Ринчино Элбэг-Доржи

Рувикидэ иимэ обогтой ондоо хүнүүд тухай үгүүлэлнүүд бии Ринчино.

Элбэг-Доржо Ринчино
буряад хэлэн Рэнсэнэй Элбэгдоржо
1-й Бурнацкомай түрүүлэгшэ
1917 оной апрель һара — 1917 оной декабрь һара
Урид ажаллаһан хүн	тушаал байгуулагдаа
Халан абагша	Цэбээн Жамцарано
Монголой Арадай Уласай Хубисхалай сэрэгэй зүблэлэй түрүүлэгшэ
1921 — 1925
Урид ажаллаһан хүн	тушаал байгуулагдаа
Түрэһэн үдэр	1888 оной майн 16(1888-05-16) Хилгана[d], Баргажанай аймаг
Наһа бараһан үдэр	1938 оной июниин 10(1938-06-10) (50 наһатай) Эрхүү, Зүблэлтэ холбоото улас
Хүдөөлһэн газар	Эрхүү хото, СССР
Наһанай нүхэр	Ринчино Мария Никифоровна
Үхибүүд	хүбүүн: Санандар басагад: Эржидма, Енок
Нам	ВКП(б) (кандидат)
Болбосорол	(мүнөөнэй -Санкт- Петербургын гүрэнэй ехэ һургуули) Петербургын ехэ һургуули, Улаантанай профессурын дээдэ һургуули
Шажан мүргэлдэ хамаадал	Атеизм
Шагналнууд
Ажалладаг газар	Коммунистический университет трудящихся Востока им. И. В. Сталина

Элбэг-Доржо Ринчинович Ринчино, Рэнсэнэй Элбэгдоржо (ород хэлэн Элбе́к-Доржи́ Ринчи́нович Ринчино́; 1888 оной майн 16(1888-05-16), Хилгана^[d] түрэһэн — 1938 оной июниин 10(1938-06-10) (50 наһатай), Эрхүү, Зүблэлтэ холбоото улас наһа бараһан) — буряадай ниитэ-политическэ, гүрэнэй болон сэрэгэй элитэ ажаябуулагша, буряад арадай хубисхалта болон үндэһэн хүдэлөөнэй ударидагшадай нэгэн, уласхоорондын хубисхалта коммунис хүдэлөөндэ эдэбхитэй хабаадагша. Үндэһэн автономи байгуулгын эхиндэнь-Буряад-Монгол Улас, Буряадай үндэһэтэнэй хорооной түрүүшын түрүүлэгшэ (Бурнацком). Монголой арадай хубисхалай эмхидхэгшэдэй, хабаадагшадай нэгэн. 1921—1925 онуудта-Монголой Арадай Уласай Хубисхалта сэрэгэй соведэй түрүүлэгшэ, правительствын советник, Монголой арадай намай тщб президиумэй гэшүүн, Монголой Гүрэнэй Ехэ ба Бага Хуралай гэшүүн. убисхалай хүгжэлтэдэ, уламжалалта үзэл усадхалгада ба Монголдо МНРП-гэй засаг байгуулгада горитой хубитаяа оруулаа. Оршуулагша, байгуулагша гэжэ мэдээжэ (Агван Доржиев, Н. Амагаев гэгшэдтэй хамта мүнөө үеын буряад алфавидай, политэкономиин профессор, Буряад Монгол хоёрой уласхоорондын болон дотоодын байдал тухай олон хүдэлмэринүүдэй автор.

Намтар

Залуу наһан, хуби хүнэй хүгжэлтэ

1888 оной майн 16-да Үбэр Байгалай можын Баргажанай аймагай Хилгана (мүнөөнэй- Буряад Уласай Баргажанай аймаг) гэһэн нүүдэл байдалтай газарта (нютагта) түрэһэн юм.

Эхэнь-Буубэй Балгано (Балганова), Эхирэд угай Шоно омогой Яриктын Түмунтеев обогой Банюшкын (Манюхай) Балгановай ехэ басаган байгаа. Тэрэ Тихаабха, Бата-Мүнхэ, Гуржаб, Аюша, Нима, Цырен, Цыбжит гээд 6 аха дүүнэртэй байгаа.

