Үгэдэй

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Үгэдэй
монгол хэлэн Өгэдэй хаан?, ᠥᠭᠦᠳᠡᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ?
YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg
2-й Монголой Эзэнтэ гүрэнэй ехэ хаан
1229 он — 1241 он
Урид ажаллаһан хүн Чингисхан
Толуй (регент)
Халан абагша Дорегене (регент)
Гуюк
Түрэһэн үдэр 1186 он багсаамжалгаар
Наһа бараһан үдэр 1241 оной декабриин 11
Уг изагуур Чингизидууд
Эсэгэ Чингисхаан
Эхэ Бортэ
Наһанайнь нүхэр Буракчин
Дорегене
Муге
Джачин
Үхибүүд Гуюк
Годан (Кутан)
Кучу
Корачар
Хаши
Кадан
Шажан мүргэлдэ хамаадал тэнгэриин шүтөөн[d]
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

'Үгэдэй, Үгөөдэй (ород хэлэн Угэдэй; монгол хэлэн Өгэдэй хаан?, ᠥᠭᠦᠳᠡᠢ
ᠬᠠᠭᠠᠨ?; хитад: 窝阔台; ойро 1186 оной, Монгол Улас түрэһэн — 1241 оной декабриин 11, Монголой Эзэнтэ гүрэн или Монгол Улас наһа бараһан) Эзэн Чингис хаанай ба түрүүшын һамган Бортэ хоёрой гурбадахи хүбүүн, Ехэ Монгол гүрэнэй засаглал уг залгамжалагша (1229—1241). Чингис хаан Үгэдэйе өөрөө уг залгаламжалагшаар һунгажа, бусадһаа гүрэниие хүтэлбэрилхэ эгээл шадалтай хүн байһыень шэлэһэн юм[1].

Хоёрдохи ехэ хаан эзэнтэ гүрэнэй нютаг дэбисхэрые нилээд үргэдхэжэ, Хойто Хитад, Солонгос, Зүүн Европо, Урда Азиие эзэлһээр байба. Засаглалгын үедэ талын ёһо гуримуудһаа захиргаанай шэнэ гуримуудта шэлжэн оролго болоһон байгаа. Аралжаа наймаа ябуулхада туһалдаг ба һуурижаһан ба нүүдэл байдалтай ажамидаралай амгалан ажаһуудал дэмжэгшэ байһан юм[2].

Намтар

Эртын жэлнүүд

Үгэдэй 1186 ондо түрэһэн. Чингис Хаанай болон Бортын гурбадахи хүбүүн байгаа. Есүүхэй ба Өөлэн хоёрой аша хүбүүн болоно. Үгэдэй эдир залууһаа аян дайнда хабаадаһан юм. Ван-Түмэрэй урдаһаа болоһон нэгэ байлдаанда хүзүүндээ годлёор шархатахадань, Чингис хаанай дүтынь нэгэ Борохул тэрэниие абарһан юм[3].

Угэдэй сэрэгэй дарга Цзинь эзэнтэ гүрэнтэй дайгаар бэеэ яажа харуулнаб. 1211 ондо Жүүчэ ба Чагатай аханартай Шаньсида сэрэгэй компанида хабаадана. 1219 оной Хорезмтай дайнда Угэдэй сэрэг Ба Чагатай Отрар бүһэлэлгэдэ абана[4].

Чагатай, Үгэдэйн сэрэгэй хубинууд саашаа ябажа, Жүчиин армитай ниилэжэ, Гурганжада ерэбэ. Аханарай хоорондо хотые эзэмдэхэ байлдаанай мэргэн ухаан асаталга байһан тула шиидхэбэри абахые Үгэдэй томилбо[5].

Дунда Азида ошохоһоо гадна Үгэдэй Афганистан руу добтолгодо оролсобо. Хорезмшахай хүбүүн Мангуберди Джелал ад-Диниие намнажа, монголшууд орониие добтолжо тонобо[6].

