Хубилай хаан

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Хубилай
монгол хэлэн Хубилай
хитад: 忽必烈
YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg
5-дахи-й Монголой Эзэнтэ гүрэнэй Агууехэ хаан
1260 — 1271
Урид ажаллаһан хүн Ариг-Буга (арсалдагша)
Мүнхэ
Халан абагша Юань угай хаануудһаа зэргэ дамжуулагдаа
1-й Юань угай Хитадай Хаан
1271 оной февралиин 18 — 1294 оной февралиин 10
Урид ажаллаһан хүн эзэнтэ гүрэниие байгуулга
Халан абагша Тэмур
Түрэһэн үдэр 1215 оной сентябриин 23[2][3][…]
Наһа бараһан үдэр 1294 оной февралиин 18[2][3][…] (78 наһатай)
Хүдөөлһэн газар
  • Бурхан-Халдун[d]
Уг изагуур 1) Чингисүүд
2) Юань уг
Эсэгэ Толуй
Эхэ Сорхахтани
Наһанай нүхэр

Тегулун
Тарахан
Баягуджин
Чаби

Намби
Үхибүүд Доржо[d], Чинким[d][5], Мангала[d][5], Номуган[d][5], Khökhechi[d][5], Аячи[d][5], Auruyvci[d][5], Kuokuochu[d][5], Тогон (сын Хубилая)[d][5], Hutulu Temür[d][5], Темечи[d], Чжуан Муван Хоу[d][5], Yuelie[d][5], Wuluzhen[d][5], Yuelun[d][5], Wanze[d], Nangjiazhen[d][5], Qoridai[d], Asudai[d][5], Bantu[d][5], Boyalun[d][5], Ширеки[d][5] и Shilin[d][5]
Шажан мүргэлдэ хамаадал түбэдэй буддын шажан[1]
Нэрэ зэргэ сэрэгэй генерал[d]
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Хубила́й хаан (ород хэлэн Хубилай; монгол хэлэн Хубилай хаан; хитад: 忽必烈，1215 оной сентябриин 23 — 1294 оной февралиин 18) Монголой Эзэнтэ гүрэнэй агууехэ хаанта гүрэн, Юань уг байгуулагша ба түрүүшын хаан[6]. Монголой дуганай заншалаар тэрэниие Сэцэн Хаган гэжэ нэрлэдэг, Хитадай дуганай нэрэ Ши-цу. Бүхы Хитадые өөрынгөө засаг доро нэгэдхэһэн түрүүшын хаан бэшэ угай Эзэн хаан[7].

Хубилай Ариг Буга ахатаяа хаан шэрээгэй түлөө тэмсэжэ байгаа. Энэнь эрхэтэнэй дайн үүсхэжэ, уласай һандаралгалтада асараа. Хубилай хааншалха үедөө хуушан Монголой эзэнтэ гүрэнэй хэһэгүүдэй түлөө түрэлхидтэеэ ходол дайн хэхэ баатай болоһон.

Тэрэ уралигай дэмжэгшэ, Хитадай заншалта соёл, гүн ухааниие гүнзэгы сэгнэгшэ байһан[7].

Намтар

Эртын жэлнүүд

Залуу Хубилайн гэрэл зураг, Непалай уран зураашан Анико зураа, XIII -дахи зуун жэл

Хубилай хадаа Толуй ба тэрэнэй Хэрээд угтанай һамган Сорхахатан хоёрой хоёрдохи хүбүүн байгаа. Эжынь хаанай абари занда ехэ нүлөө үзүүлһэн ухаатай, эдэбхитэй эхэнэр байгаа. Тэрэнэй ухаансар, туһатай зүбшэлөөр хүбүүдэйнгээ хаан шэрээдэ һууха хэрэгтэ хубитаяа оруулһан юм[8].

Хубилай зиндаадаа таарама сэрэгэй болбосорол абажа, эрдэм шудалжа, хитад хэлэ мэдэдэг байгаа. Хан был известен своим умом и образованностью. Шэрээдэ тэрэниие Хубилай Сэсэн (Мэргэн) гэжэ нэрлэдэг һэн. Тэрэнэй дүтын дүхэриг соо олон хари гүрэнэйхид байгаа. Багшанарайнь дунда буддын шажанай мэргэжэлтэн Хай-Юн лама байгаа. Хитадай Чжао Би ба Ту Мо гэжэ сэсэн мэргэшүүл Конфуциин эрдэм ухаан тухай хөөрэдэг һэн. Хубилай хаан элдэб яһатанай, элдэб шажан мүргэлтэй 40-өөд зүбшэлэгшэдтэй байгаа[9].

Залуу наһандаа Хубилай ба тэрэнэй аха дүүнэрэй монголой ордондо дээгүүр тоологдохо, хүн зон соо нүлөөнь үсөөн байгаа. Тэдэнэр Чингис хаанай одхон хүбүүн Толуйн уг залгамжалагшад байһан тула, хаан шэрээдэ ямаршье эрхэгүй байгаа. Үгэдэйн наһа бараһанай һүүлдэ, улас түрын хямралай үрэ дүндэ, толуидууд засагта ерэбэ. Тэдэнэй эхэ Сархахатан хамаг шадалтай Бату хаанһаа туһаламжа бэдэрхыень захижа, ехэхэн хубитаяа оруулаа[10].

