Монголой нюуса тобшо

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Монголой нюуса тобшо
хитадай заншалта 元朝秘史, пиньинь Yuáncháo bìshǐ
Монгол туургатанай нюуса тобшо
«Монгол туургатанай нюуса тобшо» хуудаһан. Зүүн талаар хитад монгол хэлэнэй транскрипци, харин баруун талаар — хитад хэлэн дээрэ оршуулга ба глоссаринууд. Китай, 1908 он
«Монгол туургатанай нюуса тобшо» хуудаһан. Зүүн талаар хитад монгол хэлэнэй транскрипци, харин баруун талаар — хитад хэлэн дээрэ оршуулга ба глоссаринууд. Китай, 1908 он
Бусад нэрэмжэнүүд Монголшуудай нюуса түүхэ, Юань-чао би-ши
Авторнууд эли бэшэ
Бэшэһэн һара үдэр XIII век
Эхэ бэшэгэй хэлэн дунда монголой
Гүрэн
Зураглан харуулна XII—XIII зуун жэлнүүд
Сэдэб Монголой Эзэнтэ гүрэнэй байгуулалга
Маяг түүхэтэ хроника
Хэмжээн 282-дохи параграфай
Зохёолой нюурнууд Чингисхаан болон бусад.
Түрүүшын хэблэл Минскын ксилографиин хэблэл (1382)
Хадагалга Бээжэнэй үндэһэтэнэй номой сан (41 хуудаһан хадагалагдаа)
Эхэ бэшэг хадагалагдаагүй
Бусад сайтда толилолго

Монгол туургатанай нюуса тобшо (ород хэлэн Сокрове́нное сказа́ние монго́лов)[1] гү, али Монголшуудай нюуса түүхэ (дунда монголой хэлэн): Monggol-un Nigucha Tobchiyian.png Mongɣol‑un niɣuca tobciyan) или Юань би-ши (хитад: 元秘史) али Юань-чао би-ши (хитад: 元朝秘史) — монголшуудай түүхын, уран зохёолой мэдээжэ дуасхаалта бэшэгэй нэгэдэхинь. XIII зуун жэлдэ, магад, монголой уйгар бэшэгээр бэшэгдэнхэй, автор эли бэшэ. Транскрибированна бэшэгэй түхэлтэйгөөр «Юань-чао би-ши» гэжэ хитад нэрэтэйгээр бидэндэ хадагалагдан ерээ[2] хитад иероглиф үзэгөөр.

Чингис хаанай үбгэ эсэгэнэр тухай, тэрэнэй амидарал ба ажал ябуулга тухай, засагай түлөө тэмсэл тухай болон тэрэнэй хүбүүн ба уг залгамжалагшын Үгэдэйн үедэ болоһон зарим үйлэ хэрэгүүд тухай хахад шүлэглэмэл, хахад түүхын хөөрөөн болоно. Монгол шудалалгада онсо сэнтэй, юндэб гэхэдэ, монгол хэлэн дээрэ XIII зуун жэлэй ори ганса уран зохёолой дурасхаалай бэшэг манай үе саг руу ерэһэн болоно[3][4][5][6].

Монгол хэлэн дээрэ дурасхаалай хүшөөгэй бэшэг мүнөө үе болотор хүрөөгүй. Хитадай үзэгүүдээр транскрибировалһан ерэһэн текст "Юань би-ши"гэжэ хитад нэрэтэй (хитад: 元秘史). XIX зуунай эхинһээ хитадай эрдэмтэд " Юань-чао би-ши"гэһэн нэрые ашаглажа эхилбэ(хитад: 元朝秘史). Хоёр нэрэниинь нэгэ адли ород хэлэндэ оршуулгатай — «Юань угай нюуса түүхэ».

Эхэ бэшэгтэ эгээн ойро гэжэ тоосогдодог[7] хитадай үндэһэтэнэй номой санда 7394 дугаар доро хадагалагдажа байһан дурасхаалта хүшөөгэй жагсаалта '«Рукопись Гу» или «Гу-цзяо бэнь» али «Выверенная копия Гу» (Gu’s Certified Copy) гэжэ нэрэмжэтэй.

Мин угай ксилографическа хэблэл

1271 ондо Чингис Хаанай аша хүбүүн, Монголой Хубилай хаанай аша габьяагаар Хитадай нютаг дэбисхэртэ Юань уласай монгол улас байгуулагдаһан.

1368 ондо Юань уласые унагааһанай дараа Мин — Хунъү обогой түрүүшын эзэн хаан засагта ерэбэ. Энэ үедэ Мин эзэнтэ гүрэн монголшуудтай шэнэ дайнай эрмэг дээрэ тэнсүүрилжэ, оршуулагшадые бэлдэхын тула «дэлхэйн дүрбэн ороной зэрлиг дошхон зоной хэлэ шудалха Һургуули» байгуулагдаһан юм. Энэ һургуулиин гол таһаг монголой байгаа. Тэрэнэй багшанар угсаата монголшууд байжа, һуралсалаа ябуулхаһаа гадна, энээндэ хэрэгтэй бүхы һуралсалай хэрэгсэлнүүдые бэлдэдэг байгаа[3][8].

«Мин шилу» гү, али "Мин обогой сохом үнэн түүхэ бэшэгүүд " (хитад: 明實錄), тодорхойлбол, хунъу императорай үйлэ хэрэгүүдэй шилэ соо удаадахи мэдээн бии[3][8][9]:

Хунъу засагай захиржа байһан 15 жэлдэ, түрүүшын һарын бин-сюй үдэр (1382 оной январиин 20-до), хитад-ондоо яһатанай сэдэбтэ толи зохёохо гэһэн зарлиг гараһан байна. Үмэнэхи Юань улас тогтоол, зарлигые хэблэхэ өөрын бэшэггүй байһан болоод Юрэ Тэнгэриин доро уласта дундахи хэлэн дээрэ оршуулха монгол үзэгые бии болгохын тулада уйгур бэшэгэй тогтолсоое зээлжэ абаһан гэжэ үндэр түрэлтэндэ мэдэгдэжэ байба. Мүнөө эзэн хаан түшэмэдтэ Ханьлинянай академиин — бэшэг буулгабаринуудые тайлбарилагша Хо Юань-цзе ба редактор Ма-ша и-хай хоёр монгол үгэнүүдые хитад хэлэндэ оршуулха гэһэн захиралта үгэбэ. Астрономиин, географиин, хүнэй харилсаанай, амитанай аймагай, хубсаһа хунарай, эдеэ хоолой, зэр зэмсэгэй, хогшолой талаар үгэнүүд суглуулагдажа, оройдоошье алдагдаагүй байгаа. Тэрээнһээ гадна, «Юань би-ши» пособи болгожо абаад, хитад үзэгүүдээр монгол үгэнүүдые түүрээхэдээ, тэдэнэй (ондоогоор хэлэбэл, монгол) хэлэлгын абяануудта тааруулхаар. Ажалаа дүүргэхэдэнь, тэрэнээ хэблэхэ, гаргаха гэһэн зарлиг гараһан юм. Энэ сагһаа хойшо монголой тала руу хитадай элшэд монголшуудай байдал, хүсэл бодол ойлгохо шадалтай байгаа.