Уг залгамжалагшын дээдэ зэргые агууехэ хаанай соносхолго

Чингис хаан амиды мэндэ ябахадаа, Уг Удамаа залгамжалагшаараа һунгаһан юм. Хорезмдэ ошохынгоо урда тээ, ехэ хааниие хүлеэн абагшые һунгахыень хатан Есуй гуйба[7].

Үгэдэй хаан шэрээдэ бодхоолго. миниатюра Джами ат-таварих Рашид ад-Дина, XIV зуун жэл

Жүүчи Чагатай хоёр аханарынь ходол хэрүүл, наншалдаа үүсхэжэ, үһөөрхэлдэжэ ябаа. Чингис хаан Үгэдэйе һунгажа, зан абаряараа хамагые ойлголсожо, Эзэнтэ гүрэниие бүрин бүтэн байлгажа шадаһан Үгэдэйе һунгаба[7].

1227 ондо Чингис хааниие наһа бараһанай һүүлдэ Угэдэй хаан гэжэ гансата тунхаглабагүй. Хоёр жэл Толуй дүү хүбүүн регент байһан юм. Тэрэ засаг түрэеэ гансахан Чагадай, Чингис Хаанай зүбшэлэгшэ Еюй Чуцайн шахалта доро дамжуулһан юм. 1229 ондо хуралдаа боложо, бүхы Үгэдэйн хаашуулай байхада ехэ хаан гэжэ соносхобо[8].

Хүн зэргэ

Үгэдэй уужам дэлгэр сэдьхэлтэй, зониие мэхэлжэ шададаг байһыень дундада зуун жэлнүүдэй эшэ үндэһэнүүд тэмдэглээ һэн. Гэбэшье, хэрэгтэй саг болоо һаань, хатуу зоригтой, хүнэй нүлөөдэ, һонирхол таталгада диилдэжэ байдаггүй, өөрын сэхэ бодолоо табидаггүй һэн[9].

Ойрадуудай хэһээлтын ушарал түүхэдэ ороо. Бүхы басагадые лалын шажантанда үгэхэ гэһэн һураг суу уг дотор тараба. Энээнһээ зайлахын түлөө бүхы угаймнай залуушуул һамга абаа. Хэһээлтэ болгон, хаан 7 наһа хүрөөдүй залуу эхэнэр, басагадые түрэл гаралайнь хажууда хүсөөр эдлэхые захирба. Шэрүүн ааша уг доторхи гэрлэхэ хорилто эбдэжэ, хаанай засаг баталха хүсэлөөр тайлбарилна[10].

Үгэдэй Рашид ад-Динэй болон бусад түүхэ бэшээшэдэй угай бэшэгүүд соо элбэг гартай байһаараа мэдээжэ байһан, хаанаар баялигые юрын зондо тарааһан тухай түүхэнүүд үгтэнэ. Дэлхэй дээрэ ори ганса сэнтэй юумэн гэжэ тэрэ тоолодог байгаа — һайн һайхан алдар[11].

Үгэдэй засаг түрэ уужам сэдьхэлынь нүлөөлөө. Олониие саазалалга ба тэмсэгшэдые зайсуулга байгаагүй. «Монголой Нюуса тобшо» соо хаанай үгэнүүд үгтэнэ:

Эхэ эсэгымнай, эзэн хаан Чингис хаанай байгуулһан иимэ ажал хэрэгүүдтэй гүрэн түрэеэ ашаархахагүйбди. Хүлнүүдынь шала дээрэ, гарнуудынь газар дээрэ табяатай намдуу үлзы хэшэгээр арад түмэнөө баясуулая

— [12]

Гэр бүлэ

Гол толилолго:Чингисхаанай угай бэшэг

Үгэдэй олон һамгатай, 60 нюуса хани эхэнэрнүүдтэй байһан. Гол һамгадынь:

