Цагаадай

Цагаадай
ород хэлэн Чагатай монгол хэлэн Цагадай?, ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ?
1-й Цагаадайн Уласай Хаан
1224 — 1242 оной июлиин 1
Урид ажаллаһан хүн	тушаал зэргэ баталагдаа
Халан абагша	Хара-Хулагу
Түрэһэн үдэр	1183 оной декабриин 22(1183-12-22) Монгол Улас
Наһа бараһан үдэр	1242 оной Алмалык[d], Хитад Улас
Уг изагуур	1) Чингисай уг баригшад 2) Цагаадайн уг баригшад (байгуулагша)
Эсэгэ	Чингисхаан
Эхэ	Бүртэ
Үхибүүд	Мутугэн Есу-Мүнхэ Байдар Сарубан Мужи Яя
Шажан мүргэлдэ хамаадал	тэнгэриин шүтөөн
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Цагаадай хан (Сагаадай, (ород хэлэн Чагата́й, Джагата́й, монгол хэлэн Цагадай^?, ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ^?) ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ, 1183 оной декабриин 22(1183-12-22), Монгол Улас түрэһэн — 1242 оной, Алмалык^[d] наһа бараһан), Чингис хаанай ба Бортэ һамганайнь хоёрдохи хүбүүн болон Цагадайн улас, Цагадайн хэлэн, Цагадайн Түрэгые байгуулагша гээд мэдээжэ. Тэрэ эсэгынгээ өөдэ болоһонһоо хойшо Түб Азиие наһанай эсэс болотороо захирһан. Тэрэ Чингис хаанай зарлигаар Ехэ засагта хиналта табижа, гаргаһан зарлигай бэшээжэ байһаншье эсэстээ тэрэ Монголой эзэнтэ гүрэнэй хаан сулатан болоһон. Харин Монголой эзэнтэ гүрэнэй хойшо үедэ тэрэнэй эзэнтэ гүрэн нилээд алдартай боложо ерэһэн. Цагаадайн үри һадаһад Дунда Азида оршодог Цагаатайн Уласые XIII—XIV зуун жэлнүүдтэ засаглаһан юм.

Дайшалхы аян замууд

Цагаадай аханартаяа адли Цзинь (1115—1234) империин (1211—1215) ба (Дунда Азиие Монголой эзэмдэлгэ) Хорезмын урдаһаа (1219—1224) эсэгынгээ сэрэгэй ябадалнуудта хабаадаһан байна. Хорезм шахай ниислэл Гурганжые (мүнөө Кенеургенч) Зүүчи, Цагаадай, Үгэдэйн гурбан хаанай хүбүүд бүһэлжэ, 618 оной Сафарада (Лалын литэ) хиджрые (1221 оной 3 һарын 27 — 4 һарын 24) абаһан байна. Тэрэл жэлдэ Мутүгэн гэжэ ехэ хүбүүн Бамиан хото доро наһа бараа. Пинда (1221) тулалдаанай һүүлээр (Нисавиин ёһоор, 618 оной шаввалиин гарагай 9-дэ 1221 оной ноябриин 24-дэ ха) Цагаадайда хорезмшах Джелал ад-Дин Манкбурнын мүрдэлгэ даалгагдаһан байгаа, тэрэнэй хойшолондо Тэрэ 1221/1222 онуудай үбэл Энэдхэгтэ үнгэргөө. Чингис хаанай һүүлшынгээ ябадал гаргахада (тангуудта эсэргүү, 1225—1227), Цагаадай тэндэ орхигдоһон сэрэгүүдэй дарга боложо, Монголдо үлөө һэн. Эсэгынь наһа бараһанай һүүлээр Цагаадай дахин аяншалгануудта хабаадаагүй һэн. Наһа бараһан засаг баригшын ехэ хүбүүн хадаа (тэрэнэй Аха Зүүчи эсэгэһээ бүри урид наһа бараа) тэрэ ехэ нэрэ хүндэтэй байгаа. 1229 ондо тэрэ Абга Тэмүүгэ-отчигинтай Суг Чингис хаанай уг залгамжалагшаар һунгаһан Үгэдэйе эзэн хаан гэжэ тунхаглаһан хаанай хүбүүдэй түрүүдэ байба. Хуули ёһые һайн мэдэгшэ, сахигша боложо Тэрэ бүхы эзэнтэ гүрэндэ Ехэ Хаан Үгэдэйшье мэдэлдэ орохо иимэ засагтай байгаа. Эдэ жэлнүүдтэ Цагаадай ахынгаа ордон соо, үшөө Чингис хаанай томилһон хуби заяанда, өөрынь табяатай байһан ха.