Эсэгэ тухай мэдээнүүд үлөөгүй. Ринчино өөрөө намтар соогоо иигэжэ бэшэһэн юм: «эсэгэеэ» хуули буса түрэһэн" хадаа, мэдэнэгүйб. Зарим публицистнүүд Ринчиногой элинсэг хулинсагуудта мүн еврей шуһан байгаа гээд тоолодог, энээгээр, тодорхойлходо, тэрэнэй үдхэн долгитоһон үһэ гэршэлдэг. Арбан юһэдэхи зуунай хоёрдохи хахадһаа хойшо Баргажанай хошуун ба Баргажан хото олон тоото хубисхалшадта-еврей гарбалтай арадай арадуудта каторгын ба сүлэлгын газараар тодорхойлогдоо гэжэ хараада абабал, энэ яһала бодото баримта байжа магад.

1890 он багта Бубей Балаганова уг изагуурта, дунда шадалтай хүн Ринчин Бальжировта хадамда гараа. Тэрэ Баргажанай степной дүүмын түрүүшын һэнгэлдэрэй отогойхи (Эхирэд обогой Һэнгэлдэр отогой) старшина байһан юм. Элбек-Доржо 3 наһатайдаа хойто эсэгээр үргэгдэжэ абаһан юм. Тэрэнэй эхэ, хойто эсэгэтэйнь суг гэрлэхэдэ, Эрдэни (Мончиг), Шагжа (Данзан), Цырен (Эгүүди) гэжэ гурбан хүбүүд, Һамасоо (Димид) басаган дүрбэн үхибүүдые түрөө.

Элбек-Доржо 1899 ондо Улюнай приходской һургуули дүүргээ һэн.

1899-1904-Баргажан һууринай хотын һургуулида һуралга. Эндэ Ринчино 1903 ондо сүлэлгэдэ гараһан Архангельский Майер хоёрой эмхидхэһэн хуули буса һургалгын кружогто оробо.

Элбек-Доржо 1905 ондо хойто эсэгэһээ боложо, гэрһээ гаража, Дээдэ-Үдэ руу зөөжэ ерэһэн юм. Эндэ тэрэ тиихэдэ мэдээжэ гэгээрүүлэгшэ-хубисхалша Иван Окунцовай үүсхэлээр нээгдэһэн Дээдэ-Үдын ниитын бодото училищида олониитын счёдто ороһон юм.

1906 он — партида (большевигүүдэй хүтэлбэритэй социал-демокрадуудай эмхи) орожо, Борис Захарович Шумяцкиин ударидалга доро эдэбхитэй хуули буса ажал ябуулаа.

1906 ондо-Верхнеудинскын ниитын бодото училищиин хаагдахада, Ринчино Забайкалиин можын Троицкосавск хото ерэжэ, нютагай бодото училищида оробо.

1907-Улас түрын буһалгаанда хабаадаһанай түлөө Троицкосавскын бодото училищиһаа гаргагдаа.

1907-Нютагай ба Дээдэ-Үдын шабиин эмхиин суглуулһан мүнгөөр Томск ошобо. Эндэ Ринчино технологическа дээдэ һургуулиин дэргэдэхи юрэнхы болбосоролой курсада һурахаяа оробо. Томскдо оюутадай хуули буса эмхинүүдэй ажаябуулгада эдэбхитэйгээр хабаададаг. 1907 оной намар технологическа институдта хуули бусаар ошожо хабаадаһанай түлөө баригдаад, түрмэдэ хаагдабашье, удангүй сүлөөлэгдөө.

1908 — Томскын эрэшүүлэй гимназиин дэргэдэ гадаадахи болбосоролой сэгнэлтэдэ бэлдэлгэ болон шалгалта тушаалга.

1908 оной намар — Санкт-Петербург зөөлгэ, Санкт-Петербургын ехэ һургуулида хуулиин факультедтэ оролго.

1909—1913 онууд — оюутадай хуули буса бүлгэмүүдтэ хабаадалга, эмхидхэлэй — идхалгын хуули буса ажал ябуулга.