  • Түрүүшын һамган Борогшон- хатан
  • Дорегене Туракина-хатан (Дорегене)
  • Муге-хатан
  • Джачин

Үгэдэйн долоон хүбүүдһээ табаниинь Тураахин хатаниинь түрэһэн:

  • Гуюк- 3-дахи ехэ хаан
  • Годан
  • Кучу, тэрэниие эсэгэнь уг залгалагшаар хүлеэн абахаар һанаатай байгаа, теэд 1237 ондо наһа бараа. Тиихэдэнь Үгэдэй наһа бараһан Ширамун хүбүүнэйнгээ уг залгамжалагшаар томилбо.
  • Корачар
  • Хаши

Үшөө хоёр хүбүүдыень нюуса хани эхэнэрнүүд түрэһэн[11].

Һамгадай дунда Тураахин хатан илгардаг һэн. Тэрэ мэргэдэй ударидагша Дайр-Усунтай гэрлэһэн байгаа. 1204 ондо угые бута сохиһоной дараа Дайр-Усун алагдажа, тэрэнэй наһанай нүхэр Чингис Хаан угые үгэһэн байна. Эхэнэр хүн гоё һайханаараа илгардаггүй, харин хүсэтэй, зандарган абари зантай һэн. Үгэдэйн наһа бараһанай һүүлээр тэрэ табан жэлэй регент болоо[9].

Наһа баралга

Үгэдэй архида орожо зобоһон юм. Муу заншал хаанай бэе тамирые ехээр муудхааба. Хитадта ошоходоо, түрүүшынхиеэ ехээр үбшэлөө һэн. Угэдэй үхэхөө хэбтэхэдэ, бөөнэр аргалхаяа оролдодог байгаа[11].

Ёһололой үедэ Хааниие Толуй эрьен ерэбэ. Нэгэ хэды болоод, Үгэдэй заһаржа ошоходо, Толуй сэрэгэй шэлжэн орохо уедэ наһа бараба. Нэгэ хубилбаряар Толуй ёһололдо табиһан уһа уугаад, ами наһаяа үргэбэ ха[13].

Һүүлэй жэлнүүдтэ Үгэдэй ходо убдэжэ байдагшье һаа, архидахаһаа арсабагуй. Үбшэнэй ээлжээтэ добтолгын һүүлээр хаан үбэлэй агнуурида гараба. Үдэшэлэн найр болобо, Һүүлээрнь Угэдэй наһа бараба[11].

Сэрэгэй добтолгонууд

Ойрохи Дурна Зүг болон Закавказиие үргэдхэлгэ

Гол толилолго:Монголшуудай Грузиие эзэмдэлгэ

Хорезмын мэдэлдэ ороһоной һүүлдэ наһа бараһан хорезмшахай хүбүүн Джелал ад-Дин эзэлүүри бусаахые оролдобо. Энэдхэгһээ бусажа ерээд, тэрэнэй сэрэг дайнай һандараагүй Иран, Персиин можые эзэлнэ[14].

1225 ондо Джелал ад-Дин монголшуудтай тэмсэхын тула ехэ сэрэг суглуулна. Тэрэ Тебризые, Зүүн Азербайджанай хэдэн можонуудые ба Грузиин хубиие эзэмдэнэ. Хорезмшах-тай тэмсэхын тула Угэдэй 30 мянган сэрэгэй манлайда Жанжан Чормаганиие эльгээгээ. 1229 ондо Джелал ад-Дин сэрэгые бута сохижо, хорезмшах зугадажа арилһаншье һаа, удангүй алуулһан байна[15].

1236 ондо Монголшууд Персиин хойто зүгые эзэмдэжэ Закавказиие эзэлжэ эхилһэн. Чормаган сэрэгээ хубааба. Зарим сэрэгэй хубинууд Грузи ба Армени тээшэ шэглэбэ. Лори, Ани, Карс хэрэмүүд баригдаа. Эсэргүүсэгшэдэй урдаһаа ехэ хэрзэгыгээр тэмсэжэ, хэһээдэгдэг байгаа. Тиимэһээ нютагай баяшуул һайн дураараа хотонуудые тушаадаг байгаа. Жэлэй туршада монголшууд бүхы Грузин хаанта уласые эзэлээ[16].