Абаһан һуралсалай хэрэгсэл ксилографиин аргаар тараагдаһан байгаа. 1933 ондо Бээжэнэй эзэнтэ хаанай ордон соо хуушан складуудта олдоһон минскын ксилографиин хэблэлэй таһархай 41 хуудаһан мүнөө үе болотор хүрэжэ ерэбэ. Мүнөө тэдэ Бээжэнэй Үндэһэтэнэй Номой Санда хадагалагданхай[3][10].

Тодорхойлолго

Мүнөө үедэ мэдээжэ болоһон «Юань-чао би-ши» гэһэн бүхы списогүүд эхэ хоёрһоо эхитэй:

  • А-12-то хубаагдаһан цзюань (10 гол ба 2 нэмэлтэ)
  • В-15 цзюаняар хубаагдаһан

А ба В бүридхэлнүүдэй удха адли, харин элдэб цзюанинуудай тоо нэгэл текстын элдэб механическа хубаарилгын үрэ дүн болоно [3]. Дурасхаалта зохёол бүхы бэшэг дугааргүй 282 параграфуудта хубаагданхай.

Текст дээрэһээ доошоо мүрнүүдтэй хитад хуудаһан дээрэ бэшэгдэнхэй. Параграф бүхэн хитад үзэгүүдээр транскрибированна монгол текстын мүрнүүдтэй юм. Хажуугаарнь үгэ бүхэниие хитад хэлэн дээрэ оршуулһан мүрнүүд ошоно. Параграфай түгэсхэлдэ хитад хэлэн дээрэ параграфай холбоһон найруулга гарана. Транскрибированна бэшэгүүд соо обог отогуудай, арадуудай нэрэнүүд шара зурлаагаар тэмдэглэгдэнхэй, географическа нэрэнүүд — ногоон, харин бусад бүхы үгэнүүд — улаан гэжэ тэмдэглэгдэнхэй.

Шэнжэлэгшэд[11]"Юань-чао би-ши"соо найруулгын талаар бэе бэеһээ тад ондоо гурбан томо блогуудые илгаруулна[12]:

  • «Чингисхаанай уг гарбал» (§ 1-59)
  • «Түүхэ» (Чингисхаанай түүхэ гү, али Алтан түүхэ) (§ 60-268)
  • «Түүхэ» (Үгэдэй хаанай түүхэ) (§ 268—282)

Хүшөө бүридэмэл орёо шэнжэтэй. Эртэ урдын домогуудай ба үльгэрэй үльгэрэй хэһэгүүдтэй, арадай домогууд ба түүхэ домогуудтай. Хүшөөгэй гурбанай нэгэ хуби тухай шүлэгүүд бэшэгдэнхэй: хүбүүдтээ түрэлхидэй дуунууд, заабаринууд ба идхалганууд, вассалнуудай сюзерендэ тангариг гү, али тангаригууд, элшэн сайдай «үгэнүүд», заншалта айладхалганууд ба магтаалнууд. Домог хөөрөөн аман зохёолой шэнжэтэй байбашье, мүн баримтата дансанууд бии.

Анханай монгол нэрэ

Мүнөө үеын шэнжэлэгшэдэй олонхинь һаналаа нэгэдэдэг [13], зохёолой адагынь түрүүшын хуби болохо уйгарай монголоор бэшэһэн хүшөөгэй эхин нэрэнь гэхэдэ — «Чингис хахан-у худжаур» гэхэ гү, али «Чингисхаанай Уг Гарбал» гэһэн байгаа.

Бүри 1907 ондо японой эрдэмтэн Нака Митиё (японоор 那珂通世)[14][15] текстын түрүүшын гурбан мүрэй онсо шэнжэнүүдтэ анхаралаа хандуулаа, харин 1940 ондоИсихама Дзюнтаро (японоор 石濱純太郎)[16] хүшөөгэй нэрэ түрүүшын хуудаһан дээрэхи гурбадахи мүр болоно гэһэн тухайламжа түрүүшынхиеэ хэлээ. «Юань би-ши» гэһэн хэлэ бэшэгэй талаар тон зүбөөр ород хэлэн дээрэ оршуулга хэһэн совет синолог, монгол шэнжэлэгшэ Б. И. Панкратов «Юань гүрэнэй Нюуса түүхэ» гэһэн нэрын уг гарбалые иигэжэ тайлбарилна:

Хитадуудые унагааһанай һүүлдэ монголшуудай засаг захиргаан юань эзэн хаашуулай ордоной архив ойлгодог байгаа. Архивһаа олдоһон хүшөөгэй гар бэшэг унгарай бэшэгээр бэшээтэй, архив задалжа байһан чиновнигууд «Юань би-ши» («Секретная история монголов») гэжэ хитад нэрэ доро бүридхэлдэ абтажа, бүридхэлэй үедэ тэрэ дороо үгэһэн байна. «Нюуса» гэжэ тэрэниие нэрлэһэн гол удхань хадаа, Ордоной архивай таһагта олоһон ушарһаань Юань обогой хааншалгын үедэ шэлэгдэмэл монголой түшэмэд үсөөхэн лэ орожо, хитадууд тэоээ руу нэгэшье орохо эрхэгүй монголой эзэн хаашуулай нюуса түүхын баримта бэшэгүүдэй хадагалагдажа байһан юм. Хитадай дүрсэ үзэгүүдээр энэ хүшөөе шэнээр хубаажа транскрибированиин аргаар бэшэхэ ажал ябуулагдахадань, «Юань би-ши» гэһэн тушаан болоһон бүридхэлгэдэ нэрэ монгол хэлэндэ оршуулагдаһан байна[3].

Мүн Б. И. Панкратовта[3] хүшөөгэй түрүүшын гурбан мүр иимэ аргаар тайлбарилагдана гэжэ тухайламжа үгтөө:

  • «Юань-чао би-ши» — (бага иероглиф үзэгүүдээр бэшээтэй) — «Юань-иин Нюуса түүхэ» — ажаглалта
  • «Ман-хо-лунь ню-ча та-ча-ань» — (бага иероглиф үзэгүүдээр бэшээтэй) — «Монголшуудай Нюуса түүхэ» — монгол хэлэн дээрэ транскрибированна ажаглалта
  • «Чингис хахан-худжаурта» — (томо иероглиф үзэгүүдээр бэшээтэй, амяараа мүртэ гаргагдаһан, хооһон мүрнүүдээр илгагдаһан) — «Чингис Хаанай Уг Гарбал» — зохёолой монгол нэрэ

«Юнлэ дадянь» бүридэлдэ «Юан би-ши»