Ехэ һургуулида һуража байхадаа, Ринчино буряад хэлээр, аман зохёолоор зохёолнуудые суглуулдаг. Тэрэнэй суглуулһан шухаг зохёолайнь хуби «Монгол-буряад арадай поэзиин суглуулбариин» хоёрдохи дугаарта [1911 он] Аламжа Мэргэн гэжэ нюуса нэрэтэйгээр хэблэгдээ һэн.

Энэ үедэ оюутан Э- Д. Ринчино Боохон тосхоной багшатай хамта Н.Амагаев 1905 ондо Агван Доржиевай байгуулһан буряад алфавит нарижуулжа эхилээ. Тус тус үзэг, грамматическа түхэлнүүдые тододхохо талаар нарин нягта ажал хэжэ, 1910 ондо «Шэнэ монгол-буряад алфавит» гэжэ нэрэтэй багахан ном хэблүүлээ һэн.

1914-үбшэнэй шалтагаанаар ехэ һургуулиһаа гаралга 1915—1916 онууд — монгол орон руу экспедицидэ хабаадалга. «Бөө Мүргэл монголдо» болон "Монголой Экономическа аймагууд"гэһэн хүдэлмэринүүд бэшэгдээ.

Хубисхал. Бурнацкомой Ударидагша. Автономно Улас

1916 оной һүүл — 1917 оной эхин — Үбэр Байгалай можын Шэтэ хотодо статистическэ таһагые даагшаар кооперацида хүдэлмэри.

1917 оной апрель һарада Үбэр Байгалай можын ба Эрхүүгэй губерниин буряадуудай бүгэдэ үндэһэтэнэй нэгэдэхи съездын шиидхэбэреэр арадай засагта үндэһэлһэн үзэлэй үндэһэтэнэй өөһэдын хүтэлбэриин гол захиргаата зургаан —Зүүн Сибириин Буряад-монголой түбэй үндэһэтэнэй комитет (Буряадай үндэһэтэнэй хороон, Бурнацком) байгуулагдаа һэн. Э-Д.Ринчино тэрэнэй эмхидхэлэй түрүүшын зүблөөн дээрэ 1917 оной апрелиин 25-да түрүүлэгшээр һунгагдажа, тэрээгээрээ Буряад автономиин түрүүшын толгойлогшо болоһон юм. Тэрэнэй ударидалга доро Бурнацком буряадуудай үндэһэн ажабайдалай түб, үндэһэн өөһэдын хүтэлбэриин зургаан болоо һэн. Тэндэ Михаил Богданов, Цыбен Жамцарано, Базар Барадийн, Гомбожаб Цыбиков болон бусад үндэһэн сэхээтэнэй элитэ түлөөлэгшэд ородог һэн. Эгээл энэ түрүүшын съездһээ буряадай үндэһэн автономиин эмхи эхилээд, барилгыень эхилхэ гэһэн шанга һэдэлгэнүүд хэгдэһэн байна.

Бурнацком бүгэдэ буряадуудай орган байжа, забайкалииншье, эрхүүгэшье буряадуудай үйлэ хэрэгүүдээр хамарһан юм. Таһагууд хүдэлдэг байгаа: һуралсалай, газарай, сүүдэй, статистикын, захиргаанай болон бусад. Тэдэнээр болон хорооноор эдэбхитэй ажал ябуулагдаа. Э — Д. Ринчино бүгэдэ буряадуудай зургаанай ажалда тон эдэбхитэйгээр хабаададаг: статьянуудые бэшэдэг, хэблэлдэ, суглаанууд дээрэ үгэ хэлэдэг. Бурнацкомой түрүүлэгшэ байһан Элбэг-Доржын зүгһөө резолюцинууд, захиралтанууд, захирамжанууд, дурадхалнууд, уряалнууд, асуултанууд, тогтоолнууд, захиралтанууд, үндэһэтэнэй ашаг һонирхол хамгаалгада шэглүүлэгдэһэн гэжэ архивай материалнууд гэршэлнэ. Тэрэнэй толилолгонуудай болон тоглолтонуудай гол шэглэл хадаа үндэһэн бэеэ даанги байдалай, буряад арадай бусад арадуудтай адли байха үзэл ойлгомжо бэелүүлхэ хэрэгтэй байгаа.