Цзинь гүрэниие эзэмдэлгэ

Гол толилолго:Монголой-цзиниин дайн

Эзэмдэлгын аяншалгануудые үргэлжэлүүлхын тула Хойто Хитадта һуларһан нүлѳѳ һэргээн бодхоохо хэрэгтэй байгаа. Тэрэнэй мэдэл түрүүлэлтэй байһан тула Үгэдэй хубуун өөрөө аянда гараба. Тэрээнтэй Толуй хүбүүдтэеэ ниилэбэ[2].

Монголшууд Үгэдэй ударидалга доро хойто зүгһөө Цзинь (1115—1234)|Цзинь] хилэ зубшаад, урда зүгһөө Хоёр армяар добтолжо байгаа. 1231—1232 ондо хэдэн шухала илалтанууд боложо, гол хэрэмүүд эзэлэгдэбэ. Үгэдэй Сун эзэн хаантай хэлсээ баталжа, дайн байлдаанда туһа хүргэһэнэйнгөө түлөө монголшууд Хайнаниие үгөө һэн. Эзэн хаан жүржээниин наһа бараһанай һүүлдэ Ай-цзун ба тэрэнэй хүлеэн абагша Мо-ди, Цзинь улас мүхэжэ, Хойто Хитадай нютаг монгол уласай бүридэлдэ оробо[17].

1235 оной ехэ хуралдаан

1235 ондо Хитадһаа бусажа ерэһээр, Үгэдэй хуралдаанда суглуулхадань, чингисэйхид, шухала жанжангууд болон дүтын түрэлнүүд булта ерэһэн байна[11].

Хуралдаанай дүн удаадахи туйлалтануудай холын хараата түсэбүүдые табилга болоо. Сун, Солонгос, Европын оронууд гол шэглэлнүүд абтагдаба. Хаан хүбүүн бүхэн тодорхой можодо сэрэгэй томилолго абадаг байгаа. Үгэдэй хаан дайшалхы аяншалгануудта хабаадаха гэхэдэнь, турэлхидынь гэртээ үлэхыень аргадаба. Ехэ хаанда түрэл гаралай, олон мянган сэрэгэй байхада, аянай хүшэр хүндэ байдалые тэсэжэ байгаагүй юм гэжэ Хаанай хүбүүн Мүнхэ хэлээ һэн.[11].

Солонгос руу добтолго

Гол толилолго:Монголшуудай Солонгос руу добтолго

1225 ондо Монголой эзэнтэ гүрэн Солонгосые өөрын вассал болгохые оролдобошье, Хаан Ван Коджон монголой элшэн сайдые алахые захираад, засаг доронь орохоёо арсаба[18].

Түрүүшын добтолго 1231 ондо болоһон аад, амжалта олоогүй. 1236 ондо ,Үгэдэй шэнэ добтолго эхилхэдэнь, үсэд эсэргүүсэлтэтэйгээр тэмсэбэшьье, солонгосой сэрэг шүүгдэшөө. Монголшууд ниислэл Кэсон зэргэ олон хотонуудые һандаргааһан[19].

1238 ондо газар нютагайнгаа һандаран, хооһоржо байхадань һанаагаа зобоһон Ван Коджон эблэрэл гуйба. Үгэдэй зүбшөөлөө үгэбэшье, Солонгосой эзэн хааниие Монголшуудай хаанай ставкада ерэхэ гэһэн эрилтэ табиба. Эсэстэнь гүнгэйнүүдэй нэгые, дээдын изагууртанай арбан үхибүүдые баряанда һуугшадаар эльгээгдэһэн байна. Солонгостой эб найрамдал 1241 он болотор үргэлжэлөө.

