Мүнхэ

Мүнхэ
монгол хэлэн Мөнх хаан?, ᠮᠥᠩᠬᠡ ᠬᠠᠠᠨ?
4-й Агууехэ хаан - Монголой Эзэнтэ гүрэн
1251 оной июлиин 1 — 1259 оной августын 11
Урид ажаллаһан хүн	Гуюк Огул-Гаймыш (регент)
Халан абагша	Ариг-Буга, Хубилай
Түрэһэн үдэр	не ранее 1209 оной январиин 10 Монголой Эзэнтэ гүрэн
Наһа бараһан үдэр	1259 оной августын 11 (50 наһатай) Крепость Дяоюй[d], Хэчжоу[d], Southern Song dynasty[d]
Хүдөөлһэн газар	Бурхан-Халдун
Уг изагуур	Чингисэй уг гарбал
Эсэгэ	Толуй
Эхэ	Сорхахтани
Наһанайнь нүхэр	Кутукуй-хатан Есудер-хатан Чубей Холича Огул-Тутмыш Кутай-хатан
Үхибүүд	хүбүүд: Балту Асутай Уренгташ Ширеки басагад: Баялун Ширин Бичикэ
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Мүнхэ (уран зохёолдо ушардаг энэ нэрын янзанууд: Менгу, Мангу -Гулагу, Манке, Мангу-хан ородой эхэ бэшэгүүд соо Менгу-хан, Мангу, монгольский хан; не ранее 1209 оной январиин 10, Монголой Эзэнтэ гүрэн түрэһэн — 1259 оной августын 11 (50 наһатай), Крепость Дяоюй^[d], Хэчжоу^[d], Southern Song dynasty^[d] наһа бараһан) — Монголой Эзэнтэ гүрэнэй дүрбэдэхи агууехэ хаан (каган) 1251—1259), Чингис-хаанай аша хүбүүн, Толуй ба Сорхахтани-бэки хоёрой хүбүүн, Хубилайн, Хулагуун (Гулагу) ба Ариг-бугиин ахай.

Монголшуудай баруун дайшалхы аянда (1236—1242) дунда Волга ба Хойто Кавказда дайлалдаһан. Хаанай нэрын сэхэ удха-Мүнхэ хаан. Баты 1240 ондо Мүнхые Киев руу добтолхыень түхеэрбэ. Монголшууд Днепрын зүүн эрьедэ, Песочный хотын хажууда Трубеж дээрэ тогтожо, Киевтэ бэеэ тушаахыень дурадхаба. Киевэйхид тэрэнэй элшэн сайдуудые алаад, дурадхалые буруушаажа, боярин Димитриин ударидалга доро үсэд нэтэрүү хамгаалгада бэлдэжэ эхилбэ. Баты сэрэг (Киевые бүһэлэлгэ 1240) хото тойруулаад, бүһэлэлгын һүүлээр тэрэниие булимтаран абаа. Киевэй Батын һандаргаха үедэ Мункэ сэрэгтэнь байгаа.

Хүтэлбэри

Гуюк хаанай наһа бараһанай удаа (1248) тэрэнэй бэлбэһэн һамган Огул-Гаймыш эзэнтэ гүрэнэй дээдэ засаг Түрэ Толуугай үри һадаһадые гартаа абажа шадаа. 1251 оной эхиндэ Каракорум хотодо толуидууд хотодо ба тэдэниие дэмжэһэн Зүүчидүүд Мүнхэ ехэ хаанаар соносхохо үүргэтэй хуралдаа суглуулба. Рашид ад-Динай мэдээгээр, Зүүчиин Уласые зонхилогшо Мүнхэ иигэжэ тодорхойлһон байна:

«Хаан түрэнүүдэй бүгэдэһөө Нэгэ Менгу-каан энэ юртэмсэдэ һайн мууе үзэһэн тула ямаршье хэрэгтэ гашуун, амтатаниие амсажа, нэгэнтэ бэшэ сэрэгээ дайнда хүтэлөөд, бусадһаа ухаан бодолоороо, шадабаряараа илгаатай бэлэг сэлэгтэй, шадабаритай юм»

—

Тэрэниие дэмжэхын тула Баты Беркэ-ахаяа сэрэгтэйнь эльгээгээ. Гадна Мүнхэ Сорхахтаниин эхэ сэрэгэй талаар аргагүй ехэ хүндэтэй Бельгутей (Чингисэй ахайе), Сэрэгэй талаар аргагүй ехэ нэрэ хүндэтэй Уряанхадайешье (Сүбэдэйн хүбүүе) тэрэнэй тала руу татажа шадаа. Үгэдэйн ба Чагатайн тала баригшад дайсан харша эсэргүүсэгшэ ноёдой хубинуудшье хуралдаанда хүрэжэ ерээ, илангаяа Баруун зүгэй дайшалхы аянда хабаадагша Үгэдэйн Кадан хүбүүн.

