Монголшуудай шонодо шүтэлгэ

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ

Монголшуудай шонодо шүтэлгэ (ород хэлэн Тотем волка у монголов) — монгол арадуудай дунда дэлгэрһэн шажанай-ниигэмэй байгуулалта, тэрэнэй үндэһэндэ шоные шүтэлгэ оршоно.

Тотемэй эхин

Монгол домогой ёһоор, шононууд хадаа тэнгэриин амитад ба эрэ хүндэ «хийморь» асардаг. Хий морь гээшэ нэгэ түрэлэй аза талаан, хүнэй амидаралай хүсые тэмдэглэдэг-аза талаан асардаг одон. Шононууд тухай монголшууд "ижил нэртэйд нь харагж, илү тэнгэрэртэйд нь алагдана "(жэшээтэ оршуулга: « шонотой адли аза талаантай хүн шоно үзэхэ, шоноһоо дээшэ аза талаантай хүн олохо»)[1]. Цзян Жунай «Чонон сүлд» («тотем волка») гэһэн зарим автобиографическа роман соо нүүдэл монголшууд шононуудай хойноһоо ажаглалтануудһаа тулалдаануудай тактика оложо, Монголой асари ехэ импери байгуулхадань туһалһан, мүн тала дайдаар экосистемын тэнсүүриин шухалые ойлгоһон тухайгаа хөөрэнэ[2].

Чонос угай тотем шоно

Шонын тотемэй эхин хүннү, дунху, сяньби протомонголнуудай үеһөө эхитэй[3]. Хүннүү зонхилогшо отогой тотем шоно байһан гэжэ мэдээжэ[4][5]. Шонын тотемые хүндэлэлгэ мүн ашина отогто ба түүрэгүүдтэ (дулга) байһан юм. Тиихэдээ хэдэн эшэ үндэһэндэнь тэдэнэй анханай монгол хэлэтэй байһан тухай хэлэгдэнэ. Н. Я. Бичуринай ёһоор, хитад шастирнуудта «тукюе» гэжэ нэрлэгдэдэг арад 突厥 монгол байһан ба дулга гэжэ арадай нэрэ доро мэдээжэ байгаа[6].

«Ашина» угай нэрые монгол хэлэнһээ "дэлгэр шоно"гэжэ оршуулдаг. «А» — хитад хэлэндэ хүндэлэлгын залгалта. Ашинай монгол хэлые л. Н. Гумилёв, Н. Я. Бичурин, [М. И. Артамонов дэмжээ. Л. Н. Гумилёвоор, ашинай нэгэдэлэй «түүхын талмай дээрэ гарахада, бүхы түлөөлэгшэдтэнь тэрэ үеын яһатан хоорондын хэлэн — сяньбиин гэхэ гү, али эртэ урдын монгол хэлэн ойлгосотой байгаа»[7]. «Хазариин Нээлтэ» гэһэн ном соо Тан уласай эгээл элитэ морин сэрэгэй генералнуудай нэгэн, императорай (Тай-цзун (Тан обог удамай) Ли Шиминиин хубиин нүхэр байһан Ашина Шоно (Шоно) дурдагдана[8].

Монголшуудай чонос Этноним

Монгол арадуудай дунда «чонос (шоно)» гэһэн этноним таранхай. «Чонос», мүн «чинос», «шонос», «шинос» ба «шонод» (олоной тоо), нэгэнэй тоодо — монгол хэлэн чоно (шоно) монгол хэлэнэй элдэб нютаг хэлэнүүдһээ шононууд" гэжэ оршуулагдадаг. Чанос гэһэн угай нэрын бии бололго эртэ урдын монголшуудта шонын тотемэй байһантай сэхэ холбоотой[9].

Монгол оршондо «шоно» гэһэн удхатай этнонимууд үргэнөөр дэлгэрэнхэй. Монголой «чино» угсаатанай эртын дурдалгануудай нэгэн Сяньби аймагуудай нэгые бүридүүлдэг сяньбиин Зиндаатай холбоотой[10]. Шонос угай хияадууд, боржогонууд һалаатаа гэжэ зарим эрдэмтэд тоолодог[11].

Аюудайн Очирой ёһоор, боржогон угай нэрэ мүн лэ шонын тотемтэй холбоотой бии болоһон юм. «Бор (boru)» гэһэн монгол үгэ « сайбар боро, боро, боро үнгэтэй булантай, хүхэбтэр боро» гэжэ оршуулагдадаг[9]. Монголшууд «бүртэ» гэжэ үгэ баһа шонын гүлгэн гэжэ нэрлэдэг[12]. Мүнөө хүрэтэр монголшуудта мүн лэ бүрд гү, али бурд отог үлэнхэй (чоно, шоно)[9]. Буряад хэлэндэ, «бүртэ» гэһэн үгэ «хүхэ бүртэ шоно» гэһэн зохёолнууд соо дайралдадаг[13], «буртэ-гэрхэн — серенький»[14], энэ үгын удха — боро[10].

Бүртэ-Чино-монголшуудай домог суута элинсэг

Эртэ урдын этноним Монгол арадуудай домогто элинсэг Бүртэ-Чиногой нэрэдэ харуулагданхай. Бүртэ-Чиногой нэрэ монголһоо нээрээ «хүхэ шоно» гэжэ оршуулагдадаг. Чингис Хаан Хангайн хада уулаар агнуурида ябахадаа, иигэжэ зарлиг болоһон мүрнүүд түүхын хүшөөнүүд соо зураглагданхай: «Чино Гоа Марал хоёрой Бортын аба хайдагта орохо. Тэдээндэ бү ошо»[15]. Боорте Чино ба Гоа Марал, монголшуудай холын элинсэг хулинсагууд, мүн тэдэнэй онгонууд (угай элинсэгүүдэй һүнэһэнүүд) байгаа. Эрдэмтэд тус үйлэ хэрэг хаража үзэхэдөө, шоно ба (Благородный олень) марал хоёр эртэ урдын монголшуудай тотемүүд байгаа, тиимэһээ тэдэниие агнахань хорюултай байгаа гэһэн тобшололдо ерэһэн байна[12].

