Таргудай-Хирилтух

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Таргудай-Хирилтух
монгол хэлэн Таргудай Хирилтуг?, ᠲᠠᠷᠭᠣᠳᠠᠢ
ᠬᠢᠷᠢᠯᠲᠦᠬ?
тайджиудуудые ударидагша [1]
Түрэһэн үдэр 1132 оной или XII-дохи зуун жэлдэ
Наһа бараһан үдэр 1200 оной[2] или 1201 оной
Уг изагуур Тайжанар
Эсэгэ Амбагай-хан али Адал-хан
Шажан мүргэлдэ хамаадал тэнгэриин шүтөөн
Байлдаанууд Далан Балжуудай байлдаан
Хойтэн гэжэ газарта болоһон тулалдаан

Таргудай Хирилтуг, Таркутай-Кирилтук, Таргудай-Хирилту (ород хэлэн Таргутай-Кирилтух), (монгол хэлэн Таргудай Хирилтуг?, ᠲᠠᠷᠭᠣᠳᠠᠢ
ᠬᠢᠷᠢᠯᠲᠦᠬ?; ? — ойронхи. 120 али 1201) — ХII-дохи зуун жэлэй хоёрдохи хахадта — XIII зуун жэлэй эхиндэ тайжанарай ударидагша, Тэмүүжэнэй гол үрдилдэгшэдэй нэгэн-Чингис Хаан засагта хүрэхэ замдаа.

Нэрэ ба уг гарбал

Боржогоной Палладяар (Кафароваар) уг гарбал; Таргудай Амбагай хүбүүдэй тоодо заагданхай

Эшэ үндэһэнүүдэй Таргудай-Кирилтухта яһала ехэ анхарал хандуулдагшье һаань, XII зуун жэлэй 70-аад онууд болотор энэ хүнэй уг гарбал, ажабайдал тухай мэдээнүүд үгы шахуу. Палладиин (Кафаровай) ёһоор, Тэрэ Амбагай Хаанай хүбүүдэй нэгэн байгаа[3][4][5], монгол угсаатанай холбоониие богони саг соо толгойлһон. Рашид ад-Дин ямар бэ даа Адал хааниие Таргудайн эсэгэ гэжэ тоолодог байгаа[6]. Адал хаан тухай мэдэхэдэ, тэрэ Амбагайн Хүбүүн, уг залгамжалагша Хадан тайшаагай ахань байһан; тиигэжэ Таргудай Рашид ад-Динай найруулга соо Амбагайн аша хүбүүн болоод байна[7]. Таргудай-Хирилтухай үри һадаһад, А. Очирой һанамжаар, Давст, Сагил, Бухемурен, Ховд, Умнеговь, Улаанг, тургэн болон Ув аймагай Дербедүүдэй бүридэлдэ тэмдэглэгдэһэн таргудууд болоно[8].

Тайжанарай ударидагшын нэрэшье арсалдаанай зүйл болодог. «Таргудай»-хубиин нэрэ, «Хирилтух» — «атаархагша» гү, али «харуу» гэһэн удхатай ара нэрэ Рашид ад — Динай тайлбаритай олонхи авторнууд зүбшөөнэгүй[9]. Ф. В. Кливз, А. Очир[8]ба Дж. Мэн[10]"Таргудай" гээшэ гансал «бүдүүн хүн» гэһэн удхатай эпитет гэжэ тоолодог[11], «Монголшуудай Нюуса тобшо» дурдан; Тус аршаанай ёһоор, Таргудай-Хирилтух унажашье ядахаар бэшэ маряатайгаараа илгардаг һэн[1]. П. Пеллио Рашид ад-Динай хубилбариие хамгаалжа үгэ хэлэхэдээ, түүхэшэн зохёол соогоо Таргудай нэрэтэй адагынь үшөө хоёр хүниие дурдана гэжэ обёорбо; гэхэтэй хамта, энэ гү, али ядахын сагта абяагааршье дүтэрхы үгэ монгол гү, али түүрэг хэлэнүүдэй нэгэндэньшье үгы гэжэ тэмдэглэжэ, оршуулагшын дурадхаһан «хирилтух» гэжэ ара нэрын үнэн зүбые Пеллио һэжэглэбэ[12].