Хитад руу добтолго

Хубилайн ехэ хүбүүн Мүнхэ 1251 ондо Ехэ хаанаар һунгагдаһан. Һунгагдаһан захирагшын гол үүргэ хадаа Урда Хитадые Сун эзэнтэ гүрэнэй эзэмдэлгэ байгаа. Эзэмдэһэн нютаг дэбисхэртэ гарнизонууд байрлажа, хилэ дээрэ бэхижүүлгэнүүд бодхоогдоо. Хойто Хитад урда зүгтэ добтолго бэлдэхэ һайн талмай боложо үгэдэг һэн.

Сэрэгэй ябадал Сун эзэнтэ гүрэнэй нютаг дэбисхэрые бүхы талаһаань эзэмдэхэ зорилготой байгаа. Хубилай 1252—1253 ондо Дали гүрэн руу эсэргүү длбтолгын дайнда хабаадалсаба. 3 жэлэй туршада монголшууд бүхы хилын газарнуудые эзэмдэжэ, 1257 он болотор Урда Сун бүхы талаһаань хаалтада ороһон байгаа[11].

Хубилай хаан 1259 ондо Урда Хитадай газар дэбисхэр дээрэ дайлалдаха сэрэгые хүтэлбэрилбэ. Август һарада Янцзы мүрэн гаталхаяа бэлдэжэ байхадаа хаан Мүнхын наһа бараһан тухай мэдээсэл абаа. Зүбшэлэгшэд Монгол руу бусаха тухай дурадхабашье, Хубилай дайшалхы ябадалаа үргэлжэлүүлхэ гэжэ шиидэбэ. Арбан хоёрдугаар һарада Ариг Буга гэжэ дүү хүбүүниинь өөрыгөө захирагша гэжэ тунхаглаха һанаатай байһаниинь мэдээжэ болоһон. Хаан сэрэгээ Каракорум руу шэглүүлхэ баатай болоо[12].

Агууехэ хаан, Эрхэтэдэй дайн

Гол толилолго:Монголой Эзэнтэ гүрэнэй хэһэг

Ехэ хаан Мүнхэ өөрынгөө уг залгамжалагшые томилоогүй. Энэнь бүхы аха дүүнэртэ хаан шэрээе эзэлхэеэ нэхэмжэлхэ боломжо олгобо. 1260 оной май һарада хоёр хуралдаан (куралтай) үнгэрөө.Нэгэниинь Каракорумда, тэндэ Ариг Буга хаанаар һунгагдаһан, тэрэниие олонхи тайжа ноёд дэмжэһэн байна. Кайпин хотодо (Хэбэй) хоёрдохинь үнгэргэгдэжэ, армиин ба олонхи сэрэгэй ударидагшадай дэмжэлгээр Хубилайе шэлэбэ. Ойрохи Дурна зүгтэ дайнда ябаһан Хулагу Хубилайда үнэн сэхэ үлэбэ. Һунгуулиин хуулита байһые зүбшөөхын тулада хаан Кайпин хотые Монголой эзэнтэ гүрэнэй шэнэ ниислэл гэжэ соносхоно. Аха дүүгэй хэнииншье хаан шэрээһээ бууха хүсэлгүй байһан тула 1260 онһоо 1264 он хүрэтэр эрхэтэнэй дайн үргэлжэлһэн байна[13].

1260 оной намар Ариг Буга Кайпин руу шэглэн дабшаба, Хубилайн сэрэг тэрээнэй урдаһаа угтан мордоо. Монголой урда захада аха дүү хоёрой хоорондохи тулалдаан эхилбэ. Ариг-Буга диилдэжэ, гэдэргээ тэхирхэ баатай болоо. Хубилай дүүгээ мүрдэн намнажа, Каракорумые мэдэлдээ абаад, хотодо сэрэгэй бүлэг орхёод, Кайпин руугаа бусаба.[14].

Хубилай хаан сэрэгэйнгээ ехэнхи хубиие түрэлэй хоорондын тулалдаанда хэрэглэжэ шадаагүй; тэрэнэй сэрэгүүд Урда Хитадта тулалдажа байгаа. Хубилайн һөөргэдэһэниинь Ариг Бугада хүсэеэ бүридхэжэ, шэнэ тулалдаанда бэлдэхэ арга боломжо олгуулба. Тэрэнэй сэрэгтэ Чагатайн аймагай ноёд нэгэдэн оролсоһон байна[14].

Дүү хүбүүнэйнь шэнэ добтололгын үедэ Хубилай бүхы хүсэеэ Хойто Хитадта түблэрүүлхэ баатай болобо. 1261 оной үбэл аха дүүнэрэй сэрэгүүдэй хоорондо ехэ тулалдаан боложо, Ариг Буга үшөө нэгэ удаа илагдаба. Хубилай дүүгэйнгөө сэрэгые һула болгохын тула Монголой эдеэ хоолой замые хааха захиралта үгэбэ. Сэрэгэй албанда үлэн байдалай аюултай тулгаржа, Ариг Буга баруун тээшээ һөөргөө тэхэрихэ баатай болоһоншье һаа, Чагаатай аймагаар дэмжэлгэ оложо шадаагүй. Үгэдэйн хүбүүн Кадан хун тайжа Ариг-Бугые дэмжэгшэдые диилэжэ, Дунда Азиин хүдөө ажахын газар нютагуудһаа эдеэ хоолой хангамжые таһалһан байна. Дайлалдаха бүхы арга боломжоёо алдаһан Ариг Буга 1264 ондо Хубилайда бэеэ тушаажа үгэбэ[15].