Буряад-Мэргэн-буряад отогуудай элинсэг

Хойшодоо «бури»-«чину» гэһэн этнонимуудые абажа ябагшадай зарим хубинууд холисолдожо, Байгал шадар байжа болоо, саашадаа домогууд соо буртэ — чино ~ буритай-чино гээд нэрлэгдэнэ. Буряад домогууд соохи Бүртэ-Чиногой аналог Бурядай болоно. Б. З. Нанзатовай баритаһаар, Бурядай Буртэ хоёр нэгэл үгын фонетическэ вариантнууд болоно. Аман домогой ёһоор, Бурядай-Барга Баатарай хүбүүн, Мүльһэнэй ба Хоридой аха, Эхирид ба Булагад хоёрой эсэгэ. Ихирид (Эхирид) Булагад хоёр эхирэд болон булагадуудай, Хоридой — хори-буряадуудай, Мүльһэтэ сэгээнэд — олетов (ойрад) гэгшэдэй эхи табигшад болоһон юм. Барга Баатарай нэрэдэ урдын баргадуудай этноним харуулагданхай[10].

Б. Р. Зориктуев байгал шадарай регионой монгол хэлэтэнэй эрхэ нүхэсэл хадаа Эртэ урдын Монгол Буртэ-Чино обогой эдэ газар дайдаар ерэһэн ушар болоно гэжэ тухайлна[16]. В. В. Ушницкиин ёһоор, Добуун-Мэргэн Алан-Гуа хоёрой үбгэ һамганай холбооной хэһэгтэ бүртэ-чиносцуудые хори болон баргуудтай холбохо угсаатанай үйлэ ябасын үрэ дүн томьёологдоо[17]. Буряадуудай дунда шоно гэһэн Этноним Д. Д. Нимаевай тухайлһаар, сяньбиин зиндаатай холбоотой[18], мүнөө үеын олон тоото монгол чиносецуудтай холбоо барисааень Г. Сухбаатар заана[19]. Б. З. Нанзатовай ёһоор, шоно гэһэн этнонимай дэлгэрэлгэ сяньбиин заншалда хабаатай ба сяньбиин үндэһэтэй[10].

Мүн тиихэдэ

  • Чонос гээшэ монгол угсаатанай эгээл эртэ урдын отогуудай нэгэн юм.
  • «Шонын Тотем» -Үбэр Монголой нүүдэлшэдтэ зорюулагдаһан хитад-француз драмын кино.

Ажаглалтанууд

  1. ↑ "Волки помогли монголам построить империю". 2018-11-29. (ru) Archived from the original on 2018-11-30. 
  2. ↑ Wolf Totem.
  3. ↑ Буксикова О. Б. Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье). — 2009. — 412 с.
  4. ↑ Сүхбаатар Г. Хүннү нарын аж ахуй, нийгмийн байгуулал, соёл, угсаа гарвал (МЭӨ IV--МЭ II зуун). Улаанбаатар, 2000. 298 х.
  5. ↑ Сүхбаатар Г. Сяньби. — Улаанбаатар, 1971. — 217 с. — С. 50-51.
  6. ↑ Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950. — С. 220.
  7. ↑ Гумилев Л.Н. Древние тюрки. II. Предки. gumilevica.kulichki.net. Дата обращения: 23 январь 2026.
  8. ↑ Гумилёв Л. Н. Открытие Хазарии. VII. Могилы и размышления (ород хэлэн). Дата обращения: 8 январь 2026.
  9. ↑ 1 2 3 Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1
  10. ↑ 1 2 3 4 Нанзатов Б. З. «Этногенез западных бурят (VI-XIX вв.)» // Нанзатов Б. З. web.archive.org. Дата обращения: 23 январь 2026.
  11. ↑ Гонгор Д. Халх товчоон-1. Улаанбаатар, 1970. 340 х.
  12. ↑ 1 2 Лубсан Данзан Алтан Тобчи. Золотое сказание. Перевод Н. П. Шастиной / Румянцев Г. Н. — Москва: Наука, 1973. — 439 с.
  13. ↑ Бурятско-русский словарь. Сост. К. М. Черемисов. — М., 1973. — 804 с. — С. 124
  14. ↑ Русско-Бурят-монгольский словарь. Под ред. Ц. Б. Цыдендамбаева. — М., 1954. — С. 583.
  15. ↑ Altan tobči. Эртний хаадын үндэслэсэн төр ёсны зохиолыг товчлон хураасан Алтан товч хэмээх оршив. Улаанбаатар, 1990. 177 х.
  16. ↑ Зориктуев Б. Р. Об этническом составе населения Западного Забайкалья во второй половине I — первой половине II тысячелетия н. э. // Этническая история народов Южной Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск, 1993. — С. 124.
  17. ↑ Ушницкий Василий Васильевич Основные версии происхождение бурятского народа // Известия Лаборатории древних технологий. — 2015. — ISSN 2415-8739.
  18. ↑ Нимаев Д. Д. Буряты: этногенез и этническая история. — Улан-Удэ, 2000. — 190 с. — С. 151.
  19. ↑ Сухбаатар Г. Сяньби. — Улаанбаатар, 1971. — 217 с . — С. 50.
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Монголшуудай_шонодо_шүтэлгэ&oldid=367645" хуудаһанһаа абтаһан