Хитадай Юнлэ императорай захиралтаар 1403—1408 онуудта Юнлэ-Эй Нэбтэрхэй Толи байгуулагдаа — «Юнлэ дадянь» [[[хитад хэлэн|хитад]]: 永樂大大) 22 937 цзюаниин хэмжээнэй, тэрэ уран зохёолой, гүн ухаанай, түүхын, эрдэмэй ба урлалай тон шухала зохёолнуудтай байгаа. Энэ нэбтэрхы толидо «Юань би-ши» дүүрэн хэмжээндэ ороо: хитадай транскрипци, мщр дорохи ба сэхэ оршуулга[17]. Нэбтэрхы толи эзэн хаанай ордондо хадагалагдажа байгаа. 1562—1567 онуудта «Юнлэ дадянь» гэһэн нэгэ хэһэгһээ буулгабари хуулагдажа, баһал ордондо хадагалагдажа байгаа. 1773 ондо Цяньлун Императорай захиралтаар номой сан бүридүүлхэдэнь,«Юань би-ши» гол хэһэгынь сүм алдагдаһан, хуулинь зарим тэды үлэһэн байба. "Юань би-ши"буулгабариин бүтэн үлэһэн хубида байлсаһан байна. Юнчжэнэй Императорай правленидэ тэрэ хуулинь Ханьлиниин академидэ дамжуулагдаһан байгаа.

1900 ондо Ихэтуаниин буһалгаанай үедэ Ханлиниин Академидэ түймэр боложо, «Юань би-ши» агуулһан энциклопедиин ботинууд бусаалтагүйгөөр хосорһон байгаа [3].

Хитадта шэнжэлэлгэ

Хитадта «Юань-чао би-ши» гэһэн эрдэм ухаанай эрьелдэсэдэ XVIII зуун жэлэй һүүл багта Цянь Дасинь (хитад: 钱ōn昕)[18]. Тэрэ 15 цзюаниин «Юнлэ дадянь»- һаа текстын хуулбари, гар бэшэмэл жагсаалта өөрынгөө мэдэлдэ байгаа. Цянь Дасинь '«Юань-чао би-ши» -да түрүүшын колофон бэшэһэн юм[19]. Хитадта «Юань-чао би-ши» гэһэн эрдэм ухаанай эрьесэдэ XVIII ЗУУН жэлэй эсэстэ Цянь Дасинаар нэбтэрүүлэгдэһэн байна (хитад: 钱大昕).

(П. И. Кафаров), Бээжэндэ ородой оюун ухаанай түлөөлэлгын хүтэлбэрилэгшэ

Бао Тинбогой тоолбори

Цянь Дасинемэй һүүлээр «Юань-чао би-ши» нэрэ тоолбори дээрэ эрдэмтэ Бао Тинбо хүдэлөө[20]. Багсаамжалхада, тэрэнэй тоолбори Цянь Дасиниин списогһээ гараа [3]. 1805 ондо тэрэ «Юнлэ дадянь»бэшэгэй түшэмэл, эрдэмтэн Цзинь Дэюйдэ хабаатай хүшөө минь угай засаглалай түрүүшын хэблэлэй дутуу хэһэгтэй буулгабари — буулгабаринуудые тоолборидо жэшээлэн зэргэлүүлэн элирүүлжэ, «Юнлэ дадянь»-ын жагсаалтада байһан лакунуудые дүүргэбэ.1847 ондо энэ жагсаалтые Хань Тайхуаһаа байһан болон 1872 ондо Бээжэндэ Ородой оюун ухаанай номлолой ударидагша, Оросой академиин синологиин үндэһэлэгшэдэй нэгэ Палладий Кафаровые худалдан абаһан, тэрэ Тэрэниие «Юань-чао би-ши» орос ба европын оронуудта эрдэмэй эрьесэлгэдэ оруулһан [19]}, 1866 ондо холбооһон хитад текстын ород хэлэндэ оршуулга хэблээд, «Чингис хаан тухай урданай монгол үльгэр» гэһэн гаршагтайгаар хэблэһэн байна[21].

Мүнөө гар бэшэгынь Санкт-Петербургын Максим Горькиин нэрэмжэтэГүрэнэй Университедэй Эрдэмэй номой сангай Зүүн зүгэй таһагта хадагалаатай[3][22]. 1962 ондо тэрэ бэшэгые түрүүшынхиеэ Б. И. Панкратов Москвада Зүүн зүгэй литературын хэблэлдэ толилогдоо һэн.

Гар бэшэг Гу

«Гар бэшэг Гу», «Гу-цзяо бэнь» али «Шалгагдаһан буулгабари Гу» (Gu’s Certified Copy)

1804 ондо эрдэмтэн текстолог Гу Гуан-ци[23] 12 цзюаньда хубаагдадаг бүридхэлнүүдэй байдагые нээбэ. Тэрэ албатан Чжан Сян-юня номой сан соо минскын ксилографиин хэблэлһээ транспарантаар буулгагдаһан, һайн зандаа үлэһэн список олоо. 1805 ондо Гу Гуан-ци хуулбари абажа, «Юнлэ дадянь»-ын текстын буулгабари болохо Цянь Дасиниин жагсаалтатай шалгажа шэнжэлээ. Олон ондоо удхатай буулгабаринууд олдоһон байна. Энэ хуулбари бэшэгэй тоолбориһоо шанарааршье, параграфуудай табигдаһан һууринуудаараа «Юнлэ дадянь» дээрэ гэжэ Гу Гуан-ци тобшолол хээ. Гу Гуан-ци шэнжжэлгэ хэхэ үедөө бүлэг бүхэнэй һүүл багта хуудаһануудай тоо болон бүлэгые нэгэдүүлгын дүүрэхэ үдэр тэмдэглээд, өөрынгөө тамга табидаг байгаа. Буулгабариин түгэсхэлдэ тэрэ колофон бэшээ.

1933 ондо Бээжэн хотын эзэн хаанай ордон соо минь угай «Юань-чао би-ши»хэблэлэй 41 хуудаһанай олдоходо, Гу Гуан-циин тоолбори дурасхаалай зохёолой түрүүшын барламал хэблэлдэ гараһан эгээл найдамтай гэжэ тоологдохоор байба[24][7].

Колофондо (номой хуби) Гу Гуан-ци урид «Юань-чао би-ши» гэһэн нэрэ хэрэглэдэг байбашье, энээнһээ урид «Юань би-ши» гэһэн нэрэ хододоо хэрэглэгдэдэг байгаа[3].