Зүүн Европо руу яан добтолго

Гол толилолгонууд:Монголшуудай Орос гүрэн руу добтолон оролго/Монголшуудай баруун тээшэ сэрэгэй ябадал

Үгэдэйн засаглалай үедэ Европодо эгээн ехэ туйлалтанууд байгаа. Эзэлэгдэһэн газар дэбисхэрнүүд Жүүчиин нютагта (Алтан Ордондо) ниилүүлээ. Баты хаан Жүчиин уг залгамжалагша чингисүүдэй сэрэгэй манлайда бодоо. Үгэдэйн Годан Гуюк хоёр хүбүүд, Толуйн Мүнхэ хүбүүн, мүн Чагатайн хүбүүн, аша хүбүүн гэгшэд аянда хабаадаа. Сэрэгэй үйлэнүүдые зохилдуулхын тула Калка дээрэхи байлдаанда(1222—1223 онууд)хабаадан гараһан газар дэбисхэр мэдэхэ Сүбэдэйе эльгээбэ. Һайн бэлэдхэлтэй сэрэгэй үйлэнүүд Монголой сэрэгэй гол сохилтонуудые зүбөөр тоолохо арга олгоо. 1236—1237 оной хоорондо оросой гүнлигүүд болон Волжскын Булгарай хилээр арад түмэн эзэлэгдэһэн[2].

Походто ород гүрэнэй Зүүн-Хойто болон Владимирай княжество гол шэглэл болоо. Ородууд монгол түмэнүүдэй баатар дайшалхы арга боломжо мэдэхэшье һаа, аюулые сэгнэбэгүй. Бата захирагшын Волго мүрэниие гаталхадань, Владимир хотодо дүтэлхэдэнь, Владимирскын тайжа, Юрий II-дохи хотоёо тушаан орхижо, Сить гол руу тэрьелһэн байгаа. Хотые ядамаргүйгөөр эзэмдэжэ абаад, Монголшууд тайжые нэхэмжэлэн, мүрөөрынь хойто зүг руу дабшаба. Ородуудые хоёр тээһээнь добтолжо, Батын сэрэг Владимирай дружиные бута сохибод, Юрий тайжа тэрэ байлдаанда наһа бараа[2].

1239 ондо монголшууд багахан добтолгонуудые хэжэ, сэрэгээ амаруулжа, саашанхи сэрэгэй аяншалгада бэлдэжэ байгаа. 1240 ондо Бата полководец баруун зүг руу хүдэлбэ. Переславль Чернигов хоёр зунай сэрэгэй хаһада абтаа һэн. Үбэл тээшэ Киев унаа. Баруун ород ноёдууд Венгри Ба Польшодо тэрьелэн, бэеэ нюуба[2].

Монголшуудай эзэмдэлгэһээ Европые Үгэдэй үхэл абараа. 1242 оной хабар Ехэ хаанай наһа бараһан тухай мэдээ абажа, Баты сэрэгтэеэ хамта һөөргөө Монгол руу яараһан юм. Баты чингисүүдэй дунда ахалагша хадаа шэнэ зонхилогшын шэлэлгэдэ нүлөөлхэ һанаатай байгаа[2].

Урда Сун империтэй тэмсэл

Гол толилолго:Монголшуудай Урда Суниие эзэмдэлгэ

1234 ондо монгол, сунэй сэрэг Цзинь эзэнтэ гүрэниие илаһанай удаа Ли-цзун Эзэн Хаан Хэнань абаһан болобошье, Хойто Хитадай бусад можонуудые ниилүүлхэ гэжэ шиидэбэ. Тэрэнэй сэрэгүүд аянда дэбжүүлэгдэжэ, Кайфынгые эзэлбэ. Тала руу бусажа ябаһан монголшууд гэдэргээ эрьебэ. Хэрэм бүһэлэлгэдэ хүсэ шадалаа барахагүйн тула Хуанхэ дээрэхи хаалтанууд нээгдэһэн байгаа. Хото уруу уһан нэбтэрэн урдажа, сэрэгые хохидолдо оруулба[20].