Персиин угай бэшэгүүд Таргудай-Хирилтухай хуби хүн тухай зарим мэдээнүүдые дуулгана: Рашид ад-Динээр, үндэр бэетэй, томо бэетэй, муу зантай, олон түрэлхидтэеэ үһөөрхэлдэһэн хүн аад, тэрээнтэй хамта «айхабтар эрэлхэг», дайшалхы хүн ха[6][9].

Намтар

Амбагайн ба тэрэнэй уг залгагша Хадан тайшаагай наһа бараһанай һүүлээр монгол угсаатан ноёд ноёдой хэндэнь засаг дамжуулха ёһотойб гэһэн асуудал бодхообо. Һэдэгшэдэй тогтоһон дүхэриг соо Таргудай-Кирилтух (тайжанарай изагууртанай ахалагша байжа болоо) илгарба[13], хияадуудай ударидагша Есүүхэй баатар, ерээдүйн Чингис Хаанай эсэгэ[14]. Гадаада, дотоодо шалтагаанһаа боложо, шэнэ хаан һунгагдаагүй тула хоёр ноёдой хоорондохи хёмороо дэбэргэбэ ха[14][15]. 1171 он багаар Есүүхэй наһа баража, Таргудай болон тэрэнэй түрэл Тодойн-Гиртэ гэгшэдэй толгойлһон тайжанар үхэһэн дайсадай бэлбэһэн эхэнэрнүүдые болон хүүгэдые хаяба. Адуу малаа, хамаг зоноо алдаһан Есүүхэйн бүлэ хэдэн жэл соо зайгуултажа, үгытэй ядуу байдалтай байгаа[16]. Есүүхэй Тэмүүжэнэй ехэ хүбүүнэй үһөө хиһаанһаа айжа, Таргудай-Хирилтух Өөлэниие болон үхибүүдыень мүрдэжэ эхилбэ. Нэгэтэ зэбсэгтэ бүлэг Таргудай тэрээнэй орондо добтолжо, Тэмүүжэниие үгэхэ эрилтэ табиба. Тэрээнэй шалтаг хадаа Тэмүүжэнэй хойто Бектер дүүгээ, магад, тайжанарһаа мэдээсэл үгэгшэ байһан хүниие алаһан ушар байба[17][18]. Тэмүүжэн тэрьелжэ хоргодожо шадаа; хэдэн үдэр ой соо үнгэргөө, теэд һүүлээрнь үлэсхэлэн байдал тэсэжэ ядаад, гаража баригдаа. Таргутайн захиралтаар Тэмүүжэниие хэһээбэ: хүзүүндэнь модон колодко үмдэхүүлбэ, харин өөрөө энээнһээ хойшо барлаг болобо. Гэбэшье хүбүүн зугадаха арга олобо: тайжанарай Улаан Дүхэригэй (арбан табанай һара[10]) һайндэрые һайндэрлэхэ ушараар эмхидхэхэдэнь, баряанда байһан хүниие шадал багатай хүбүүнэй харуул доро орхёод, Тэмүүжэн харуулшаниие колодкоор бүглэрүүлээд, тэрьелжэ, Ононой уһан соо хоробо. Хажуугаарнь ябаһан хүлһэншэн Сорган-Шира ба хүүгэдтэеэ — хүбүүдтэеэ Чилауном ба (хожомынь-Чимбай (жанжан) Чимбай ба басагантаяа Хадаан — гэртээ бусахадань туһалаа[19].

«Синь Юань ши» мэдээсэһээр, Таргудай-Хирилтух болон тэрэнэй тайжанар Чингис Хаанай аха дүү байһан Жамухын талада Далан Балжуудай байлдаанда («арбан гурбан хүреэнэй байлдаанда») хабаадаа[20][21]. Нэрлэгдэһэн аха дүүнэрэй хоорондохи харилсаан бүри энэ үйлэ хэрэгэй урда тон түгшүүрилтэй байжа, Жамууха дүүгэй Чингисэй нүхэдэй гарһаа хосорһониинь дай үүсхэхэ горитой шалтагаан болоо һэн. Хүндэ байлдаанда Чингис Хаан диилдэжэ, зугадаха баатай болоо һэн[22].

