгийн талаарх мэдээлэл. Мухлайнхан. Үндэсний Статистикийн Хороо. Дата обращения: 24 декабрь 2025.
  26. ↑ Үндэсний Статистикийн Хороо. Ургийн овгийн талаарх мэдээлэл. Мухуулай. web.archive.org. Дата обращения: 24 декабрь 2025.
  27. ↑ Ургийн овгийн талаарх мэдээлэл. Гоо Мухлай. web.archive.org. Дата обращения: 24 декабрь 2025.
  28. ↑ Үндэсний Статистикийн Хороо. Ургийн овгийн талаарх мэдээлэл. Мухалай. web.archive.org. Дата обращения: 24 декабрь 2025.

Эшэ үндэһэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Мухулай&oldid=367363" хуудаһанһаа абтаһан