Өөлэн

Өөлэн
монгол хэлэн Өэлүн?, ᠥᠭᠡᠯᠦᠨ?
Түрэһэн газар	Хамаг монголой гүрэн[d]
Наһа бараһан һара үдэр	1221 оной(1221)
Наһа бараһан газар	Монгол Улас
Гүрэнэй эрхэтэн	Монголой Эзэнтэ гүрэн
Ажал ябуулгын янза	консорт
Супруг	Есүүхэй Баатар
Үхибүүд	Чингис хаан, Джочи-Хасар[d], Хачиун[d], Тэмуге[d] и Темулун[d]

Өөлэн, Өөлүүн-эхэ (ород хэлэн Оэлун ), Оэлун-фуджин(монгол хэлэн Өэлүн^?, ᠥᠭᠡᠯᠦᠨ^?; 1221 ондо наһа бараа) — Есүүхэй Баатарай ахалагша һамган, Тэмүүжэнэй, хожомынь Эзэн Чингис хаан гэжэ суута болоһон хүбүүнэй эхэ. Өөлэн ба Есүүхэй хоёрой бусад үхибүүд — Джочи-Хасар, Хачиун, Тэмугэ одхон — хүбүүд, Тэмулун- басаган.

Намтар

«Монголой нюуса тобшын» түүрээһээр, Өөлэн олхонут обогтонһоо гарбалтай һэн, хонгирадай һалаагай. Түрэл гаралайнь зон тухай ехэшье мэдээжэ бэшэшье һаа, «Монголой нюуса тобшо» «Джами ат-таварих» үльгэр соо Бүтэ (Бүтүү-гүргэн), Олар-гүргэн, Кингиядай ноён аха дүүнэрынь, хожомынь зээ хүбүүн болохо Чингис хаан хүбүүнтэеэ Монголой сэрэгтэ мянгатанай һууринуудые эзэлһэн тухай дурдалганууд үлэнхэй.

Эдир залуухан наһандаа (багсаамжалгаар, арбан зургаатайхан байхадань), Мэргэдэй захирагша Тохто-бүхы дүү хүбүүн болон Чиледүү гэжэ баян айлай хүбүүндэ хадамда үгэһэн байгаа. Хүрьгэн хүбүүнэй нүүдэл буусаһаа бусажа ябахадаа залуу бүлэ боржогоной Есүүгэй баатар аха дүүнэрэйнгээ табиһан урха руунь гэнэдэн орожо, Чиледу тэрьедээ, харин Өөлэн Есүүгэйн һамган боложо гэрлэхэдээ, дүрбэн хүбүүдтэй (Тэмүүжэн — ерээдүйн Чингис Хаан, Хасар, Хачуун, Тэмүүгэ) ба Тэмулун басагатай боложо, хожомынь Есүүхэйн гол һамган болоо һэн. Есүүхэйн 1171-дэхи жэлээ наһа бараһанай удаа тэрэнэй дүтын түрэл гаралынь урдынгаа ударидагшын гэр бүлые үлэн хооһон орхижо, эд зөөрииень абаад, гаража ошоо. Хэдэн жэлэй туршада гансаараа үлэһэн Өөлэн үхибүүдтэеэ тон ядуу байдалтай байгаа. Хэды хүндэ хүшэр байдал байгаашье һаань, Өөлэн үхибүүдээ хүл дээрэнь табижа шадаа. Энэ сагые «Нюуса тобшо» соо иигэжэ зураглана:

Оюун ухаатай

Өөлэн эхэ

Оёдолто дэгэлээ тааруулан үмдэжэ,

Охотор хормойгоо шуун бүhэлжэ

Онон мүрэниие үгсэжэ уруудажа,

Үлир мойhо түүжэ ябажа,

Үрбэгэрхэн хүбүүдээ хайрлан тэжээжэ

Үдэр hүниие аргаа олон үнгэрүүлбэ.

Шадалтай түрэhэн үжин эхэ

Шаантагтай гаhана барин ябажа,

Сабшахаар газарые үгсэжэ уруудажа,

hүдэ гэшэгэнээнэй үндэhэ малтажа,

hүни үдэрые хатуужан үнгэрүүлжэ

Суута хүбүүдээ тэжээн үсхэбэ.

(Хатан түрэhэн үжин эхэ

Хайлааhан шоро барин ябажа,

Халдун уулые үгсэжэ уруудажа

Хабиин мангирые малтан түүжэ,

Хаашуул хүбүүдээ хайрлан тэжээжэ

Ханатар садатар эдюулжэ үсхэбэ. «Алтан тобшоhоо»).

§ 75. Гоё түрэhэн Өөлэн эхэ

Гохо дэгээ барин ябажа,

Гол газарые үгсэжэ уруудажа,

Гоогол мангирые түүн ябажа

Гомдолгүй хүбүүдээ тэжээжэ үсхэбэ.

Заршамтай түрэhэн үжин эхын

Залаатай түмhөөр тэжээhэн хүбүүд

Засагтан сайд боложо үдэбэ.

Гоё түрэhэн үжин эхын

Гоогол мангираар тэжээhэн хүбүүд

утагтан сайд боложо үдэбэ.