Сун эзэнтэ гүрэндэ эсэргүү байлдаан 1235 оной 11-12 һарада эхилээ. Түмэн зон Үгэдэйн хүбүүдэй ударидалга доро Хэнань руу добтолгонуудые хэбэ. Харин бүхы дайдые эзэлхэ хүсэн хүрэбэгүй. Тиимэһээ сэрэг саг үргэлжын добтолгонуудай арга мэхэ хэрэглэлгэдэ оробо[20].

Сунай сэрэгүүд хэдэн урагшатай тулалдаануудые үнгэргэжэ, монголшуудые түрижэ шадаа. Теэд аяар 1236 оной апрель һарада нүүдэлшэ арад дахинаа Урда Хитад руу добтолон орожо, Хубэйе эзэмдэбэ. Намартаа Монголшууд Шэньсиһээ урда зүгтэ илалта туйлаһан болобошье, нютаг руу бусааха баатай болоһон. Сэрэгэй захирагша хун тайжа Годан ахаяа хүдөөлүүлхэеэ Монгол ошоо һэн.

1237 ондо Сун улас руу Монголшууд ехэ хүсөөр добтолон оробо. Ли-Цзун амгалан байдал, эблэрэлгэ гуйба. Хэдэн тээшээ дай хэжэ ябаһан Угэдэй амарха арга олдоһондонь баярлаба. 1238 ондо Хитадта монголой элшэн сайд эб найрамдал тухай хэлсээ баталжа ерээ, Сун жэл бүриин хүндэлэл -яла монголшуудта түлэхэ баатай болоо[21].

Урда Ази руу добтолго

Гол толилолго:Монголшуудай Энэдхэг руу добтолго

Чингис хаанай үедэ монголшууд Урда Азида добтолдог болоод байгаа бшуу. Угэдэйн правленидэ Кашмир, Энэдхэг оронуудта шэнэ дайшалхы аян эмхидхэгдээ. 1235 ондо Монголой сэрэг Кашмирые эзэмдэнэ. 1241 ондо Инд хубхай хунды руу добтолго болоо һэн. Делиин султанатые монголшууд ударидажа байһан Лахорые эзэлбэ. Саашаа ошобогүй, харин энэ бүхы XIII зуун жэл үргэлжэлһэн урда зүг руу монголшуудай эзэмдэлгэ үргэдэлгын эхин байгаа.

Шэнэдхэлгэнүүд

Үгэдэйн дэргэдэ хүтэлбэриин ашаг үрэтэй аппарат байгуулагдаа һэн. Асари ехэ Эзэнтэ гүрэн бүхы дэбисхэр дээрэ гүрэнэй хэрэгүүдые гуримшуулдаг хуулинуудта хэрэгтэй байгаа. Хан албан хойрог асуудалнуудта хабаадалсабагүй, өөрынгөө зүблэгшэ Елюй Чуцайда даалгаба. Сайд засаг захиргаанай шэнэ байгуулал бии болгожо, монголой сэрэгэй ударидагшад бүрин этигэмжынгээ ехэнхи хубиие алдажа байба. Эзэмдэһэн дэбисхэр дээрэхи бүхы эрхэтэнэй хэрэгүүдые нютагай ноёд шиидхээ[22].

Ниилүүлэгдэһэн газарнуудай нөөсэнүүдые элсүүлхын тула мэдүүлгэ баригша хүн зоной тоо бүридхэл хэрэгтэй байгаа. 1234 оной зун хоёр жэлэй туршада үргэлжэлһэн тоо бүридхэл эхилээ һэн. Тэрэнэй дүнгүүдээр харьяата газар дэбисхэрнүүдэй болон монголшуудай хүн зондо татабари тогтоодог татабариин хубилган шэнэдхэлгэ хэгдээ. Ехэнхидээ хаан хуулбари бусаажа, элдэб буруу ябадалнуудые гаргаба[23].