Хубилай урбаһанайнь түлөө дүү хүбүүгөө хатуугаар хэһээхэ дурагүй байгаа. Ариг Буга 1265 ондо наһа баратараа хаантанай эрхые эдлэжэ байгаа. Хубилай Ариг Бугын наһа бараһанай һүүлдэ Монголой эзэнтэ гүрэнэй ори ганса захирагша болобо. Эрхэтэнэй дайнай үрэ дүндэ нэгэдэһэн хүсэтэй улас һандарһан. Хубилай Агууехэ хаанай нэрэ зэргэеэ үлөөжэ, засаг түрынгөө үедэ тэмдэгүүдые гаргаһан, харин үнэн дээрээ тэрэнэй эрхэ мэдэл гансал Монгол, Хойто Хитад, Солонгос, Зүүн Туркестан болон Түбэдэй нэгэ хэһэгтэ дэлгэрһэн[16].

Юаниин эзэн хаан

1271 ондо монголой Юань гүрэн байгуулагдаба гэжэ тунхаглагдаһан юм. Энэ нэрэ 1260 онһоо хойшо хэрэглэгдэжэ байһан болоод, эзэнтэ гүрэнэй байгуулгые зүбшөөржэ, хуулиин ёһоор баталан абахын тулада арбан жэлһээ үлүү саг үргэлжэлһэн байна. Монголшууд хитад бэшэ уг гарбалтай түрүүшын захирагшад бэшэ байгаа, харин Хубилай хаанай байгуулһан ехэ уг бүхы Хитадые тэрэнэй засаг доро нэгэдхэһэн. Хитадай заншалта ёһоор Юань юртэмсын зохёохы заршамые тодоруулна, энэнь юртэмсын шэнжые онсолон тэмдэглэнэ болон «Дундуурхи эзэнтэ гүрэнэй» бүхы хитадай хүгжэлтэдэ таараһан байгаа. Шэнэ эзэн хаанай Хитадай бүхы нютаг дэбисхэрые нэгэдүүлэн улас байгуулха эрмэлзэл нютагай ноёд баядта һайшаагдаа. Юань эзэнтэ гүрэн Хитадай жэншэдгүй зохид улас тухай үзэл бодолдо таарана[7].

Хубилайн хааншалгын үедэ эрхэ мэдэл нэгэл захирагшын гарта шэглүүлэгдэһэниинь тэмдэглэгдэһэн. Олон тоото шэнэлэлтэнүүд хэгдэһэн, тэдэнэй олонхинь Хитадай заншалта засаглалай байгуулалтын зүйлнүүдтэй таараһан байгаа. Хубилайн хэһэн удха шанарта хубилалтанууд:

  • Хүдөө ажахын шэнэдхэлгэнүүд. Хүдөө ажахын анхан газар элдүүрилэн ашаглагдадаг һандарһан нютаг можонууд һэргээгдэбэ. Газар уһажуулгын түхеэрэлгэнүүд һэльбэн шэнэлэгдэжэ, Ехэ каналай барилга дүүргэгдэбэ.
  • Налогой шэнэлэлтэнүүд хүн зониие һуудал байдалтай ба нүүдэлшэ гэжэ хубаажа, ангилал бүхэн өөрын түхэлэй татабари түлэдэг байгаа. Түлбэриин тусхай ангилал уласхоорондын худалдаа наймаанай аралжаашадта зорюулагдадаг байгаа. Дабһанай үйлэдбэрилэлэй татабари һанда аргагүй ехэ олзо асардаг һэн.
  • Юань эзэнтэ гүрэн Хитадай саарһан мүнгэ гаргаха дүршэлые абаһан. Саарһан мүнгэн бүхы Эзэнтэ гүрэнөөр дэлгэрүүлэгдэжэ болон бодото мүнгөөр хангагдадаг байгаа. Энэ тогтолсооной үрэ дүнтэй байһаншье һаа, Хубилай хааншалалай эсэстэ гаргашань нэмэгдэжэ, зүб хиналтын үгы байһанай үрэ дүндэ мүнгэн һангай байгуулалта һандарха туйлдаа хүрэбэ.
  • Түбэдэй Буддын шажан (Ламатан) албан ёһоной шажан болобо. Эзэн хаан бусад монголой засаг баригшадтай адли бүхы шажан мүргэлнүүдтэ таарамжатайгаар, адлихан хандадаг байгаа.
  • Ниигэмэй үндэһэ яһатанаар ангинуудта хубаари: монголшууд, сэмүүнүүд (элдэб янзын, жэшээнь, мусульманууд, уйгарнууд), ханьжэнь (хойто хитадууд) бананьжэнь (урда хитадууд).
  • Эзэн хаанай эрдэм ухаан, уралигые урмашуулһаниинь тэдэнэй һалбаржа хүгжэхэдэ хубита оруулһан. Лалын шажантанай дэлхэйтэй эрдэм ухаанай холбоонууд эршэмтэй болоһон, илангаяа эмнэлгэ ба одоной юртэмсэ шудалал. Юань засагай үе сагта Хитадай эрдэмэй һургуулинууд һалбарһан. Бусад гүрэнүүдтэй холбоо уран зурагай, уран зохёолой, хүгжэмэй шэнэ түхэлнүүдые хүгжөөлгэдэ түлхисэ үгэбэ[17].