Эхэ үжинэй тэжээhэн хүбүүд

Эзэн сайд болон үдэжэ,

Эршэ зориг түгэлдэр боложо,

Эхэ Ононойнгоо эрьедэ hуужа,

Үлгүүр гохо уhанда хаяжа,

Үймэhэн загаhа шүүн барижа,

Үргэhэн эхэез тэжээхэ болобо.

Заршамта үжинэй тэжээhэн хүбүүд

Засагта эрэшүүл болон үдэжэ,

Замагтай уhые шүүрдэн байжа,

Загаhа жараахай гоходон барижа,

Заяата эхэеэ тэжээхэ болобо.

— «Монголой нюуса тобшо»

Иигэжэ тайчууд аха дүүнэр бэлбэhэн Өөлэн үжиниие бишыхан хүбүүдтэйнь хамта нютагтань орхижо нүүhэн юм.

Түрэһэн табан хүүгэдһөө гадна Өөлэнэй үргэмэл хэдэн үхибүүд баһал эли мэдээжэ: тиигэжэ тэдэнэй гурбаниинь-Обоо, Кокочу (бэсут), Борохул хоёр мянгатанай ноёд боложо, дүрбэдэхинь, татар угай Шиги Хутагта, ерээдүйдэ дээдэ судьягай һуури эзэлээ. Өөлэнэй боломоор үргэмэл басаган Алтани Чингис Хаанай одхон Толуй хүбүүнэй абарагша, тэрэнэй угыень бута сохиһонойнгоо удаа бодхуул татар хүбүүе алаха һэдэлгэ хэжэ байхадань, Алтани тэрээндэ үгэнгүй, хүбүүүнэй ами наһа абарһан гэжэ мэдээжэ.

Хожомынь Чингис Хаан хонхотон угай Мунлиг эчигэ гэжэ хүндэ Өөлэниие хадамда үгөө һэн. Сэрэгүүдээ дэлгэжэ үнгэргэхэдөө, Эзэн хаан куралас, олхонуудуудһаа гурбан мянган хүниие эхэдээ бэлэглээ бэлэй.

Өөлэн 1221 оной оршомдо наһа бараа, хүбүүдэйнгээ хоорондо хэрүүл оруулангүй байхые оролдожо, һанаа сэдьхэлээ үбдэжэ үлбэртэжэ магад: Эзэнтэ гүрэндэ засаг түрэ эзэлхэеэ эрмэлзэн, Чингис хаанай эсэргүүсэгшэд тэрэниие дүү хүбүүдтэйнь, илангаяа Хасартай хэрэлдүүлжэ, хоорондонь яһа хаяжа, ходол хэрэлдүүлжэ байгаа, тэрээнһээ боложо Хаанай бүлын гэшүүдэй хоорондохи харилсаан ехээр муудаһан байгаа.

1266 ондо Хубилай Ехэ хаан Өөлэн Эхын гуша, хүгшэн буурал эжынгээ наһа бараһанайнь хойно «Сюанья хуанхоу» — «вдовствующая императрица» гэһэн нэрэ зэргэ олгобо.

Оршон үеын соёлдо

Уран һайханай ном зохёолдо

• «Жестокий век» — роман Исай Калашниковай;
• «По велению Чингисхана» — роман Н. А. Лугиновай;
• Трилогия «Чингисхан» (проект «Этногенез»).
• «Тэмүүжэн», роман, 5 боти — Алексей Гатапов.

«Өүлэн Эхэ» Цонжин-Болдогдо «Өүлэн Эхэ» гэһэн дурасхаалай хослолдо Эзэн Чингис хаанай Өөлэн эжыдэ дурасхаалай хүшөө бодхоогдоо

Уран һайханай кинодо

• «Завоеватель» (США; 1956)
• «Чингисхан» (Гонконг; 1987)
• «Чингисхан (телесериал, 2004)|Чингисхан]]» (Китай; 2004)
• «Монгол (фильм)» (Россия, Германия, Казахстан; 2007)
• «Чингиз-хан. На край земли и моря» (Япония, Монголия; 2007)
• «Тайна Чингис Хаана» (Россия, Монголия, США; 2009)
• «Первый нукер Чингисхана» ― буряадай түүхэтэ уран һайханай фильм. 2006 [1]. «Монголой нюуса тобшо», Алексей Гатаповай рассказ ба «Жестокий век» гэһэн Исай Калашниковай роман гээд зохёолнуудай удха үндэһэлэн буулгагдаа.

Баримтата кинодо

• Тайны древности. Варвары. 2-дохи хуби. Монголы (США; 2003)
• Чингисхан (Великобритания; 2005)

Дурасхаал

Цонжин Болдогто Чингисхаанай морин хүшөөгэй (500 метрэй зайда) хажууда Хаанай эхэдэ зорюулһан «Өөлэн Эхэ» гэһэн дурасхаалай хослол оршоно. Эхынь хүшөө Өөлэн Чингис Хаанай хүшөөгэй урда зогсожо, дайнһаа бусажа ерэһэн хүбүүгээ мэндэшэлһэн мэтэ зураглагданхай.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. под названием Mongrol-un Niruca tobciyan. Юань Чао Би Ши. Монгольский обыденный изборник / Перевод С. А. Козина. — М.—Л., 1941.
• Рашид ад-Дин Сборник летописей / Пер. с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания проф. А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского О. И. Смирновой,редакция проф. А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Ю. П. Верховского, редакция проф. И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1960. — Т. 2.