Хаанда ондоо дэбжүүлэгшэ Ширемунай (Үгэдэйн аша хүбүүн) талаһаа эсэргүүсэхэ һэдэлгэ урагшагүйдэбэ. Агууехэ хурамхаанда Мункэ дээдэ засагтай боложо, Батыда «аха» (ондоогоор хэлэбэл, отогой ахалагша) болоһон тула, тэдэнэр мүндэлһэн уг залгамжалагшадай үймөө дараха аргатай болоо. Илалтын һүүлээр лэ Мүнхэ мүрдэлгэ ба сүүд үнгэргэжэ, һүүлээрнь Үгэдэйн ба Чагадайн отогуудай зарим тайжанар (Джувейн, Ала ад — Дин ба Рашид ад-Динэй нэрэ томьёонуудай шэршэлгээр — эмирнүүдые), нэн түрүүн сэрэгэй темнигүүдые ба мянгатанай ноёдые-дайсадайнгаа дундаһаа далан долоон хүниие саазалхыень захираа. Мүн Гуюк Огул-Гаймыш бэлбэһэн эхэнэр ба тэрэнэй тала баригшадтай хамта саазалагдаһан байгаа (ондоо мүрдэлгын ба сүүдэй һүүлээр). Тэдээнһээ хуряагдаһан эзэмдэлгэнүүд Мүнхэ Баты хоёрой, мүн тэдэнэй засаг мэдэрһэн бусад чингисүүдэй угайхидай хоорондо хубаагдаһан байгаа.

Булимтаран эзэмдэлгын үргэлжэлэл

Засагай түлөө амжалтатай тэмсэһэнэй удаа Мүнхэ Азида туйлалтада анхаралаа хандуулаа. 1254 ондо Монголшууд Юньнань хотые эзэлжэ Индокитай руу добтолһон болон Мүнхэ Хулагу аха Эзэнтэ гүрэнэй хизаарые Египетдэ хандалгада (Монголшуудай Дунда Дурнын аян) хүрэтэр үргэдхэһэн байна. Батытай нүхэр ёһоной харилсаанууд гэхэдээ, монголой эзэрхэлэй бүрин бүтэн байлгахада туһалаа.

Мүнхэ хаан шэрээдэ. «Тарих-и-джехангуша» соохи миниатюра Ала ад-Дин Джувейни

1258 оной 3 һарада ехэ хаанай хубиин ударидалга доро 40 мянган сэрэг Каракорумһаа урда Сун Эзэнтэ гүрэниие Сычуань дамжан аянда гараба. Май һарада сэрэг Люпаньшань (Ганьсу) хадануудта хүрэжэ, гурбан бүлэгүүд боложо хубаарба. Октябриин 6-да Мүнхэ армиин колонно Ханьчжун руу ороо, ноябриин 4-дэ Личжоу (Сычуань), декабриин 7-до Дахошань хэрэм (Цанси шадар).

Урда Сүн обог удамай мүнөөнэй Чунцинай һуурида Хитадай Хэчжоу хото бүһэлэлгын үедэ Мүнхэ хаан наһа бараа. Үхэлэй шалтагаан тухай эхэ бэшэгүүд соо элдэб янзаар домоглоно. Дүүгэйнь гэнтэ наһа баралга Хулагые Сири, Египедтэ ябуулга орхихо баатай болгоо, үнэндөө Монголой Эзэнтэ гүрэнэй засагай ба һандаралай түлөө тэмсэлэй дахин эхилэлгэдэ хүргөө.

Хитадай түүхэдэ Мункэ наһа бараһан хойнонь Сянь-цзун (хитад: 宪宗) гэжэ уг удамай нэрэ алдартай һэн.

Бүлэ

Мүнхын ехэ һамганиинь гэбэл, Чингис хаанай хүрьгэн болохо икирес обогой Бутуг гурэнэй (Бука-гургенэй) хүбүүн Улудайн басаган Кутукуй хатан байгаа. Кутукуй Мүнхэ хоёр Балтугай, Уренгташ хүбүүдтэй, Баялун басагатай һэн. Нүгөө һамганһаа, ойрад угай Огул-Тутмыш, Мүнхэ хаан хоёр басагатай һэн — Ширин Бичигэ хоёр.

Каракорум хотодо Мүнхэ хаанай ордоной хэб жэшээ

Мүнхэ Хаан ильчикин обогой Баявчин, Куйтани гэдэг хоёр нюуса һамгадтай байгаа. Баявчин буугайнгаа палатаһаа номо һуршын хүбшэргэй хулууһан эсэгынь хэһээлтэдэ Мүнхын нюуса эхэнэр болоо һэн. Баявчин хүбүүн Ширеки байгаа, Куйтани-Асутайн хүбүүн, Ариг-Бугын талада Хубилайн урдаһаа тэмсэһэн (1260—1264).

Соёлдо

Алишер Навои «Манга-хаан» сэрэгүүдээ Искандерта эсэргүү дэмжэһэн Хитадай хаан гэжэ дурдана.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Мангу, монгольский хан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Гильом де Рубрук Путешествие в восточные страны / Перевод А. И. Малеина; Отдел рукописей, редких и старопечатных книг. — М.: Государственное издательство географической литературы, 1957.
• Иакинф (Бичурин Н. Я.) История первых четырёх ханов из дома Чингисова // История монголов. — М.: АСТ: Транзиткнига, 2005. — С. 7—234. — ISBN 5-17-031003-X.

• История монголов. — М.: АСТ: Транзиткнига, 2005. — 476 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 5-17-031003-X
• Мэн, Джон Хубилай: От Ксанаду до сверхдержавы. — М.—Владимир, 2008. — ISBN 978-5-17-050702-3
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.
• Россаби Моррис Золотой век империи монголов / пер. с английского С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2009. — 479 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-8071-0326-0
• Christopher P. Atwood Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. — Facts On File, Inc, 2004. — 678 с. — ISBN 0-8160-4671-9

Ссылкэнүүд