Хубилай хаанай үедэ чингизидүүдэй хоорондохи дайн үргэлжэлһэн. Үгэдэй аша хүбүүн Хайду, талын ажабайдалые дэмжэгшэ, Монголой дэбисхэр дээрэ тусгаар гүрэн байгуулхые һэдэлгэ хэһэн байна. Хаган (Хаан) гэһэн нэрэ зэргэ абаһан Хайду Хубилайтай тулалдаанда ороһон байна.

Хайду 1287 ондо Юань эзэн хаанай эсэргүү эблэл байгуулһан, тэрэнь Зүүн Монголһоо Манжуур хүрэтэр газар нютагые захиржа байһан Чингис хаанай аха дүүнэрһээ гаралтай монгол обогуудые багтааһан. Хубилай полководец Баяниие Хайдуутай дайлалдахыень эльгээжэ, өөрөө сэрэгэй толгойлогшо боложо, хойто зүг руу шэглэһэн байна. Олон тоото сэрэгтэй дэбжэлтын ашаар Хубилайн сэрэг илалтые туйлаа, харин эзэн хаанай наһа бараһанай һүүлдэшье Хайдутай дайн үргэлжэлһэн[18].

Һүүлшын жэлнүүд

Хайрата Чаби һамганайнь наһа бараһан ушар, хэдыхэн саг үнгэрһэн хойно тэрэнэй залгамжалагша Чинкимэй наһа бараһаниинь, хаан түрынгөө һүүлшын жэлнүүдэй амжалтагүй ябадалнууд, түрэлхидтэеэ үргэлжэлжэ боложо байһан дайн Хубилайда хүшэрхэн шалгалта боложо үгөө. Наhанайнь эсэс тээшэ хаанай хуушанай үбшэниинь һүжэржэ, бэе махабадынь муудажа, эдеэ хоолдо, архида абтаhанhаа элүүр мэндын байдалынь доройтоhон байгаа. 1294 оной 1 һарын эсэстэ эзэн хаан Һарын Шэнэ жэлые тэмдэглэлгын заншалта һайндэрэй ёһололдо ерээгүй. Февралиин 18-да Хубилай хаан шэрээгээ аша хүбүүн Түмэртэ дамжуулһаар наһа бараа[19].

Дайшалхы ябадалнууд ба гадаадын харилсаанай бодолго

Сун эзэнтэ гүрэниие бута сохилго

Гол толилолго:Урдахи Сун эзэнтэ гүрэниие Монголшуудай эзэмдэлгэ

Эзэнтэ гүрэнөө үргэдхэхэ зорилгоор Хубилай Урда Хитадай газарые дууһан эзэмдэхэ гэжэ шиидэбэ. 1267 оной намар Сун эзэнтэ гүрэндэ добтололго эхилһэн. Жэлэй үнгэрһэн хойно монголшууд хилын хэрэмүүдые бүһэлэлдэ абан хаалта хэһэн. Фучжоу, Дэан, Цзишань хотонуудта эсэргүү дайшалхы ябдалнууд үүсхэгдэн үнгэрөө. Хабартаа Сун сэрэг монголшуудта добтолхоёо оролдоошье һаа, диилдэбэ[20].

Сун сэрэгүүд 1270—1271 ондо бүһэлэлгэ гаталха гэжэ оролдобошье амжалтагүй болоод 1273 оной 1-дэхи һарада хэрэмүүд унаһан. Энэнь Урда Хитадые эзэмдэлгын эхин болоһон юм. Сун эзэнтэ гүрэн эсэргүүсэлые эмхидхэжэ шадаагүй, энэниие монголшууд ашаглан хэрэглэбэ[20].

Хубилай хаан 1274 оной 3 һарада Хитадай эзэнтэ гүрэндэ эсэргүү «Агууехэ добтолго» эхилүүлбэ. Монголшууд, жэлэй туршада, элдэб зүг руу ехэ хүсэнүүдээр урагшаа дабшаба. 1275 оной 1-дэхи һарада Янцзы мүрэнэй урда эрьедэ сэрэг нэгэдэжэ, хойто талаяа хүшэлэн батадхаад, хүндэ эсэргүүсэлтэй тулгардангүйгөөр доошоо шэлжэбэ[21].