Энэл үедэ Ринчино Үбэл Байгалай можодо Зүблэлнүүдые тогтоолгодо эдэбхитэйгээр хабаададаг. Сэрэгэй-хубисхалай хорооной секретарь, Дауриин фронтдо полевой штабай гэшүүн, Буряад-Монголой Улаан гвардиин (Улаан-Сагдаа) Захирагша, эмхидхэгшэ. Монгол орон дипломатическа харилсаануудые тогтоохын тула ошобо.

1917 оной августын 7-13-ай үдэрнүүдтэ Үбэр Байгалай можын Шэтэ хотодо буряад арадай һунгамалнуудай съездын хүдэлмэридэ эдэбхитэйгээр хабаадаа.

1918 оной июнь соо П. Я. Дерберэй хүтэлбэри доро Сибириин саг зуурын Засагай газарай гэгээрэлэй сайдаар заочноор һунгагдаа.

1918 оной һүүл — 1919 оной эхин Зүблэлнүүдэй Сибирьтэ унаһанай һүүлээр буряад-монголшуудай аймагта хуули бусаар ажаһууһан ушар. 1919-Буряад-Монголой баруун социалистнуудые болон националистнуудые нейтральна һуурида, ондоогоор хэлэбэл, Улаан Армиин ерэхые хүлеэжэ, сэрэгэй бэшэ дайнда хабаадахые тэбшэхэ гэһэн хараа бодолые Буряад-Монголой үндэһэ яһатаниие ондоо тээшэнь абаашаха һэдэлгэ.

1920-Ринчино-Т. н. Кульскын урбалай сагаантанай урдаһаа хүтэлбэрилэгшэдэй нэгэн болон Хориин аймагай Хүлэй тосхондо улаан партизануудай штабай даргын туһалагша.

1920 оной сентябриин эхеэр Э-Д.Ринчино Зүүн Зүгэй дарлагдаһан арадуудай Баку хотодо (Кавказ) үнгэрһэн I съезддэ түлөөлэгдэһэн юм. Зүблэлтэ Орос гүрэнэй хүтэлбэрилэгшэдэй анхарал ехэ татаа, тиин 1920 оной октябрь һарада Бакугай съездын хабаадагшадые РКП(б) — ГЭЙ ЦК-ГАЙ Политбюродо Ленинтэй уулзалга болоо. Э.-Д. Ринчино буддын шажанай болон ниитын мэдээжэ ажал ябуулагша, XIII Далай ламын багша Агбан Доржиевтай хамта буряад болон монгол асуудалнуудые зүбшэн хэлсэхээр уригдаһан байна. Ринчино РКП(б) — гэй ЦК-ГАЙ Политбюрогой зүблөөн дээрэ элидхэл хээд, буряад арадтаа үндэһэн гүрэн түрэ олгуулха талаар баримтануудые хэлэжэ, Мүн лэ В. И. Лениндэ «Сибирьтэ болоһон инородческо асуудал ба совет барилгын зорилгонууд» ба "Алас Дурнада хубисхалта ажал табиха эрхэ нүхэсэл ба зорилгонууд гэһэн хоёр элидхэлэй тэмдэглэл дурадхаба. Хэнэйшье мэдэһээр, Энэ уулзалгын удаа Ленин 1920 оной октябриин 14-дэ абтаһан «зүүн зүгэй арадуудай ажаһуудаг нютагуудта РКП(б) — ГЭЙ зорилгонууд тухай» РКП(б) — гэй ЦК-ГАЙ Политбюрогой тогтоолой проект бэлдээ. Энэ данса «Автономиин ажабайдалда бүри автономно эмхигүй зүүн яһатанай түхэлнүүдэй тодорхой эрхэ байдалда бэеэ даанги байдал үнгэргэхэ, хальмагуудта ба буряад-монголшуудта түрүүшын толгойдо» хэрэгтэй гэжэ онсолон тэмдэглээ.

1921 оной монголой хубисхал

1920 ондо Ринчино Коминтернын Алас Дурнын Секретариадай Монгол-Түбэд секциин секретаряар томилогдобо. Э-Д.Ринчиногой монголой хубисхалшадтай эдэбхитэй суг ажаллалгын үе эхилнэ.