XIX зуун жэлэй һүүл багта эхэ бэшэг«Гу-цзяо бэнь» Шэн-юй эрдэмтэ-коллекционертэ олдошобо[25]. Зимой 1885 года Ли Вэньтянь (хитад: 李文田)[26] ба Вэнь Тин-ши хоёр[27] «Гу-цзяо бэнь»-һээ буулгабари хэхэ арга боломжотой болобо. Ли Вэньтянь «Юань-чао би-ши чжу»гэжэ нэрэтэй тайлбари бэшэжэ, тэрэнь 1896 ондо хэблэгдэһэн . Шен-юй наһа бараһанай һүүлээр тэрэнэй номой сан һалажа, үгы болоһон байгаа. Гэбэшье эхэ бэшэг«Гу-цзяо бэнь» 1936 ондо гурбадахи хэсэгэй бүридэлдэ фотолитографическа аргаар тэрэниие хэблэһэн «The Commercial Press» гэжэ Шанхайн хэблэлэй номой санда гэнтэ орошобо Сыбу цункань (хитад: 四部叢刊). Эхэ «Гу-цзяо бэнь» дэлхэйн Хоёрдугаар дайнай үедэ азатай байдалаар үлэһэн болоод Шанхай хотын байшангуудые японтоной һандаргаһан үедэ, харин «Гу-цзяо бэнь»тэрэ сагта номой санда үгы байһан байһан ушараар хадагалагдаа болоно [28].

Мүнөө үедэ «Гу-цзяо бэнь» гэһэн эхэ бэшэгынь Бээжэнэй үндэһэтэнэй номой сангай хоморой гар бэшэгүүдэй таһагта хадагалаатай.

Вэнь Тин-шинэй тоолбори

Вэнь Тин-ши өөрынгөө бүридхэлһөө хуулбари абажа, 1902 ондо японой синолог Найто Торадзиро (японоор 内藤 虎次郎) бэлэглэһэн байна. Өѳрын ээлжээндэ Найто Торадзиро мүн ѳѳрынгѳѳ списогһээ хуулбари хээд, тэрэниие япон эрдэмтэн Нака Митие那珂通世 (японоор {{{2}}}) бэлэглээ, тэрэ 1907 ондо "юань-Чао би-ши"гэһэн япон оршуулга хэблүүлээ, олон тоото тайлбарилгануудаар хангаһан байна. Мүнөө үедэ Найто Торадзирогой хэһэн«Гу-цзяо бэнь»буулгабари Япон гүрэнэй Киото хотые Ехэ һургуулиин Хэлэ бэшэгэй шэнжэлэлгэнүүдэй дээдэһургуулиин номой санда хадагалагданхай[7].

Вэнь Тин-шиай наһа барахада тэрэнэй хуулбари библиограф суглуулагша Е. Дэхуэйн мэдэлдэ оробо. Е Дэхуэй (хитад: 葉德輝) (1864—1927) — күнзын һургаалай классигуудые, хэлэ бэшэг ба библиографиие шудалдаг мэдээжэ коллекционер-библиограф, тэрэ буулгабариие 1908 ондо ксилографиин аргаар хэблэнэ[29]. 1942 ондо энэ ксилографай текст (заһалтануудтайгаар) суглуулагдаһан шрифтээр хэблэгдээ [Сиратори, Куракити (японоор Куракитиин Сиратори]] 白鳥 庫吉)

Вэн Тин-шиай хуулбари хубиин гарта хадагалагдажа, 2009 ондо Бээжэндэ аукцион худалдаанда гараһан байна. Худалдан абагшын нэрэ мэдэгдэнэгүй.

Монгол бэшэгэй эрдэмэй һэльбэн шэнэлэлгэ ба оршуулганууд

«Юань-чао би-ши» гэһэн эрдэмэй болон уран һайханай оршуулганууд бии. Уран оршуулганууд эрдэмэй үнэ сэнтэй гэжэ түлѳѳлнэгүй. Дэлхэйн олон хэлэнүүдтэ уран һайхан оршуулганууд олоор хэблэгдээ[12]. Тиигэжэ 2009 ондо Ород гүрэндэ монгол шэнжэлэгшэ А. В. Мелехин ба оршуулагша поэт Г. Б. Ярославцевай бүтээһэн уран оршуулга хэблэгдээ[30].

Эрдэмэй оршуулга хоёр шатаһаа бүридэнэ. Нэгэдэхеэр, хитад үзэгүүдээр транскрибировалһан текст дээрэ үндэһэлэн, дунда-монгол хэлэн дээрэ эхин текст һэргээгдэнэ. Хоёрдохёор гэхэдэ, дунда-монголһоо мүнөө үеын хэлэн дээрэ оршуулга болоно. Энэ хадаа мүнөө болотор хүсэд шиидхэгдээгүй тон орёо зорилго болоно.

Бэе бэеһээ дулдыдангүй Б. И. Панкратов ба Куракитиин Сиратори (японоор 白鳥 庫吉) «Юань-Чао би-ши» — хитад ба монгол болгогдоһон хоёр транскрипци тухай бодол найруулба. Хитад хэлэндэ хэлбэгдэһэн транскрипци гээшэ транскрипировани хэхэдэ хэрэглэгдэдэг иероглифуудта таарадаг абяануудые һэргээлгэ болоно. Монголжоһон транскрипци-хожомоо монгол үгэнүүдэй абяа һэргээн бодхоолго мүн. «Юань-Чао би-ши» эрдэмэй транскрипциин заршамуудые Панкратов иигэжэ найруулан зохёогоо юм:

" «Юань-чао ми-ши» монгол бэшэг 1382—1389 онуудай хоорондо хитад үзэгүүдээр буулгажа бэшэгдээд, ХО Юань-цзе Ма-ша И-хэ хоёрой аман соо зэдэлдэгтэл, XIV зуун жэлэй эсэстэ Хойто Хитадта уншагдаһаар уншагдаха ёһотой хитад тэмдэгүүдэй туһаар монгол ордоной хэлэлгын абяануудые дамжуулна. Хитад үзэг бүхэн хододоо адляар үгүүлэгдэдэг нэгэ үе харуулдаг хадань, бидэшье энэ текстые алфавидайнгаа тэмдэгүүдээр транскрибировани хэхэдээ, үе бүхэн хододоо, хаанашье нэгэл тэмдэгүүдээр бэшэхэ уялгатай болонобди.«Юань-чао ми-ши» Тиимэһээ «Юань-чао ми-ши» текстые ганса хитад бэшэ, хүн бүхэндэ хүртэдэг транскрипцида эрдэмэй аргаар һэргээхын тула нэгэл зам бии, эндэ гансал хэрэгтэй: 1) хуушаниие бүридхэхэ иероглифүүдые уншалга, 2) хитад транскрипциин авторнуудай табиһан диакритикые хараада абаха, 3) өөрынгөө дураар иероглифүүдые уншалгые хубилгахагүй[31]

Гүйсэд хэмжээндэ һэргээгдэһэн дунда монгол бэшэгэй [32]найман хубилбари бии: Э.н. Гениша (1935/1937) [33], С. А. н. Козина (1941) [34], Куракити сиратори (1942) [35], Ц. Дамдинсүрэн (1947) [36], П. Н. Пеллио (1949) [37], Л. Н. Лигети (1964/1971) [38], И. Де Рахевильцын (1972)[39], Т. Дашцэдэнэй (1985)[40].