Таргудай-Кирилтух болон бусад зарим тайжанарай ноёд (Аучу баатар, Ходун-Орчан, Худудар) 1201 ондо жамуухые гурхан руу бодхооһон ударидагшадай тоодо дурдагдана. Энэл багта чингис Хаан ба тэрэнэй холбоотон болохо хэрээд Хаан Тоорил (Ван хаан) тайжанарта эсэргүүсэбэ. Энэ аянда ябалгын болоһон тодо жэл тогтоогдоогүй ба сурбалжаһаа дулдыдан ондо ондоо юм. «Нюуса домогой» ёһоор, 1201 ондо болоһон юм. «Джами ат-таварих» тэрэниие 1200 ондо һара үдэрынь табина[23], Жамууха гурханиие һунгахаһаа урид; энэ үдэрэй аша туһада мүнөөнэй зарим хитад шэнжэлэгшэд хэлэгдэнэ[15].

Тухайламжаар Е. И. Кычанова, Чингис Хаан тайжанартай нэгэ[15] тулалдажа байтараа, Тоорил туһалхаяа ерэһэн һүүлшын мэргэдые мүрдэхэеэ ошобо. (Койтен гэжэ газарта болоһон тулалдаан) Байлдаан бүхэли үдэртөө үргэлжэлөө; тэрэнэй үедэ[15] байлдаанда бэеэрээ хабаадаһан Чингис Хаан хүзүүндээ годлёор шархатаад, мэдээгээ алдаба хэбэртэй. Шархаһаа саг соогоо шуһа һорожо һууһан Джэлмэ нүхэрынь хаанай үхэлһөө абараа һэн. Шиидэмгэй булюу шанар туйлангүй, үдэшэ тээшэ хоёр тала байлдаагаа зогсоожо, бэе бэеһээ холо бэшэ лагерьнуудые табиба. Һүни соо тайжанарай ехэнхи хубинь байлдаанай газарһаа гаража, үглөөгүүр тээшэ Чингис хаанай захиралтаар хойноһоонь нэхүүл ябуулагдаһан байгаа. Олонхинь, тэрэ тоодо бүхы шахуу юумэ мэдэхэдээ, дүтын түрэлнүүд хүрэтэр таһалагдаһан байгаа, зариман зараса боложо бэеэ тушаагаа[24].

Таргудай-Хирилтух өөрөө монголой сэрэгүүдһээ тэрьелжэ, ой тайга руу оробошье, Өөрын хүнүүдээр — Барин угай Ширгуэт-Эбүген үбгэн болон тэрэнэй хүбүүд Алаг Найяа хоёр олдожо, баригдажа абтаһан байгаа. Таргудайн дүү хүбүүд, хүбүүд хёморгондо абтаһан хүниие сохихо һанаатай барин зониие тойробо, гэбэшье Таргудай Ширгуэдтэ хаагдаха аюул доро түрэл гаралдаа гэдэргэнь эрьюулхыень захирба. Түрүүшээр Ширгуэтдэ Таргутайе Чингис Хаанда үгэхэ гэһэн аад, урбалтын түлөө саазалжа болохоһоо айһан Найяа хориһон байгаа. Хүбүүгээ Шагнаад, Ширгуэтые Таргутайе табиба; хожомынь барин зоной энэ ябадалые Чингис хаан[1]сэгнэһэн байна. И. Де Рахевильц энэ хөөрөөнэй үнэн зүбые бодото байдалда зохистой бэшэ, харин шог ёгто гэжэ тооложо, һэжэглэдэг байгаа[25].

Таргутайн хёморгондо абтаһан тухай хөөрөөн Рашид ад-Диндэшье дайралдадагшье һаа[21], хитадай эшэ бэшэгүүдээр[20], тайжанарай ударидагшын хуби заяан тэдээн руу ябаһанай удаа ондоогоор бүрилдэнэ: Таргудай Кирилтух Худудар хоёрые намнажа, Чингис Хаанай сэрэгүүд Улункут-Турас гэжэ газарта тэдэниие намнаа[23]. Таргутайтай тулалдаанда Чилуун орожо, тэрэ жадаар сами руунь сохёод, моринһоо унагааба; абаһан шархаһаа Таргудай наһа бараа[9].