Мүнөө үеын оросой түүхэ бэшэг соо Э-Д.Ринчино гэгшэдэй ашаар большевигүүдэй хүтэлбэри Монголой Манжуур, Зүүн Туркестан, Түбэд гүрэнүүдтэй нягта холбоотой, һүүлшынхииень Дамжан, Энэдхэгтэйшье нягта холбоотой байһан ушарһаа монгол гүрэниие зүүн зүг руу урагшань дабшахадань, плацдарм гэжэ харажархиһан байна гэжэ онсо тэмдэглэгдэнэ. иихэдээ сэрэгэй-техническэ болон мүнгэн һангай дэмжэлтэ тухай, Коминтернын шугамаар монголой-түбэдэй Коминтернын секретариадай таһагаар хуули бусаар хубисхалта ажал эдэбхижүүлхэ тухай, Хитадтай харилсаанда зууршалха ба ород сагаан гвардейнүүдтэй тэмсэхэ хэрэгтэ туһалха тухай хэлсээнүүд туйлагдаһан байна.

1911—1913 оной Синьхайнай хубисхал Хитадта ба 1917 оной Октябриин хубисхал Орос гүрэндэ илаһанай һүүлдэ хубисхалай хүдэлөөн Орос гүрэндэ ба Монголдо эдэбхитэйгээр хүгжэжэ эхилбэ.

1920 оной август һарада монгол арадай партиин түлөөлэгшэд — монголой суута «семерка» — Догсомын Бодоо, Солийн Данзан, Дансранбилэгийн Догсом, Лосолын Лаган, Дамдин Сүхэ-Баатар, Дамбын Чагдаржав, Хорлоогийн Чойбалсан гэгшэд ород гүрэн руу хуули бусаар ерээ. Монголой делегациие Э.-Д. Ринчино угтаа. Тэдэниие ДВР-эй министрнүүдэй Соведэй түрүүлэгшэ ба РКП(б) — гэй Цк-гай Дальбюрогой секретарь, Коминтернын Алас Дурнын секретариадай секретарь Б. З. Шумяцкиида танилсуулан дурадхаба.

1921 оной хоёрдохи хахадһаа Ринчино Монголдо хүдэлөө.

Э.-Д. Ринчино большевигүүдэй хүтэлбэри доро хүдэлжэ байһан Монголой арадай — хубисхалта намай Түбэй хорооной гэшүүдэй бүлэгтэ оруулагдажа, Монголой Арадай Республикын арадай Засагай газарай Президиумэй гэшүүн (засагай газарай хүтэлбэрилэгшэ-революционно монголшуудай ударидагша Сүхэ-Баатар), МНР-эй Революционно сэрэгэй соведэй (Реввоенсоведэй) түрүүлэгшэ болоно.

1922 онһоо Сүхэ-Баатар Ринчиногой ударидаһан Монгол улас «хамалганай долгиноор» хушана — үзэл бодолынь социалис хубисхалнуудай үзэл бодолһоо холо байһан олон ялас гэмэ хүнүүд буудуулаа. 1922 ондо Догсомын Бодоо, Чагдаржав, да лама Пүнцагдорж гэгшэдые «арадай дайсад» гэжэ саазалһан, удаань тэдэниие саазалха эрилтэтэй Данзан засагһаа зайсуулһан юм.

Сүхэ-Баатарай «хүйтэ абаһандаа» түргэн ба жэгтэй үхэлэй удаа (мүнөө үеын шэнжэлэгшэд, гуримшаһан ёһоор, тэрэниие хорлогдоо гэжэ тоолохо үндэһэн үгы гэжэ тоолодог) 1923 ондо Э-Д.Ринчино хизааргүй шахуу засаг гартаа элсүүлнэ. Мүнөөшье болотор Монголдо олон зон үндэр тушаалтай байһан Бодоо, Данзан, Бавасан гэһэн монгол гүрэн түрын элитэ мэдээжэ ажал ябуулагшадые үгы хэхэ харюусалгатай Ринчино Чойбалсан хоёрые хубидаа тоолодог. Мүнөө болотор эдэ драматическа үйлэ хэрэгүүд монголдо нэгэ удхатай сэгнэлтэдэ хүртөөгүй. Хубилган шэнэлэлгэ хэжэ, монголой ниигэм журамгүй хүгжэлтын замай түлөөлэгшэдтэй тэмсэжэ байхадаа, Ринчино монголшуудта «хари хүн» байгаа. Мүнөөдэрэй Монголой «Монголой хубисхалда» хабаадаһан бусад олон буряадуудтал адли Ринчино тухай дурасхаалынь засаг буляажа, Богдо гэгээнэй заншалта, дунда зэргын засаг түрэ усадхаһантай холбоотой.