Ород хэлэн дээрэ оршуулганууд

П. И. Кафаровай

1872 ондо Палладий Кафаров «Юн-лэ да-дянь»гээшэһээ эхитэй «Юань-чао би-ши» гэһэн бүрин бүридхэл абаһан юм. Тэрэ текстын хитад транскрипци ород үзэгүүдээр түрүүшынхеэ ондоо болгожо, мүрнүүд дорохи монгол-хитад толи оршуулһан юм. П. И. Кафаровай энэ ажал РАН-ай зүүн зүг шэнжэлдэг дээдэ һургуулиин Санкт-Петербургын таһагай зүүн зүг шэнжэлэгшэдэй Архивта гар бэшэгэй түхэлөөр мүнөө хадагалагдажа байһан[22].

Б. И. Панкратовай

Борис Панкратов өөрынгөө 50 гаран жэлэй ажаябуулга «Юань-чао би-ши» шэнжэлэлгэдэ зорюулаа. Тэрэ монголышье, дээдэ зэргын хитад хэлэтэйшье мэргэжэлтэн байхадаа, энэ ажалдаа тон һайнаар бэлдэһэн байгаа. Тэрэнэй дурасхаалта номой зүйлөөр эршэтэй хүдэлһэн жэлнүүд гэхэдэ: 1921—1929, 1957—1959 онууд болоно. Тэрэ 1941, 1960—1964 онуудта, мүн 1968 оной хоёрдохи хахадһаа 1970-аад онуудай эхин хүрэтэр «Юань-чао би-ши» шэнжэлгэдэ бусажа ерэһэн юм [41].

1921—1929 онуудта Бээжэндэ хүдэлжэ байхадаа, Б. И. Панкратов эхинһээнь «Юань-чао ми-ши» («Сокровенное Сказание») гэһэн ажал бэлдээ. Хитад транскрипциин талаар монгол текст һэльбэн шэнэлэлгэ."Юань-чао ми-ши («Сокровенное Сказание»). Реконструкция монгольского текста по китайской транскрипции. Перевод на русский язык, примечания и словарь. Около 40 п. л." гэһэн эрдэмэй ажал тушааһан (Сталь-фон-Голштейн, Александр Августович) А. фон Шталь-Холштайнын хүтэлбэри доро эрдэмэй ажал ябуулжа байгаа. 1922—1926 онуудта дурасхаалай хүшөөгэй монгол текстын һэльбэн шэнэлэлгэ ба тэрэнэй сэхэ оршуулганууд хэгдэһэн байна, 1929 ондо тэрэнэй «Хитад үзэгүүдээр бэшэгдэһэн Монголнуудай Нюуса түүхын монгол үгэнүүдые хитадиероглифуудаар бэшэгдэһэн дүүрэн заалта»гэһэн толи зохёогдоһон байна[41].

Энэ хүдэлмэриин үлэһэн хубинь мүнөө сагта РАН-ай зүүн зүг шэнжэлдэгдээдэ һургуулиин Санкт-Петербургын таһагай зүүн зүг шэнжэлэгшэдэй архивта байна. «Монголжоһон» транскрипциин хадагалагдаһан хубида I бүлэгэй эхинһээ5 бүлэгэй V § хүрэтэр «Юань-чао ми-ши» гэһэн бэшэмэл ажал ороно. Дурасахаалай бэшэгэй толи хадагалагдаа. Энэнь «а» үзэгһөө «у» үзэг хүрэтэр 13 700 карточкатай; тус бүридэ хитад үзэгөөр транскрибировалһан монгол үгэ ба тэрэнэй хитад оршуулга бэшэгдэнхэй[41].

1921 ондо Б. И. Панкратовай «Юань-чао би-ши» монгол текст һэргээхэ талаар ажалаа эхилхэдэ, энэ текстын гар бэшэмэл дүрбэн транскрипци бии байгаа — П. Кафаровай, Нака Митие, П. Пеллио, Цэндэ-гунай, гэбэшье тэдэнэй нэгэнииньшье хэблэгдээгүй. Тиигэжэ «Юань-чао би-ши» гэһэн монгол текстын Панкратовай транскрипци дэлхэй дээрэ 5-дахи, бусадһаа тон бэеэ даанги болоод байгаа[42].

1957 — 1960-аад онуудай эхеэр Ленинград хотодо ажаһуухадаа, Б. И. Панкратов «Юань-чао би-ши» гэһэн монгол текстын шэнэ транскрипци дүүргэжэ, оршуулга бэелүүлээ. Хэрбээ 1920-ёод онуудаар тэрэ 12 цзюаниин хүшөөгэй хэблэлгээр хүдэлөө һаа, мүнөө П.Кафаровай худалдан абаһан, Ленинградай Университедэй номой санда хадагалаатай 15 цзюаняда «Юань-чао би-ши» гэжэ шухаг гар бэшэгэй текст толилхо арга боломжо тэрээндэ олгогдонхой.1962 ондо Энэ гар бэшэгэй факсимиле б. И. Панкратовай уридшалһан үгэтэйгөөр хэблэгдэнэ[3] (том I). Мүн «текстын оршуулга ба ажаглалтанууд (II боти), тайлбари бэшэг (III боти), монгол текст һэльбэн шэнэлэлгэ ба транскрипци (IV боти)» гараха ёһотой байгаа, гэбэшье тэдэ хэблэгдээгүй һэн[43].

XX зуун жэлэй 90-ээд онуудай һүүл багта Б. И. Панкратовай үлэһэн оршуулгануудай хуби толилогдоо[44][45].

С. А. Козинай

1941 ондо Сергей Козин «Нюуса тобшо» — ород хэлэндэ оруулгатай, хоёр транскрипцинуудтай, толинуудтай оршуулга хэблээ[46] .Мүнөө үеын шэнжэлэгшэдэй һанамжаар С. А. Козинай ажал хэдэн дутуу дундануудтай:

Гэхэтэй хамта С. А. Козин хитад хэлэ шэнжэлэгшэ бэшэ байхадаа, хитад эрдэмтэдэй хэрэгтэй хүдэлмэринүүдые, илангаяа хитад текстын тайлбаринуудтай хэблэлнүүдые хэрэглэжэ шадаагүй. Ажалай оролто хубида тэрэ хүшѳѳгэй түүхые гэрэлтүүлхэдэ, хэдэн алдуу гаргаһан, мүн хүсэд бэшэ эрдэмэй хэмжээндэ оршуулга хэһэн байна (тексттэй сүлѳѳтэйгѳѳр хандалга, найруулга, шэнэлэлгэ, амяараа нэрэ томьёонуудые оршуулгагүйгѳѳр үлээлгэ). С. А. Козинда үнэндөө ород аман зохёол гү, али сибириин хөөрэлдөөн гэһэн сүлөө маягаар найруулагдаһан үгүүлэл болоо. Ажалда хабсаргагдаһан толинууд («Юань-чао би-ши» ба алфавитна параграфуудта) дутуу хохидоно. С. А. Козинай ажал мүнөө сагта эшэ үндэһэ эрдэмэй талаар оршуулгын эрилтэнүүдтэ харюусанагүй[47].