Сун эзэнтэ гүрэнэй хэды энхэ тайбан эблэрхэ тухай хэлсэхэ оролдолгонь амжалтагүй боложо, 1275 оной эсэсээр монголшууд үргэн ехэ нютаг дэбисхэрые эзэмдэжэ абаһан байна. Сун улас 1276 оной февралиин 21-дэ монголшуудта бэеэ тушаалга тухай акт баталалга дамжуулжа, өөрынгөө бүрин эрхэтэй байдалаа дүүргэһэн юм. Хитадай эзэн хаан Ханбалык хотодо албатантаяа ерэхэ ёһотой байгаа[22].

Хүршэ гүрэнүүдтэ сэрэгэй добтололго

Гол толилолгонууд:Монголшуудай Бирмые эзэмдэлгэ; Монголшуудай Вьетнам руу добтолго; Монголшуудай Ява руу добтолго; Монголшуудай Япон руу добтолго


Хубилай хааншалгын үедэ Юань эзэнтэ гүрэнэй хүршэ оронууд руу булимтаран оролго эршэдэбэ. Зүүн-Урда Азиин эзэмдэлгын добтолгонуудай гол шэглэлнүүдынь Вьетнам, Бирма ба Урда тэнгисэй аралнууд байгаа. Гадна Япон руу добтолхо һэдэлгэнүүд хэгдэһэн байгаа.

Хубилай Хаанай уһан сэрэг

Юань гүрэнэй вассал байһан Вьетнамай нютаг дэбисхэр Хубилайн эгээн ехэ һонирхол татадаг байгаа. 1267 ондо монгол захирагшадай үйлэ ябадал һайшаагдаагүй ушарһаа гүрэнүүдэй хоорондохи харилсаан доройтоһон[23].

Вьетнам руу шууд добтолхо гээшэ хүшэрхэн хэрэг байгаа, тиимэһээ Хубилай түрүүн хүршэ гүрэнүүдые эзэлхэеэ оролдожо, өөрынгөө ара талые баталан абаха гол зорилго табиһан юм. Зүүн урда зүгэй гүрэнүүдэй дунда эгээн түрүүн Бирма руу монголшууд добтолгодо ороһон байна. 1277 онһоо хойшо тус уласые эзэмдэхэ талаар хэдэн оролдолго хэгдээ. 1282 ондо монгол-хитадай сэрэгүүд дахяад нютаг дэбисхэрые добтолжо, гүрэнэй ехэнхи хубиие эзэмдэбэ. Юань гүрэнэй илалтые 1285 ондо Бирмын хаан мэдэржэ, һүгэдэн хүлеэн зүбшөөрбэ[24].

Юань эзэнтэ гүрэн 1284 ондо Вьетнам руу добтолбо. Вьетнамай сэрэг дээдын монгол-хитадай сэрэгтэй сэхэ тулалдаануудта илажа шадаагүй, партизанай дайнда шэлжэбэ. Шатааһан газарай оньһон мэргэ хэрэглэн, вьетнамшууд добтологшодые эдеэ хоолһоо хаһажа, халуун уларилай үбшэн дэлгэрүүлэн үүсхэбэ. Монголшууд гэдэргээ тэхэрихэ баатай болобо. 1286 ондо Вьетнамые эзэмдэхэ үшөө нэгэ һэдэлгэ хэгдээшье һаа, амжалтагүй байгаа[24].

Монголой сэрэг уһан далайдахи байлдаанда дүршэлгүй, шадабаригүй байһаншье һаа, Хубилайн үедэ арал ольтирогуудай уласуудта добтолхо оролдолгонууд хэгдээ.

Камеяма хаан өөрыгөө Юань гүрэнэй вассал болохо зүбшөөрхэеэ арсаһанай удаа монголшууд Япон руу добтолго эхилһэн. Японой аралнууд дээрэ бууха ябадал 1274 ба 1280 ондо болоһон юм. Японой һулахан сэрэг бууһан добтолһон хүсэниие диилэжэ, бэеэ хамгаалжа шадахагүй болобошье, тайфун Юань эзэнтэ гүрэнэй уһан сэрэгые хоёр ушарта шэнгээжэ, бууһан сэрэгүүд туһаламжа дэмжэлтэгүй болоходоо, Японой сэрэгтэ эсэргүүсэхэ аргагүй болгоһон[25].

Ява руу добтолхо оролдолго амжалтагүй болоһон: хоёр уһан сэрэгэй ударидагшадай хоорондо тодорхой түсэб үгы, нэгэдэһэн һанамжагүй байһаниинь сэрэгэй үйлэнүүдэй анханай амжалта саашань туйлаха боломжо олгобогүй. Юань эзэнтэ гүрэнэй сэрэгүүд һөөргөө бусаха баатай болоо[26].

Европын ба Урда Азиин гүрэнүүдтэй гадаадын харилсаанууд

Юань эзэнтэ гүрэн олон гүрэнүүдтэй гадаадын харилсаатай байгаа. Чингизидэй ударидаһан гүрэнүүдтэй заншалта холбоо тогтоохоһоо гадна Европын гүрэнүүдтэ элшэн сайдай түлөөлэгшэдые эльгээһэн байна. Хубилай хаан 1260 ондо элшэн сайдаар дамжуулан Римскын Папада бэшэг эльгээжэ, христосой шажанай һургаалнуудые мэдэхэ ламанарые эльгээхэ тухай гуйһан байна. Монголой элшэн сайдууд Константинополь, Рим, Париж, Лондон хотонуудаар ябажа байгаа[27].