Ехэ талмай эзэлдэг нүүдэлшэ эзэнтэ гүрэнүүдтэ шууданай албан онсо үүргэ дүүргэдэг һэн. Энэнь нэн түрүүн элшэн сайдуудта, элшэн сайдуудта зорюулагдаһан байгаа. Үгэдэй элшэнэр шэнэ мори, хүнэһэ абаха аргатай байһан улаашадай хэлхэе холбооной станцинуудые барихые захирба. Мянга бүхэнһөө нэгэ-нэгэ мори, нэгэ хүниие хангахаяа абадаг байгаа. Хүн зоной хашалта гаргахын тула, хүн зонгүй газарта улаагай һуури табидаг байгаа[24].

Эзэнтэ гүрэнэй захиргаан ниислэл хото байгуулагдахые хараалһан байна. Каракорум гэжэ гол хотын һуури монголой түб Хотын Орхон голой хүндыдэ шэлэһэн юм. Ниислэл худалдаа наймаанай замуудай уулзуур дээрэ хэбтээ, Дунда Ази Болон Хитад руу аяншалгануудые эхилхэдэ таатай эхин сэг байгаа[25].

1235 ондо хотын ханануудые бодхоожо, хаанай ордоной барилга эхилнэ. Барилга хангахын тула Каракорумда бүхы газарнуудһаа дархашуул асараа. Хотые ондо ондоо арадууд эзэлһэн хороонуудые болгожо хубаадаг байгаа. Хаанай ордондо, изагууртанда амяараа хороон байгаа.

Үгдэйн хара шажан, тэнгэри, бөө мүргэлтэн байһаншье һаа, бүхы бусад шажанда тэсэмгэйгээр хандадаг байгаа. Дундахи зуун жэлнүүдэй аяншалагшад Каракорумда элдэб арадуудай шажанай 12 барилганууд байһан гээд дурдана[25].

Засаглалай дүнгүүд. Эзэн хаанта гүрэнэй һандаралгын эхин

Үгэдэйн засаглалай дүнгүүд гэхэдэ, монголой империин үргэдхэлгэ байгаа. Каракорумда боложо байһан улас түрын үйлэ хэрэгүүдэй нүлөө евразиин түбиин бүхы шахуу гүрэнүүд өөр дээрээ мэдэрһэн байна. Гүрэниие хүтэлбэрилгын байгуулга эмхидхэгдээ. Хүн зоной ажабайдал һайжараа[26].

Үгэдэйн хүшөө Монгол орондо

Үгэдэй эмхидхэһэн аяншалгануудта туйлай ехэ газар дайданууд эзэлэгдэбэ. Эзэмдэһэн газар дайдынь хаашуулда дуулдажа, нютагуудтань ниилэжэ, байн тусгаар хаашуулай бэеэ даанги байдал, гүрэн түрын һандарал асарһан байна.[2]. Хаанай наһа бараһанай һүүлээр түрын бодолой шанга доройтолго эхилээ һэн. Угэдэй аша Ширамун уг залгамжалагшаараа шэлэжэ абабашье, хаан шэрээ залгамжалалгын түгэсхэгдөөгүй байгуулга бусад хатадта хаан шэрээдэ хүртэхэ арга олгобо. Гурбан бүлэг бии болобо. Чингисүүдэй ба сэрэгэй дарганарай зариманиинь Ширамунай саана байгаа. Хаанай Хүбүүн Годанай, Тураахин хатанай түлөө нүгөө бүлэгынь Хаанай ехэ хүбүүн Гуюк гэжэ нэрэ дэбшүүлбэ[27].