Үгэдэйе хаан шэрээдэ һуулгалга

Цагаадайн Улус

Гол үгүүлэл: Чагатайский улус

Монголой хамаг эзэн хаашуулдал Цагаадай үбэл зунай сагташье тусхай табиса («ордон») байһан. Джувейни, Ала ад-Дин тэрэниие Мераузик-Илын үбэлэй үргөө, Зунай үргөө — Куяш гэжэ нэрлэнэ; тэдэ хоюулаа голой хүндыдэ байгаа. Хитадай Чан-чунемэй дурдаһан табиса урда зүг гү, али байгаа. Энэ аяншалагша 1223 оной май һарада эндэ байһан тула зунай табиса гэһэн удхатай байжа болоо. Цагаадайн залгамжалагшадай табиса тэрэл Джувейни болон Үлүг-Иф (Магад, Улуг-Ик уншаха хэрэгтэй) гэжэ нэрлэгдэдэг.

Цагаадай өөрынгөө эсэгэһээ зүүн зүгтэ уйгарай оронһоо Бухара, Самарканд хүрэтэр бүхы газар абанхай; гэбэшье эдэ газарые хүнхэрһөө хүтэлэгдэдэг гү, али монголдо байһан ехэ хаанай мэдэлдэ орохоһоо нааша нэгэ гүрэн гэжэ һанаандаа оруулха хэрэггүй. Хаа-хаанагүй, хүнды соогоошье гү, али, монголшуудһаа урид байһан нютагай династинууд үлөө. Эдэ уг изагуурнуудай монгол гүрэнүүдтэ харилсаан тухай бидэндэ сохом мэдэгдэнэгүй; Агууехэ хаашуулһаа ба тэдэнэй түлѳѳлэгшэдһѳѳ ѳѳртѳѳ ямар бэеэ даанхай эрхэнүүдые нэхэжэ болохоб гэһэн мэдээсэлнүүд баһал хомор юм. Яагаашье һаа, Дунда Азиин соёлой можонууд Цагаадайн зүгһөө бэшэ, харин агууехэ хаанай зүгһөө хүтэлэгдэдэг байгаа. Махмуд Тарабиин буһалгаа дараһан тухай хөөрөөн соо 636 он/1238-1239 онууд Бухара соо дурдагданагүй. Тэрэ үедэ Мавераннахра хааниинь Ехэ хаанаар томилогдоһон Махмуд Ялавач, уг гарбалтай хорезмиец, үргөөнь Ходженда байһан. Мавераннахртахи монголой сэрэгэй дарганаршье агууехэ хаанаар томилогдоо һэн. Тэрэнэй һүүлээр удангүй Цагаадай Махмуд Ялавачай амбан захирагшые зоргоороо нүүлгэхэдэнь, тэрэ энээнэй түлѳѳ ахынгаа харюуда татагдаһан ба үйлэ хэрэгүүдэйнгээ хуули буса байһые мэдэрхэ ёһотой байгаа. Үгэдэй энээгээр ханажа, орониие ахадаа табисуур болгон дамжуулба («инджу»); гэбэшье, тэрээгээрээ гурэнэй-эрхэ хуулиин байдал хубилбагуй. Үгэдэй хааншалалай һүүлэй жэлнүүдтэ Мүнхэ шадархидал адли, Хитадһаа Бухара хүрэтэр бүхы можонууд Махмуд Ялавачай хүбүүн Масуд-беком гэжэ агууехэ хаанай нэрэһээ хүтэлэгдэдэг байгаа.

«Үшөө үнишье болоогүй байхада, агууехэ хаанай шуһан Аха Жагатай христиан шажанда хандаа гэжэ мэдэхэ хэрэгтэй …» Марко Поло. «Дэлхэйн гайхамшагуудай ном, дэлхэйн олон янза байдал тухай Ном». XV-дэхи зуун жэлэй гар бэшэгһээ Миниатюра, Франци

Лалын шажанай сайд Цагаадай, Кутб ад-Дин Хабаш-Амид уласые хүтэлбэридэ ехэ хаанай түлөөлэгшын хажуугаар хэр зэргэ хабаадаһан бэ гэжэ мэдэгдэнэгүй. Рашид ад-Динэй ёһоор, энэ сайд баярһаа, Джемал Карши — Керминһээ, мүн тэрэ үеын олон лалын шажантанай түшэмэлнүүдтэл адли, монголшуудай дэргэдэ баян наймаашан боложо дэбжүүлэгдээ. Цагаадайн хүбүүд бүхэн нүхэд соогоо Хабаш-Амида хүбүүгээ абаһан юм.