Э. Хенишай немец хэлэн дээрэ

1935 ондо немец эрдэмтэн Э. Хэниш «Юань-чао би-ши» гэһэн монгол текстын лата транскрипци хэблүүлээ [48]. Хожомынь Э. Хениш толи хэблүүлээ [49]} ба «Юань-чао би-ши»немец оршуулга" [50]. Лейпцигые бомбодолгын үедэ 1943 оной ноябрь һарада бүхы гурбан ботиин тараагдаагүй хэһэгтэй хэблэлэй байшангынь шаташоо (транскрипци, толи ба оршуулга). Германида тэрэ үеын улас түрын байдал ба дайнһаа боложо худалдаан тон хизаарлагдамал байһан тула Э. Генишэй ажал хоморой рецензионно хэһэгээр лэ үлэжэл байгаа, харин 1948 ондо оршуулгын хоёрдохи хэблэл, 1962 ондо бэшэ хоёр боти бии болобо гаргаһан байна[51].

Сиратори Куракитиин япон хэлэн дээрэ

1942 ондо Японидо Куракитиин Сиратори/ 白鳥 庫吉 (японоор {{{2}}}) Е. Дэхуэень бэлдэһэн «Юань-чао би-ши» гэжэ монгол текстын лата транскрипци текстээр хэблүүлээ, дутаа дундануудые, алдуунуудые заһажа, япон хэлэн дээрэ оршуулһан байна[52]. Иигэжэ Гу Гуанци гар бэшэг одоошье дахин хэблэгдэжэ, бүхы дэлхэйн мэргэжэлтэдэй дунда үргэн тараагдаа[53].

П. Пеллиогой француз хэлэн дээрэ

1949 ондо Поль Пеллиогой бүтээһэн текстын латин транскрипци ба хүшөөгэй хуби (түрүүшын зургаан бүлэг) оршуулга хэблэгдэжэ, «Юань-чао би-ши» дээрэ олон жэлдэ хүдэлжэ, зарим нэрэ томьёонуудые шэнжэлһэн олон һонин үгүүлэлнүүдые тэрээндэ зорюулһан байна[47][32].

Л. Лигетиин венгер хэлэн дээрэ

«Юань-чао би-ши» һэльбэн шэнэлэлгын ба оршуулгын шэнэ шата XX зуун жэлэй б0-аад онуудһаа эхилһэн[32]. Л. Пеллиогой шаби Лигети 1962 ондо венгриин оршуулга хэблэһэн[54], тэрэнэй удаа монголой текстын шэнэ транскрипци хэгдээ[38].

Англи хэлэн дээрэ

Ф. В. Кливзын

Түрүүшын дүүрэн англиин оршуулга хадаа П. Пеллиогой шаби Фрэнсис Вудман Кливзэй болоно. Англиин оршуулга Ф. В. Кливз 1956 ондо дүүрэжэ, 1957 ондо хэблэлдэ бэлэн болгогдобошье, авторай бэшэһээр, «хубиин шэнжэтэй» шалтагаанаар оройдоол 1982 ондо гараһан юм[55]. Текстын хуушанай шэнжые һайнаар харуулхын тула, Ф. В. Кливз Библиин англи оршуулгын хэлэ жэшээ болгожо абаа[32].

Игорь де Рахевильцын

1971—1985 Оной Хоорондо Канберрада И. де Рахевильцын англи оршуулга,[56][57][58][59][60][61][62][63][64][65] 1972 ондо текстһээ бүхы үгын хэлбэринүүд ороһон «Индекс к „Сокровенному ска­занию монголов“» гэжэ зохёогшын зохёоһон, монгол текстын шэнэ хэблэл ниитэлэгдэнэ[39].

И.де Рахевильц ф. В. Кливз-эй хэһэн лэ ёһоор эхэ оронойнгоо хуушанай маяг алдаагүй, харин һайнаар уншадаг мүнөөнэй англи хэлэндэ оршуулаа һэн. Дан ута монгол мэдүүлэлнүүд нэгэ деепричастиин хойно хойноһоо дахаһан, мүнөө үеын яряанай хэлэнэй нарративна түхэлдэ бүри таараха богони, хамаадахаар болон һэлгэгдэһэн байна [32].

Монголдо шэнжэлэл

Монгол орондо «Юань-чао би-ши» шудалалгын эхин гэжэ Монголой уран бэшэгэй эрдэмтэн Цэндгунэй ажалһаа тоологдодог заншалтай[66]. Манай зуун жэлэй 10-аад онуудай һүүл багта тэрэ хуушан монгол графика соо ксилографиин хэблэлээр Е Дэхуэйнэй хуряангы хитад оршуулгын текст оруулһан байна. Тэрэнэй оршуулга эрдэм ухаанай бэшэ, алдуу, эндүү, үргэн купюрануудтай, гол түлэб хитадай хуряангы оршуулгын хойноһоо хэгдэһэн. Тэрэнэй ажал ба уран оршуулгын эрилтэнүүдтэ харюусанагүй, ондоогоор хэлэбэл, өөрын уран һайханай сэнтэй зүйл үгы[67].

Ц. Дамдинсурэнэй оршон үеын монгол хэлэндэ оршуулга

Мүнөө үеын эрдэм мэдэсын хэмжээндэ таарама дурасхаалта хүшөөгэй шэнэ оршуулга эхилхэ гэжэ шиидхэбэри абтагдаһан байгаа. Энэ ажалые Цэндийн Дамдинсүрэн эхилбэ. 1941 ондо тэрэ түрүүшын гурбан цзюани «Шинжлэх ухаан»гэһэн сэдхүүлдэ хэблүүлжэ, удаа дараалан долоон бүлэг барлуулһан юм. Удаань бүхы оршуулгань улаан-Баатарта уйгар-монгол графикада мүнөөнэй монгол хэлэн дээрэ тусгаар ном боложо гараа һэн[68]. Энэ ажалынь 1957 ондо Хитадай Үбэр Монголой Хүхэ-Хотодо дахин хэблэгдээ һэн. Энэл жэл Дэмдисурэнэй кирилл үзэг дээрэ үндэһэлһэн шэнэ монгол үзэг дээрэ оршуулга хэблэгдэһэн байна[51]. Ц. Дамдинсүрэнэй оршуулгань С. А. Козин, Э. Хениш хоёрой хэһэн оршуулгануудһаа нилээд илгаатай болоод, шэнжэлэлгэ хэжэ, һуурилһан өөрын ойлголтые харуулдаг бэеэ дааһан бүтээл болодо үгөө[69].

Т. Дашцэдэнэй дунда монгол хэлэнэй бэшэг һэльбэн шэнэлэлгэ

Монгол шэнжэлэгшэдэй IV конгресстэ 1984 ондо Т. Дашцэдэн "монголшуудай транскрипци тухай асуудалда, Монголшуудай Нюуса үльгэр тухай " сэдэбээр элидхэл хэһэн юм[70]. Удаан аялгануудые уяха тухай тэрэнэй дэбжүүлһэн багсаамжада үндэһэлэн, хүшөөгэй шэнэ транскрипци бэелүүлхэ дурадхал тэрээн соо байгаа. 1985 ондо Улаан-Баатарта бэшэг транскрипцида һэльбэн шэнэлэлгэ хэблэгдээ[40][32][71].