Дүрэ

Ном зохёол
  • «Чёрный волк» — немец уран зохёолшон Курт Давидай роман (1966);
  • «Жестокий век» — зүблэлтын уран зохёолшон Исай Калистратович Калашниковай роман (1978);
  • «Повелитель Вселенной» — американ уран зохёолшон Памела Сарджентын роман (1993);
  • «Ждите, я приду» —ородой уран зохёолшон Ю. И. Фёдоровай роман (1998);
  • «Волк равнин» — англиин уран зохёолшон Конна Иггульденэй роман (2007). Ном соо Илак гэжэ нэрэ трүүлнэ.
  • «Тэмуджин» — ород гүрэнэй, буряад уран зохёолшон Алексей Сергеевич Гатаповай роман.
Кинематограф
  • «Завоеватель» (США; 1956); дүрэдэ— Лесли Брэдли;
  • «Чингисхан» (Гонконг; 1987);
  • «Чингисхан» (Китай; 1998); дүрэдэ — Батдоржийн Баасанджав;
  • «Чингисхан» (Китай; 2004);
  • Таргудай-Хирилтух бии болоногүй, харин «Чингис Хаанай Түрүүшын нүхэр» (Орос гүрэн) гэһэн фильмдэ дурдагдана; 2005);
  • «Монгол» (Орос гүрэн, Германи, Казахстан; 2007); дүрэдэ Амаду Мамадаков;
  • «Чингиз-хан. На край земли и моря» (Япон, Монгол; 2007); дүрэдэ — Сатоси Дзимбо;
  • «Тайна Чингис Хаана» (Ород, Монгол, США; 2009); — Тувшинхуу Мунхзаяа;
  • «Чингисхан» (Хитад; 2018); дүрэдэ — Чжао Лисинь.

Мультипликаци

  • «Жили-были… Искатели», хэсэг 4 — «Чингисхан» (Франци; 1997);
  • «Чингисхан» (Итали; 2006).
Комиксы и манга
  • «Genghis Khan — The Mighty Warrior».
Бусад
  • Таргудай-Кирилтух Genghis Khan II: Clan of the Gray Wolf гэһэн видео-нааданай нааданай бэшэ дүрэнүүдэй нэгэн болоһон (1993).