Чингис Хаанай дүү Тэмүүгэ -Одхон арсалдаата байдал һамбаашалан, хаан шэрээ эзэлхые оролдобошье, урагшагүйдэбэ. Эбээ таһаралгын саг эхилбэ. Табан жэлэй үнгэрхэдэ, регент байһан Тураахин хатан хүбүүгээ- Гуюгые хаан шэрээдэ һуулгаба[27].

Дурасхаал

  • 2006 ондо Монгол Уласай Засагай газарай байшангай урдахи Сүхэ-Баатарай талмай дээрэ Чингис хаан Хубилай хаан хоёрой хажуугаар Үгэдэй хаанай хүшөө нээгдээ һэн.
  • MIAT Mongolian Airlines монголой Boeing 737-800 EI-CSG Үгэдэй хаанай нэрээр нэрлэгдээ.
  • Үгэдэйн дүрэ Исай Калашниковай «Хатуу шэрүүн зуун жэл» (1978) гэжэ туужын ба «Һэргээлгэ: Эртугрул» (2014—2019) гэжэ фильмын наадаха нюур болоо.

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Сокровенное сказание. §§ 255.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Вернадский Г. В. Монголы и Русь I. Монгольское завоевание. spsl.nsc.ru. Дата обращения: 6 ноябрь 2025. Архивировано 1 март 2021 года.
  3. ↑ Сокровенное сказание. §§ 173.
  4. ↑ Петрушевский, Илья Павлович Поход монгольских войск в среднюю Азию в 1219 - 1224 гг и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — Наука, 1977. — С. 136—137.
  5. ↑ Сокровенное сказание. §§ 129.
  6. ↑ Пикулин М. Г. Чингисхан в Афганистане. — С. 141.
  7. ↑ 1 2 Сокровенное сказание. §§ 254.
  8. ↑ Султанов Т. И. Чингиз-хан и чингизиды. Судьба и власть. — М.: АТС, 2006. — С. 17.
  9. ↑ 1 2 Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 2.
  10. ↑ Бартольд В. В Сочинения. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — М.: Восточная литература, 1963. — С. 132—133.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
  12. ↑ Сокровенное сказание. §§ 279.
  13. ↑ Сокровенное сказание. §§ 279.
  14. ↑ Бартольд В. В Сочинения. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — М.: Восточная литература, 1963. — С. 170.
  15. ↑ Галстян А. Завоевание Армении монгольскими войсками. — Татаро-монголы в Азии и Европе. — М.: Наука, 1977. — С. 171.
  16. ↑ Галстян А. Завоевание Армении монгольскими войсками. — Татаро-монголы в Азии и Европе. — М.: Наука, 1977. — С. 172.
  17. ↑ Воробьев М. В. Чжуржэни и государство Цзинь (X -1234 г.). — М.: Наука, 1975. — С. 125.
  18. ↑ Серов В. М. Поход монголов в Корею 1231–1232 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — Наука, 1977. — С. 150.
  19. ↑ Серов В. М. Поход монголов в Корею 1231–1232 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — Наука, 1977. — С. 160.
  20. ↑ 1 2 Свистунова И. П. Гибель Южносунского государства // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 289.
  21. ↑ Свистунова И. П. Гибель Южносунского государства // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 295.}
  22. ↑ Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Восточная литература, 2006. — С. 443.
  23. ↑ Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Восточная литература, 2006. — С. 445.
  24. ↑ Бартольд В. В Сочинения. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — М.: Восточная литература, 1963. — С. 536.
  25. ↑ 1 2 Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Восточная литература, 2006. — С. 437—439.
  26. ↑ Бартольд В. В Сочинения. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — М.: Восточная литература, 1963. — С. 534.
  27. ↑ 1 2 Султанов Т. И. Чингиз-хан и чингизиды. Судьба и власть. — М.: АТС, 2006. — С. 19.

Эшэ үндэһэнүүд ба ном зохёол

Ссылкэнүүд


"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Үгэдэй&oldid=367258" хуудаһанһаа абтаһан