Нюуса тобшо Буряадта

«Монголой Нюуса тобшо» буряад арадайшье эгээл эртэнэй түүхын дурасхалта бэшэг, буряад тухай тон түрүүшынхиеэ бэшэгдэһэн зохёол болоно. Буряад хэлэн дээрэ «Монголой Нюуса тобшо» Зүблэлтэ засагай хатуу хэсүү үе сагта хэблэгдээгүй байгаа бшуу. 1990 ондо Буряадай мэдээжэ уран зохёолшон Чимит-Рэгзэн Намжилов хадаа С. А. Козиной оршуулгые Цэндийн Дандинсүрэнгэй оршуулгатай сасуулан түрүүшынхеэр буряадшалба. Монгол Уласай филологиин профессор Гончигиин Гантогтох хадаа «Монголой нюуса тобшын» эртын гар бэшэмэлнүүдые олон жэлэй туршада шудалжа, түгэсхэлдөө буряад-монгол хэлэнэй аялгуугаар «Монголой нюуса тобшые» бүтээбэ. Г.Гантогтох 1917 оной Цэнд гүнэй хубилбари, Ц.Дамдинсүрэнэй уран һайханай оршуулга, мүн Ш.Чоймаа, Д.Цэрэнсодном, Д.Пүрэвдорж, Ж.Лувсандорж гэхэ мэтэ монгол эрдэмтэдэй тайлбарита оршуулгануудай үндэһэн эхэ бэшэг үзэжэ, мүн Үбэр Монголой эрдэмтэдэй эрдэм шэнжэлэлгын ажалые ашаглаһан байна[72].

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Во всей мировой монголоведческой и синологической литературе на всех языках заглавие дается в точном переводе со среднемонгольского языка, а именно, «Тайная история монголов». Однако в русскоязычной литературе укрепилось название «Сокровенное сказание монголов», использованное С. А. Козиным для своего перевода этого памятника
  2. ↑ Транскрибирование — передача звучания слов «как есть» специальными символами
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Панкратов, 1962
  4. ↑ Дулам, 2009, с. 32
  5. ↑ Мункуев, 1965, с. 149
  6. ↑ Кляшторный, Яцковская, 1993, с. 7
  7. ↑ 1 2 3 Borjigijin, 2013, с. 121
  8. ↑ 1 2 Мункуев, 1965, с. 156
  9. ↑ Булаг, 1993, с. 87
  10. ↑ Мункуев, 1965, с. 157
  11. ↑ Irinčin Уе Mongүol-un niγuča tobciyan — uyiγurjin bičig-ün sergügelte, filologiči döküm tayiburi jiči, nouraγ orusil — Öbüг mongγol-un yeke suryüyuli-yin erdem sinjilgen-ü sedkül, // Öbüг mongγol-un yeke suryüyuli-yin erdem sinjilgen-ü sedkül. — 1984. — № N3.. — С. Niyur 83.
  12. ↑ 1 2 Дулам, 2009, с. 36
  13. ↑ Мункуев, 1965, с. 150
  14. ↑ Naka Michiyo, Chinggisu kan Jitsuroku (The Veritable Records of Cinggis Qan), Tōkyō, 1907.
  15. ↑ W. Hung, The transmission of the book known as the Secret history of the Mongols, — HJAS, vol.14 1951, p.466
  16. ↑ Исихама Дзюнтаро, Генчо хиси ко (Исследование «Секретной истории династии Юань»), — «Рюкоку сидан», 1940, № 15, стр. 1—9 (цит. по W. Hung, The transmission…, pp. 466—467).
  17. ↑ Таубе, 1993, с. 40
  18. ↑ Цянь Дасинь хитад: 钱 oh昕大 (1728—1804) — ученый с широким кругом интересов. Занимался вопросами истории Китая, в особенности монгольского периода.
  19. ↑ 1 2 Мункуев, 1965, с. 158
  20. ↑ Бао Тинбо (1728—1814) — библиофил. Его библиотека была знаменита множеством редких книг сунского и юаньского времени. Самые ценные произведения были напечатаны в течение 1776—1823 годов, а к концу XIX века вышли еще два дополнения.
  21. ↑ Архимандрит Палладий, 1866
  22. ↑ 1 2 Мункуев, 1965, с. 161
  23. ↑ Гу Гуан-ци (1776—1835) — ученый текстолог. Большую часть своей научной жизни отдал подготовке критических изданий древних и редких текстов.
  24. ↑ Мункуев, 1965, с. 159
  25. ↑ Шэн-юй (1850—1900) — китайский ученый, всесторонне изучал историю Китая манчжурского периода, изучал историю монголов, собирал образцы каллиграфии, коллекционировал книги и рукописи
  26. ↑ Ли Вэньтянь 李文田(1834—1895) — китайский ученый. Написал комментарии на «Юань-чао би-ши»и комментарии на записки Елюй Чу-цая о поездке в Центральную Азию во время монгольского завоевания (1219—1227)
  27. ↑ Вэнь Тин-ши (1856—1904) — китайский ученый. Много занимался историей монгольского периода.
  28. ↑ Borjigijin, 2013, с. 122
  29. ↑ Т.И. Виноградова. Е. Дэхуэй (ород хэлэн). lib.rasl.ru. Дата обращения: 6 ноябрь 2025.
  30. ↑ Сокровенное сказание монголов // Чинrисиана : свод свидетельств современников / пер. А.Мелёхин, Б.Ярославцев. — М.: Эксмо, 2009. — С. 17—357. — 728 с.
  31. ↑ Кроль, 1998, с. 40
  32. ↑ 1 2 3 4 5 6 Таубе, 1993, с. 44
  33. ↑ haenisch, 1935
  34. ↑ Ямаан, 1941
  35. ↑ сиратори куракити, 1942
  36. ↑ Дамдинсүрэн, 1947
  37. ↑ Pelliot, 1949
  38. ↑ 1 2 Ligeti, 1971
  39. ↑ 1 2 Rachewiltz, 1972a
  40. ↑ 1 2 Дашцэдэн, 1985
  41. ↑ 1 2 3 Кроль, 1998, с. 38
  42. ↑ Кроль, 1998, с. 39
  43. ↑ Кроль, 1998, с. 41
  44. ↑ Панкратов, 1993
  45. ↑ Панкратов, 1998
  46. ↑ Козин, 1941
  47. ↑ 1 2 Мункуев, 1965, с. 162
  48. ↑ Haenisch, 1935
  49. ↑ Haenisch, 1939
  50. ↑ Haenisch, 1941
  51. ↑ 1 2 Таубе, 1993, с. 43
  52. ↑ Сиратори Куракити, 1942
  53. ↑ Мункуев, 1965, с. 160
  54. ↑ Ligeti, 1962
  55. ↑ Cleaves, 1982
  56. ↑ Rachewiltz, 1972
  57. ↑ Rachewiltz, 1974
  58. ↑ Rachewiltz, 1976
  59. ↑ Rachewiltz, 1977
  60. ↑ Rachewiltz, 1978
  61. ↑ Rachewiltz, 1980
  62. ↑ Rachewiltz, 1981
  63. ↑ Rachewiltz, 1982
  64. ↑ Rachewiltz, 1984
  65. ↑ Rachewiltz, 1985
  66. ↑ [https://www.spsl.nsc.ru/FullText/konfe/МонголоведСврМир2019.pdf МОНГОЛОВЕДЕНИЕ В СОВРЕМЕННОМ МИРЕ] (ород хэлэн). Дата обращения: 6 ноябрь 2025.
  67. ↑ Цендина, 1993, с. 54
  68. ↑ Дамдинсурэн, 1947
  69. ↑ Цендина, 1993, с. 55
  70. ↑ Дашцэдэн Т . Монголии нууц товчоог галиглах тухай асуудалд // Олон улсын монголч эрдэмтний IV их хурал. II.Улаан Баатар. — 1984. — Т. II.
  71. ↑ Цендина, 1993, с. 79
  72. ↑ “Монголой нюуса тобшоон” появилась на свет (ород хэлэн). Дата обращения: 6 ноябрь 2025.