Монголой арадай хубисхалта намай III съезд дээрэ элидхэл соогоо ринчино эртын-капиталис журамай шатые алад оронойнгоо хүгжэлтын капиталис бэшэ (социалис) зам тухай бодолые «үндэһэлөө». Ринчино монголой түрүүшын Арадай Хуралай баталан абаһан Монголой Арадай Уласай (МНР) түрүүшын Конституциин авторнуудай нэгэн байгаа. Монголой «улаан һүрдөөлдэ» үүсхэгшэдэй ба эдэбхитэй хабаадагшадай нэгэн байгаа, тэрэ тоодо монголдо гүрэнэй засагта теократическа нүлөөе бүхы дээрэнь усадхаха хэрэгтэй гэжэ гэршэлһэн буддын шажантай тэмсэл эмхидхэгшэ.

Коммунис ба политэкономическа ном зохёол монгол хэлэн дээрэ оршуулдаг байгаа. Тодорхойлбол, Марксын, Ленинэй зарим зохёолнуудые оршуулһан байна.

Барон Унгерн-Штернберг-гын сэрэгэй хубинуудые бута сохилгодо хабаадаа, тэрэнэй түлөө Улаан Тугай Орденоор февралиин 1922 оной февраль һарада — Зүблэлтэ Орос гүрэнэй дээдэ шагналаар шагнагдаа (хамалганда абтаһанай удаа, СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1942 оной декабриин 5-най зарлигаар наһа бараһанайнгаа удаа энэ орденһоо хаһагдаһан байгаа).

Мүн МНР-эй мүнгэн орденоор шагнагдаһан юм

Тэрэнэй бурьялма ажал ябуулга монголой хүтэлбэридэ хүсэнүүдэй ба нүлөөгэй туйлнуудые шэнээр хубаарилгын ябасатай (Коминтерндэ тэрэнэй «ташалан» тухай гомдолнуудаар дахалдуулагдадаг), мүн МНР-тэ Коминтернын шэнээр томилогдоһон полпред Турар Рыскуловтай зүрилдөөн Ринчино ба Рыскуловые Москва руу бусаалгагдаа.

Багшын ажалда

1926-1930-Улаан Профессурын дээдэ һургуулида һуралга.

1927-1934- Москва хотодо Сталинай нэрэмжэтэ Зүүн зүгэй ажалшадай Коммунис ехэ һургуулида эрдэмэй-багшын ажал..

1934 оной 11 һараһаа-Зүүн зүгэй ажалшадай Коммунис ехэ һургуулиин улас түрын эдэй засагай профессор (КУТВ).

1930 онһоо ВКП(б) — гэй гэшүүндэ кандидат.

Хамалганууд ба хосорол

1937 оной июниин 19-дэ Москвада буряадай совет засагта эсэргүү национализмын-панмонголизмын хэрэгээр университедтэ хүдэлмэришэдэй һуурида тушаагдаад, удангүй Совет Буряадай бүхы шахуу хүтэлбэринүүд болон СССР-эй ВКП(б) — дэ үндэр тушаалнуудые эзэлһэн бусад хэдэн буряадууд гэмнэгдээ һэн. Мүрдэлгэдэ Эрхүү хото руу эльгээгдээ.