Ясын хамгаалагша

Лалын шажанай талаар Цагаадай ехэ дурагүй байгаа. Тэдээндэ сүхэршэгүй шэрүүн хандалгатай мүрдүүлһэн монголой хуули хазагайруулгануудта лалын шажанай зарим заабаринуудые дүүргэлгэшье хабаатай байгаа. Монголшуудта амитадые алахада, шариадай заабарилһан ёһоор хоолойень отолхонь хорюултай байгаа; мүн лэ лалын шажантан өөрынгөө угаал хэхэдээ, урдажа байһан уһанда орохыень хорилто ходо эбдэдэг байгаа. Иимэ гэмтэ ябадалнуудай Цагаадай хэһээлтэ хэһэн хэрзэгы зангынь тэрэнэй нэрые бүхы лалын шажантанда үзэн ядадаг болгоо. Тэрэнэй наһа бараһан тушаа поэт Седид Авар: «ямаршье хүнэй уһан соо орохогүй айжа ябаһан Тэрэ хүн мүнөө өөрөө үргэн далай соо шэнгээ (үхэл)», — гэжэ хэлэһэн юм. Тэрэнэй лалын шажанай сайд һүзэгтэй хүнэй нэрэ хүндэ баһа байгаагүй. Тэрэнэй тухиралтаар Цагаадай 626 ондо/1228-1229 ондо шейха Абу Якуб Юсуф Секкакиие саазалаа гэжэ мэдээсэнэ. Гадна шейх Сейф ад-Дин Бахарзи (1261 оной октябриин 20-то наһа бараа), тэрээн соо Хабаш-Амид зэмэлэлгээр адхарна. Лалын шажанда үһөөрхэлдэһэнһөө боложо, Цагаадай үнэн алдарта шажантанай нүхэр гэжэ алдаршаһан байжа магадгүй. Марко Поло гэгшын мэдээсэһэн домогой ёһоор, тэрэ өөрөө хэрээһэ зүүһэн мэтэ байгаа, энэнь ондоо ямаршье мэдээсэлнүүдээр баталагданагүй.

Һүлдэ баялиг

Цагаадай 1241 оной декабриин 11-дэ наһа бараһан Үгэдэй ахаяа хэдэн һара амиды гараһаниинь лэ; тэрэнэй наһа баралга 1242 ондо тудана. Тэрэнэй эмшэд, хитад угтай сайд ба лалын шажанай ордоной эмшэн Меджд ад-Дин, эзэн хаанайнгаа ами наһа гамнажа шадаагүй дээрэһээ саазалагдаһан байгаа. Хабаш-Амид хаанһаа олон жэлдэ хожомдожо наһа бараа, шаабанда 658 он. (1260 оной июлиин 12 ба августын 9 хүрэтэр хугасаада).

Цагаадайн хүдөөлүүлгэ. Джами ат-таварих. Рукопись XV зуун жэлэй гар бэшэг, Герат хото

Чингис хаанай бүхы хүбүүдһээ Цагаадай гансахан байһан ба тэрэнэй нэрэ обогынь тэрэнэй уг удамай болон энэ обог удамай байгуулһан улас юм. Мавераннахрада болон XV зуун жэлдэ, Цагаадайһаа гараһан династи тэндэ үнинэй үгы байһан үедэ түрэг гү, али тюркизированна нүүдэлшэд өөһэдыгөө «Цагаадайнхид» гэжэ нэрлэһэн зандаа байгаа. XIV зуун жэлдэ Цагаадайн нютагай дэбисхэр дээрэ гол түлэб һуурижаһан жалайр, барлас, каучин, арлата, кунградууд, мангыты гэхэ мэтэ обогуудай бүлэгые Цагаадай гэжэ нэрлэдэг байгаа. Эдэнь нүүдэлшэ малшад байһан, тэдэнэй дунда үшөө хүсэтэй байһан патриархальна-родовой харилсаан. Баймга тэдэнэр һуурижаһан зоной ажахы-соёлой заншалнуудые ойлгожо абаһан юм. Шэнээр ерэһэн отогуудай ехэнхи хубинь түүрэг хэлэтэ хүн зоной эмээлтэ хубиин нютаг хэлэ яһала түргэн ойлгожо абаа. XV зуун жэлдэ «Цагаадай» гэһэн нэрэ томьёо бүри үргэн удхатай болоо. Тэрэ ганса монгол уласай эзэмдэлгын үедэ ерэһэн отогуудта хабаатай хэрэглэгдэжэ эхилээ бэшэ; тиигэжэ Мавераннахрын түрэг бүхы ажаһуугшадые, тэрэ тоодо урид ерэһэн отогуудыешье (жэшээнь, карлуков) нэрлэжэ эхилээ. Иимэл нэрэ зүүдэг (Цагаадайн хэлэн) зүүн-тюрк уран зохёолой хэлэн, гансал Тимуридуудай үедэ бии болоһон юм.

Цагаадай Исай Калашниковай «Жестокий век» (1978) романай дүрэ болоо.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Бартольд В. В. Чагатай-хан // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1964. — Т. II, Ч. 2: Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии. — С. 538—544.
• Тулибаева Ж. М. Упоминание о правлении Чагатай-хана: извлечение из «Улус-и арба-йи Чингизи» // Вестник НАН РК. — 2014. — № № 5.. — С. 216—222.