Ном зохёол

  • Булаг Изучение «Сокровенного сказания» в Китае // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 87—98. — 343 с.
  • Дулам С. Главная книга монголов // Чннrисиана : свод свидетельств современников. — М.: Эксмо, 2009. — С. 19—49. — 728 с.
  • Кляшторный С.Г., Яцковская К.Н. Предисловие // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 3—6. — 343 с.
  • Кроль Ю.Л. О работе Б.И. Панкратова над "Юань-чао би-ши" // Страны и народы Востока. / Под общей редакцией М.Н.Боголюбова. — СПб: Центр «Петербургское Востоковедение», 1998. — В. XXIX. Борис Иванович Панкратов. Монголистика. Синология. Буддология. — С. 38—44. — ISSN 0131-8934.
  • Мункуев Н.Ц. Китайский источник о первых монгольских ханах. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1965. — 223 с.
  • Панкратов Б.И. Предисловие // Юань-чао би-ши (Секретная история монголов) 15 цзюаней. — М.: Институт народов Азии, 1962. — Т. 1. — С. 7—39.
  • Таубе М. К реконструкции и переводам Mongqol-un niuca tobchiyan на европейские языки // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 40—53. — 343 с.
  • Цендина А.Д. Изучение «Сокровенного сказания» в МНР // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 54—86. — 343 с.

Оршуулганууд

  • Архимандрит Палладий Старинное монгольское сказание о Чингисхане // Труды членов Российской духовной миссии в Пекине. — СПб, 1866. — Т. IV. — С. 3—260.
  • Дамдинсурэн Mongγol-un niγuča tobčiyаn. — Ulaγanbaγatur, 1947.
  • Дамдинсурэн Монголын нууц товчоо. — Улаанбаатар, 1957.
  • Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 года под названием Mongrol-un Niručа tobčiyаn. Юань Чао Би Ши. Монгольский обыденный изборник. / Пер. С. А. Козина. — М.Л.: Издательство Академии наук СССР, 1941. — Т. 1.
  • Дашцэдэн Т. Сокровенное сказание монголов / Транскрибированное издание Т. Дашцэдэна = Монголын нууц товчоо / Галиглаж хэвлуулсэн Т. Дашцэдэн. — Улаанбатар, 1985.
  • Панкратов Б.И. Образцы переводов из "Юань-чао би-ши" // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 103—125. — 343 с.
  • Переводы из "Юань-чао би-ши". Родословная Чингис-хана // Страны и народы Востока. / Под общей редакцией М.Н.Боголюбова. — СПб: Центр «Петербургское Востоковедение», 1998. — В. XXIX. Борис Иванович Панкратов. Монголистика. Синология. Буддология. — С. 44—65. — ISSN 0131-8934.
  • Нака Митиё Тингису кан дзицуроку дзокухэн. — То­кио, 1907.
  • Сиратори Куракити Онъяку мобун гэнтё хиси. A Ro­manized Representation of the Yuan-ch’ao-pi-shih (A Secret Hi­story of the Mongols) in the Original Mongolian Sound. — The Toyo Bunko Publications. — Tokyo, 1942. — Т. VIII. — (Series C).
  • Цэрэнсодном Д. Сокровенное сказание монголов / Научный пер., коммент. = Монголын нууц товчоо (МНТ) / Эрдэм шинжэлгээний орчуулга, тайлбар. — Улаанбаатар, 2000.
  • Cleaves, F. W. The Secret History of the Mongols. For the Frst Time Done into English out of Original Tongue and Provided with Exegetical Commentary. — Cambridge, Massachusetts, London: Harvard University Press, 1982. — Т. I. — 277 с.
  • Haenisch E. Manghol un Niuca Tobca'an (Yüan-ch'ao pi-shi). Die Geheime Geschichte der Mongolen aus der chinesischen Transkription (Ausgabe Ye Teh-hui) im mongolischen Wortlaut wiederhergestellt. — Lpz., 1935.
  • Haenisch E. Wörterbuch zu Manghol un niuca tobca'an (Yüan-ch'ao pi-shi). Die Geheime Geschichte der Mongolen. — Lpz., 1939.
  • Haenisch E. Die Geheime Geschichte der Mongolen. Auseiner mongolischen Niederschrift des Jahres 1240 von der Insel Kode'e im Keluren-Flu8. Erstmalig überzetzt und erlautert. — Lpz., 1941.
  • Ligeti L A mongolok titkos törtenete. — Budapest, 1962.
  • Ligeti L Histoire secrete des Mongols. — Budapest, 1971. — Т. I. — (Monumenta linguae mongolicae collecta).
  • Pelliot P. Histoire secrète des Mongols, restitution du texte mongol et traduction française des chapitres I à VI. — Paris: Adrien-Maisonneuve, 1949. — (Librairie d’Amérique et d’Orient).
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century / Shorter version edited by John C. Street. — University of Wisconsin―Madison. Books and Monographs, 2015.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1971. — Т. 4.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1972. — Т. 5.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1974. — Т. 10.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1976. — Т. 13.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1977. — Т. 16.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1978. — Т. 18.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1980. — Т. 21.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1981. — Т. 23.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1982. — Т. 26.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1984. — Т. 30.
  • Rachewiltz, Igor de The Secret History of the Mongols(англ) // Papers on Far Easten History. — The Australian Natio­nal University. Department of Far Eastern Studies, 1985. — Т. 31.
  • Rachewiltz, Igor de Index to the Secret History of the Mongols. — Bloomington: Indiana University Publications, 1972a. — Vol. 121. — (Uralic and Altaic Series).

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Монголой_нюуса_тобшо&oldid=367162" хуудаһанһаа абтаһан