Делиин султанаттай тусхай холбоо байгуулагдаһан. Хубилай хаанай ударидалгын үедэ монголшууд добтолон дайлалдаанһаа гадаадын харилсаа байгуулгын хэрэг ябуулдаг болобо. Лалын шажанай наймаашад можо уласуудай холбооной хоорондо зууршалагшад болодог байгаа. Тэрэ сагта Индостан руу хэдэн замууд, газар дээрэхи Торгоной ехэ зам болон Зүүн-Урда Азиин оронуудаар дамжан ябадаг далайн замууд байгаа[28].

Угай зөөри

Хубилай түүхэтэ мэдээжэ хүн юм. Европодо хүнүүд Хубилай хаан тухай Марко Полын «О разнообразии мира» гэһэн номһоо мэдэжэ абаа. Тэрэ ном соонь Хубилай хаан хадаа дэлхэйн эгээл гайхамшаг хүсэ шадабаритай хүн гэжэ нэрлэгдэһэн; ондоо ямаршье засаглагша иимэ олон харьяата газар, арад зонтой байгаагүй бшуу[29].

Хитадта Хубилай хааниие хэдэн зуун жэлэй хубаагдал, зүрилдөөнэй һүүлдэ «Хитадай соёл болбосорол (Дундада эзэнтэ гүрэн)» нэгэдхэгшэ гэжэ хүндэлдэг. Хитад бэшэ уг гарбалтай байһаншье һаа, түрүүшын эзэн хаан Юань оршон үеын Хитадай гүрэнэй һууриие табиһан юм. Тэрэнэй байгуулһан дэбисхэрэй захиргаанай хубаари мүнөөдэр хүрэтэр үргэлжэлһөөр[7].

Хубилай Хитадай заншалта соёл үндэр сэгнэдэг хүн байгаа. Өөрөө шүлэгүүдые бэшэдэг һэн. Тэрэнэй аша габьяа хадаа Сун гүрэнэй уран зурагай галерейе хадагалжа шадаа, уг залгамжын унаһанай һүүлдэ Ханбаликта асарагдаһан юм. Хаанай ордон соо суглуулагданхай уран бүтээлнүүдэй суглуулбариин үндэһэн боложо үгөө. Хубилай хаанай үедэ соёл һалбаран дэлгэрһэн. Юань улас Хитадай уралигай түүхэдэ эгээн үрэ дүнтэй, амжалтатай үенүүдэй нэгэн юм[7].

Уран найруулга

Бээжэн хотын Зунай ордоной буддын шажанай һүмэ, эндэ Хубилай хаан өөрынгөө шүлэг зохёогоо

Хубилай хаан Хитадай поэзиин үрэ дүнтэй зохёолшо байһаншье һаань, олонхи зохёолнуудынь мүнөө саг болотор үгы болоһон байна. Сборник поэзии Юань (хитад: 元詩選) гэһэн Юань шүлэгүүдэй согсолбори соо тэрэнэй бэшэһэн «Хабарай уула абиржа ябахадаа бэшэһэн һүр һүлдэ» гэжэ нэрэтэй гансал нэгэ шүлэг оруулагданхай. Тэрэниие Үбэр-Монголой хэлэ бэшэгэй эрдэмтэн Б.Буян классическа монгол уран найруулгатай адли маягтайгаар монгол хэлэн дээрэ оршуулаад, Ю.Ганбаатар кирилл үзэгөөр дахин бэшэһэн байна. Нэгэтэ хабар Хубилай хаан баруун Ханбалиин (Бээжэн хотын) Зунай ордоной Буддын шажанай дуганда мүргэхэеэ ошоһон гэдэг, тиигээд бусаха замдаа би Ута наһанай хада дээрэ гараад (монгол хэлэн Тумен Наст Уул), тэндэ, сэдьхэл жабхаланаар дүүрэн, тэрэ энэ шүлэг бэшэһэн байна[30]:

«
«Би хабарай эбтэй арюухан сагта Анхилһан уулада гарааб
Зүрхэеэ гажаруулангүй, оройдо гаража, Алтан шарайтай уулзааб..
Сэсэгүүд сэлмэг туяагаар гэрэлтэжэ, аятайхан үнгэнүүд солонго мэтэ гэрэлтэбэ.
Уюулһан арюудхаһан утаан манан шэнги һалбаржа, үршөөлтэй гэрэл гараба.
Бороогой дуһалнууд үндэр хадын захада хас эрдэниин хулһан дээрэ бөөмбөр мэтэ байба.
Хада дабаан дээрэхи ногоон нарһадай дунда һалхин дуугаа зэдэлүүлнэ.
Дуган соо Бурхан багшын урда адисай арюухан хүшэгэ татабаб.
Бусаха замдаа хаанай тэргээр Хүхэ Луу дээрэ һуугааб.
хэлэ бэшэгэй эрдэмтэн Б. Буянай оршуулга
 »

Һамгад ба хүүгэд

Хубилай дүрбэн буусатай (орду) байгаа, тус бүриень ахамад һамган ударидадаг байһан, бага һамгад болон һамгад тэрэнэй мэдэлдэ байһан.