СССР — Эй Верховно Сүүдэй Сэрэгэй Коллегиин нүүдэл сесси (түрүүлэгшэ-СССР-эй Верховно Сүүдэй Сэрэгэй коллегиин түрүүлэгшын орлогшо диввоенюрист Никитченко И. Т.) РСФСР-эй УК-гай 58.1 а, 58.2, 58.11-дэхи статьягаар гэмтэ ябадал гэжэ гэмнэгдэһэн. Тодорхойлбол, «1919 онһоо хойшо тагнуулай мэдээлэлээр системэтэйгээр хангаһан японой тагнуулай агент болоһон. Тэрэл япон тагнуулай даабаряар Ринчино тагнуулай-диверсиин болон буһалгаашадай ажал ябуулдаг Зүблэлтэ засагта эсэргүү буржуазно-националис панмонголой эмхиин бүридэлдэ ороһон юм».

Хуули буһа ябадалай хэһээлтын — буудуулан алалга- дээдын хэмжээндэ хэһээгдээ.

1938 оной июниин 10-да (июниин 23-да) Эрхүүдэ шиидхэбэриин үйлэ бэелүүлэгдээ һэн. Тэрэл хэрэгээр Буряад ороной НКВД-гэй түрмэдэ Һуухадаа, уданшьегүй Буряад аб адли байдал, автономи хүгжөөхэ асуудалнуудаар Ринчино гэһэн үзэл сурталай үнинэй дайсан, Совет Буряадай ударидагша, орденто Герой Михей Ербанов буудуулха гү, али «түрүүшын долгиной» гэһэн буряадай үндэһэтэнэй шахуу демокрадууд Ц.Жамцарано, Б. Барадийн, Д. Сампилон болон бусад) байгуулалтада удаан саг соо хаагдаха гэһэн шиидхэбэри абтаа. Зүблэлтэ Буряад-Монголой бүхы улас түрын хүтэлбэри дүүрэн бүридэлөөр тушаалгаһан, буудуулһан байна. Монголой арадай республикын хүтэлбэрилэгшэд иимэл хуби заяатай байгаа. Тэрэл жэлдээ Ринчинотой үнинэй суг хүдэлһэн — Борис Шумяцкий болон тэрэнэй зүрилдэгшэ байһан — Турар Рыскулов гэгшэд буудуулһан байна.

1955 ондо хэрэг шэнээр хаража эхилээд, 1957 ондо Э-Д.Ринчино гэмтэ ябадалай бүридэлэй үгы байһанһаа сагааруулагдаа.

Гэр бүлэ

Һамганиинь-Мария Никифировна Ринчино (басаган наһандаа Намм гэжэ нэрэ обогтой байгаа) — солонгос яһанай, Амуурай можын Юрөөлтэ тосхонһоо гарбалтай, элитэ хубисхалша Нам Ман Чхунай дүү басаган. Тэдэ 1920 ондо Мария Коминтернын Алас Дурнын секретариадай ажалшанаар хүдэлжэ байхадань, Эрхүүдэ танилсаһан, харин Элбэк-Доржо Коминтернын Алас Дурнын Секретариадай Монгол-Түбэд секци даагшаар хүдэлһэн юм. Тэрэл жэлдэ тэдэ гэр бүлэ болоо һэн. Хожомынь Мария Ринчино М. В. Ломоносовай нэрэмжэтэ МГУ-гэй биологиин факультедтэ һуралсал гараһан юм. Биологиин эрдэмэй кандидат болоо. Үбгэнэйн сүүдэй шиидхэбэриин һүүлээр Москваһаа гадуур Курск эльгээгдэжэ, Курскын эмнэлгын дээдэ һургуулиин доцентээр хүдэлөө.

М. Н. Ринчино ута ба хүшэр наһа наһалаа, 1994 ондо 93 наһатайдаа наһа бараа. Үбгэнэйнгөө сэбэр, үнэн сэхэ нэрые һэргээжэ, түүхэдэ бусаахаяа ехэ оролдолго гаргаа.