Ажаглалтанууд

  1. ↑ 1 2 3 Документы->Монголия->Сокровенное сказание монголов->публикация С. А. Козина 1941 Г.->Главы IV-VI. www.vostlit.info. Дата обращения: 25 январь 2026.
  2. ↑ رشیدالدین فضل‌الله همدانی جامع التواريخ, جامع‌التواریخ‎ (перс.) — 1400.
  3. ↑ Старинное монгольское сказание о Чингисхане // Труды членов российской духовной миссии в Пекине. www.vostlit.info. Дата обращения: 25 январь 2026.
  4. ↑ Чингисхан (1155-1227). - Сокровенное сказание монголов. Великая Яса = Великая Яса [Текст] / Чингисхан. - Москва : Эксмо, 2016. - 476, [1] с., [8] л. цв. ил., портр. : ил., портр.; 26 см. - (Великие правители).; ISBN 978-5-699-59561-7 : 2000 экз. - Search RSL. search.rsl.ru. Эксмо. Дата обращения: 26 январь 2026.
  5. ↑ Чингисиана: свод свидетельств современников / Пер., сост. и коммент. А. Мелехина. — М.: Эксмо, 2009. — 728 с. — (Тайны древних цивилизаций). — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-32049-3
  6. ↑ 1 2 Сборник летописей / Рашид-ад-дин ; Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения Т. 1, кн. 2 - пер. с перс. О. И. Смирновой ; примеч. Б. И. Панкратова и О. И. Смирновой ; ред. проф. А. А. Семенова ; [отв. ред. С. П. Толстов].
  7. ↑ ФАЗЛАЛЛАХ РАШИД-АД-ДИН->СБОРНИК ЛЕТОПИСЕЙ->ПУБЛИКАЦИЯ 1946-1952 ГГ.->ТОМ I->КНИГА 2->РАЗДЕЛ 1. ЧАСТЬ 1. www.vostlit.info. Дата обращения: 25 январь 2026.
  8. ↑ 1 2 Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов - Очир Т.А.. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — ISBN 978-5-903833-93-1
  9. ↑ 1 2 3 Сборник летописей / Рашид-ад-дин ; Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения Т. 1, кн. 2 - пер. с перс. О. И. Смирновой ; примеч. Б. И. Панкратова и О. И. Смирновой ; ред. проф. А. А. Семенова ; [отв. ред. С. П. Толстов].
  10. ↑ 1 2 Мэн Джон Чингисхан. Жизнь, смерть и воскрешение / Пер. с англ. В. Артемова. — М.: Эксмо, 2006. — 461 с. — 5000 экз. — ISBN 5-699-13936-2
  11. ↑ Cleaves, Francis Woodman The secret history of the Mongols: for the first time done into English out of the original tongue and provided with an exegetical commentary. — Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press, 1982. — ISBN 0-674-79670-5
  12. ↑ Pelliot, P., Hambis, L. Histoire des campagnes de Gengis Khan. Cheng-wou ts'in-tcheng louhttps:. — Leiden: E. J. Brill, 1951. — Vol. I. — P. 16. — 485 p.
  13. ↑ Сборник летописей / Рашид-ад-дин ; Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения Т. 1, кн. 2 - пер. с перс. О. И. Смирновой ; примеч. Б. И. Панкратова и О. И. Смирновой ; ред. проф. А. А. Семенова ; [отв. ред. С. П. Толстов].
  14. ↑ 1 2 Доманин А. А Монгольская империя Чингизидов. Чингисхан и его преемники. — М.: Центрполиграф, 2010. — 520 с. — ISBN 978-5-227-02115-1
  15. ↑ 1 2 3 4 Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хан: личность и эпоха.. — М: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — С. 106. — 274 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-02-017390-8
  16. ↑ ДОКУМЕНТЫ->МОНГОЛИЯ->СОКРОВЕННОЕ СКАЗАНИЕ МОНГОЛОВ->ПУБЛИКАЦИЯ С. А. КОЗИНА 1941 Г.->ГЛАВЫ I-III. vostlit.info. Дата обращения: 26 январь 2026.
  17. ↑ Груссе Рене Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М.: Молодая гвардия, 2008. — ISBN 978-5-235-03133-3
  18. ↑ Гумилёв Л.Н. Поиски вымышленного царства : легенда о "государстве пресвитера Иоанна". — Москва: Айрис-пресс, 2013. — ISBN 978-5-8112-4844-5
  19. ↑ ДОКУМЕНТЫ->МОНГОЛИЯ->СОКРОВЕННОЕ СКАЗАНИЕ МОНГОЛОВ->ПУБЛИКАЦИЯ С. А. КОЗИНА 1941 Г.->ГЛАВЫ I-III. vostlit.info. Дата обращения: 26 январь 2026.
  20. ↑ 1 2 «Синь Юань ши» («新元史»), цзюань 117. (кит.). zh.wikisource.org. Дата обращения: 26 январь 2026.
  21. ↑ 1 2 Сборник летописей / Рашид-ад-дин ; Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения Т. 1, кн. 2 - пер. с перс. О. И. Смирновой ; примеч. Б. И. Панкратова и О. И. Смирновой ; ред. проф. А. А. Семенова ; [отв. ред. С. П. Толстов].
  22. ↑ ДОКУМЕНТЫ->МОНГОЛИЯ->СОКРОВЕННОЕ СКАЗАНИЕ МОНГОЛОВ->ПУБЛИКАЦИЯ С. А. КОЗИНА 1941 Г.->ГЛАВЫ I-III. vostlit.info. Дата обращения: 26 январь 2026.
  23. ↑ 1 2 Сборник летописей / Рашид-ад-дин ; Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения Т. 1, кн. 2 - пер. с перс. О. И. Смирновой ; примеч. Б. И. Панкратова и О. И. Смирновой ; ред. проф. А. А. Семенова ; [отв. ред. С. П. Толстов].
  24. ↑ Сокровенное сказание монголов. §§ 144—148.
  25. ↑ Igor de Rachewiltz The secret history of the Mongols : a Mongolian epic chronicle of the thirteenth century - transl. with a hist. a. philol. comment. by Igor de Rachewiltz. — Leiden, Boston, 2006. — ISBN 90-04-15363-2

Ном зохёол

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Таргудай-Хирилтух&oldid=367660" хуудаһанһаа абтаһан