  • Тэгулун (Те-гу-лунь) — түрүүшын эгээл ахалагша һамган, 1260 онһоо урид наһа бараа.
  • Чаби — 1239 онһоо хоёрдохи ахалагша һамган, 4 хүбүү ба 5 басагадые түрөө, 1281 ондо наһа бараа.
    • Дорджи — Түрүүшын хүбүүн, 1240 ондо түрэһэн, нялха нарайдаа наһа бараа.
    • Чинким (Чжэнь-цзинь (хит. «Сэбэр алтан»)) — 2-дохи хүбүүн, хаан шэрэгэй уг залгамжалагша, эзэнтэ гүрэнэй нарин бэшээлгын толгойлогшо, 1285 ондо мэдэгдээгүй үбшэнһөө наһа бараа, отец императора Тэмур эзэн хаанай (Чэн-цзуна) ба Цзинь-ванай (гүрэнэй хун тайжа) Гаммала эсэгэ.
    • Мангала — 3-дахи хүбүүн, Аньси (в пров. Шаньси) хун тайжа, 1280 ондо наһа бараа.
    • Номухан — 4-дэхи хүбүүн, 1266 онһоо Бэйпин-ван (Хойто номгон байдалай хун тайжа), 1271 онһоо Алмалыкта сэрэгүүдэй гол захирагша, 1276—1284 онуудта Алтан ордондо хүреэлэндэ байгаа, 1284 оной таба һарада — Хитадай Хойто хилын асуудалнуудай департаментын захирал ба хунтайжа Бэйань, 1292 ондо наһа бараа.
    • Мяоянь — хүүхэн тайжа, Баруун Бээжэндэ Таньчжэсын дасан руу ошоо.
    • Худулу Цзелимиши (Ху-ду-лу Цзе-ли-ми-ши) — хүүхэн тайжа 1273 онһоо. Солонгос уласай захирагшын Ван Чунай һамган.
  • Тарахан — ахалагша һамган.
  • Баягуджин — ахалагша һамган.
  • Намби — ахалагша һамган 1281 онһоо, Чабиин түрэлэй, 1 хүбүү түрэһэн.
  • ? — бусад ондоо һамгадуудһаа 7 хүбүүтэй
    • Хубилайн хүбүүн Туган (Тогон — Чжэньнаняйнай хун тайжа, 1285—1288 онуудта (Вьетнам) Чампу руу амжалтагүй дайшалхы ябадалые хүтэлбэрилһэн, тэрэнэй удаа Янчжоу руу сүлэгдэһэн.
    • Кокочу — 1276—1284 онуудта Алтан ордондо Номухантай суг хүреэлэндэ байһан.
    • Угэчи — хун тайжа
    • Миклукан — хун тайжа
    • Кутлук-Тимур — хун тайжа
    • Куридай — хун тайжа
    • Аячи — хун тайжа

Дурасхаалай хүндэлэл

  • 2006 ондо Монголой Засагай газарай ордоной үмэнэ Чингис хаан, Огэдэй хаан хоёртой хамта Хубилай хаанда хүшөө бодхоогдоо.

Кинодо

  • «Марко Поло» — найруулагшад Пьеро Пьеротти, Уго Фрегонезе (Итали, 1961); Хубилайн нюурта — Камилло Пилотто наадаа.
  • «Марко Поло» — Кевин Коннор — найруулагша (США, 2007); Хубилайн нюурта — Брайан Деннехи наадаа.
  • «Марко Поло» (телефильм) — Джулиано Монтальдо найруулагша (США-Италия, 1982); Хубилайн нюурта — Ин Жочэн.
  • «Марко Поло» (телехэсэгүүд) — найруулагшад: Дэвид Петрарка, Дэниэль Минахан, Алик Сахаров болон бусад. (США, 2016); Хубилайн нюурта — Бенедикт Вонг.
  • Доктор Кто — «Марко Поло» (1964, 1 классическа хаһа, 4-дэхи түүхэ). Найруулагша- Варис Хуссейн, зохёогшо- Джон Лукаротти. Хэсэгүүд үгы болгогдоһон (ганса абяанай харгы ба буулгабариин үедэ хэгдэһэн гэрэл зурагууд), гэхэ зуура үнгэтэ һэльбэн шэнэлэлгээр бии.
  • «Хубилай хан» (телехэсэгүүд) — Хитад, 2013; Хубилайн нюурта — Ху Цзюнь.

Парфюмеридэ

  • 1998 — Serge Lutens Muscs Koublai Khan. Парфюмер Christopher Sheldrake.

Ажаглалтанууд

  1. ↑ History of civilizations of Central Asia: A.D. 750 to the end of the fifteenth century. Part two: The achievements, p. 59
  2. ↑ 1 2 ХУБИЛАЙ // Большая российская энциклопедия (ород хэлэн) — М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
  3. ↑ 1 2 Gran Enciclopèdia Catalana (кат.) — Grup Enciclopèdia, 1968.
  4. ↑ Хубилай // Большая советская энциклопедия (ород хэлэн): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 China Biographical Database (англ.)
  6. ↑ В. В. Бартольд. Сочинения. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. (ород хэлэн). издательство=Восточная литература (1968). Дата обращения: 14 сентябрь 2025.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Кадырбаев А. Ш. Хубилай-хан — завоеватель или объединитель Китая? // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция : Сборник статей. — М.: Изд. фирма «Восточная литература», 2009. — С. 56—75.
  8. ↑ Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 2.
  9. ↑ Далай Ч. Монголия в XIII – XIV веках. — М.: Наука, 1983. — С. 35.
  10. ↑ История Китая с древнейших времен до начала XXI века. Династия Юань и Мин (1279 – 1644) / Кадырбаев А. Ш., Бокщанин А. А.. — М.: Наука, 1983. — С. 141.
  11. ↑ Свистунова И. П. Гибель государства Южных Сунов. — М.: Наука, 1977. — С. 285.
  12. ↑ Свистунова И. П. Гибель государства Южных Сунов : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 289.
  13. ↑ Далай Ч. Монголия в XIII – XIV веках. — М.: Наука, 1983. — С. 35—36.
  14. ↑ 1 2 Далай Ч. Монголия в XIII – XIV веках. — М.: Наука, 1983. — С. 36.
  15. ↑ Далай Ч. Монголия в XIII – XIV веках. — М.: Наука, 1983. — С. 37.
  16. ↑ История Китая с древнейших времен до начала XXI века. Династия Юань и Мин (1279 – 1644 / Кадырбаев А. Ш., Бокщанин А. А.. — М., 1983. — С. 120.
  17. ↑ История Китая с древнейших времен до начала XXI века. Династия Юань и Мин (1279 – 1644) / Кадырбаев А. Ш., Бокщанин А. А.. — М.: Наука, 1983. — С. 155—176.
  18. ↑ Далай Ч. Борьба за великоханский престол при Хубилае и его приемниках // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 328—330.
  19. ↑ Мэн Дж. Хубилай: От Ксанаду до сверхдержавы. — М.: АСТ, 2008. — С. 375.
  20. ↑ 1 2 Свистунова И. П. Гибель государства Южных Сунов : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 294.
  21. ↑ Свистунова И. П. Гибель государства Южных Сунов : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 297.
  22. ↑ История Китая с древнейших времен до начала XXI века. Династия Юань и Мин (1279 – 1644) / Кадырбаев А. Ш., Бокщанин А. А.. — М.: Наука, 1983. — С. 124.
  23. ↑ История Китая с древнейших времен до начала XXI века. Династия Юань и Мин (1279 – 1644) / Кадырбаев А. Ш., Бокщанин А. А.. — М.: Наука, 1983. — С. 225.
  24. ↑ 1 2 Бокщанин А. А. Попытки монголо-китайского вторжения в страны Юго-восточной Азии // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 310—311.
  25. ↑ История Китая с древнейших времен до начала XXI века. Династия Юань и Мин (1279 – 1644) / Кадырбаев А. Ш., Бокщанин А. А.. — М.: Наука, 1983. — С. 217.
  26. ↑ Бокщанин А. А. Попытки монголо-китайского вторжения в страны Юго-восточной Азии // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 318.
  27. ↑ Далай Ч. Монголия в XIII – XIV веках. — М.: Наука, 1983. — С. 74.
  28. ↑ История Китая с древнейших времен до начала XXI века. Династия Юань и Мин (1279 – 1644) / Кадырбаев А. Ш., Бокщанин А. А.. — М.: Наука, 1983. — С. 224.
  29. ↑ Книга Марко Поло. — М.: Наука, 1983. — С. 99.
  30. ↑ Ya. Ganbaatar Yuan ulsiin uyiin mongolchuudiin hyatadaar bichsen shulgiin songomol (Selection of Chinese poems written by Mongolians during the Yuan dynasty). — Ulan Bator, 2007. — С. 15.

Ном зохёол

  • Мэн Джон. Хубилай: От Ксанаду до сверхдержавы. — М.—Владимир, 2008. — ISBN 978-5-17-050702-3.
  • Россаби Моррис. Золотой век империи монголов. — СПб., 2008. — 480 с. — ISBN 978-5-8071-0326-0.
  • Кадырбаев А. Ш. Хубилай-хан — завоеватель или объединитель Китая? // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция. — М.: Изд. фирма «Восточная литература», 2009. — С. 56—75.
  • Хафизов Г. Распад Монгольской империи и образование улуса Джучи.
  • Б. Сумъяабаатар. Хубилай Их Хааны үеийн Монгол — Солoнгoсын харилцаа (= Отношения между Монголией и Корией во время власти великого Хубилай хана), (монг.), Улаанбаатар/Монголия, 2015. — 439 с. — ISBN 978-99973-3-025-3
  • Grousset, René The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. — Rutgers University Press, 1970. — ISBN 978-0-8135-1304-1
  • John Man Kublai Khan: The Mongol King Who Remade China. — L.; N. Y.: Bantam Press, 2007. — ISBN 978-0-553-81718-8
  • Weatherford, Jack Genghis Khan and the Making of the Modern World. — N. Y.: Crown/Archetype, 2004. — ISBN 978-0-307-23781-1
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хубилай_хаан&oldid=367159" хуудаһанһаа абтаһан