Үхибүүд:

• Санандар хүбүүн (1925—1946). Түрэлхидэйнь дурсалгаар багаһаа хойшо һонор һүбэлгэн, бэлигтэй үхибүүн, бэрхэ уран зурааша, шатаршан ябаһан, авиаконструктор болохо хүсэлэнтэй байгаа. 1941 ондо 9-10-дахи ангинуудай шалгалта тушаагаад, Москвагай авиационно дээдэ һургуулида амжалтатай орожо, һара болоод, «арадай дайсанай хүбүүн» гэжэ гаргагдаһан байна. Теэд зориг мүхөөгөө үгтөөгүй, саарһа дансануудаа тушаагаад, Ленинградай электротехническэ институдай заочно таһагта абтагдаа. 1942 ондо Санандар Ринчино дайнда татагдажа, Илалтын Үдэр болотор дайлалдаа. Дайнай эгээл һүүл багта хүндөөр шархатажа, 1946 ондо наһа бараһан юм.
• Эрджима басаган (1921—1982). Урга (Улаан-Баатарта) түрөө. Чертёжнигоор ажаллаа.
• Енок басаганиинь 1923 ондо түрэһэн юм. Тэрэ Курскын эмнэлгын дээдэ һургуули дүүргээд, Мурманск хотодо ажаһуугаа.
  • Аша — Андрей Никитович Юргенс.
    • Гушанар — Александр, Артем.

Панмонголизмын үзэл сурталша

Э.-Д. Ринчино ХХ-дохи зуун жэлэй түрүүшын гурбанай нэгэндэ панмонголизмын гол үзэл сурталшадай нэгэн гэжэ ходо нэрлэгдэдэг. Ринчино "урдын монгол гүрэниие үндэһэн хэмжээн соонь һэргээн бодхоолго … « гэһэн асуудал бодхоожо, тэрэ һанал бодолоороо үргэлжэлэлыень Ц. Жамцараногой олоһон, „монгол уласай жэнхэни бэеэ даанхай байдалай түлөө“ оролдодог байһан юм; Халха-Монголые ондоо можо нютагуудта ажаһуудаг бүхы монгол арадуудай (урда монголнуудай, Буряад-монголнуудай, Хальмагуудай, Тыва Ба Синьцзянай монголнуудай) дура татама түб болгоһоной түлөө». МНРП-гэй ЦК-гай нэгэ зүблөөндэ үгэ хэлэхэдээ, Ринчино «манай гарта ниитэ монгол үндэһэтэнэй үзэл ойлгомжо, аюултай, хурса хубисхалта зэбсэгүүд» гэжэ тэмдэглэдэг һэн.

Ринчиногой бодолнууд, гэбэшье, СССР-тэ дэмжэлгэдэ хүртѳѳгүй. Үшөө тиихэдэ 1930-аад онуудаар зүблэлтэ гүрэн түрын хүтэлбэридэ буряад-монголой үндэһэн хүдэлөөнэй ударидагшад болон монголой арадуудай хубисхалай удаадахи хүтэлбэрилэгшэд тухай, буржуазна националистнууд тухай ойлгосо байгуулагдажа эхилээ.

1927 ондо Ринчино «Хитадай хубисхалай зорилтонуудтай холбоотойгоор монголой үндэһэтэнэй бэеэ тодорхойлхо тухай асуудалда» гэһэн ехэ статья хэблүүлээ, хаана «этнографический Монгол» гэһэн бодол дэлгэрүүлжэ, бүхы монгол гүрэн байгуулха бодол дэбжүүлэгдэһэн, нэгэ үедэ Коминтернын Алас Дурнын секретариадаар дэмжэгдэһэн Хяагтын платформые дурдаа. Энэ статья тэрэнэй хаягаар хатуу шүүмжэлэл түрүүлээ (Д.Жамбалон, О. Дашидондобэ, С. Нацов гэхэ мэтэ). 1927 ондо Д. Жамбалоной статья толилогдожо, тэрээн соо Ринчино «һүүдэрые бодото зүйл гэжэ ойлгоһон, бүхы монголшуудые нэгэдхэхэ арга боломжодо үнэн зүрхэнһөө этигэһэн, тиихэдэ энэ бодол идхалгын гансал уряа байгаа» гэжэ этигэжэ, Ринчиногой панмонголой үзэл бодол шүүмжэлэгдэһэн байна.

1930-аад онуудай эхеэр хэдэн шүүмжэлхы статьянууд бии боложо, эндэ панмонгол хүдэлөөн ба тэрэнэй эгээл эдэбхитэй хабаадагшад ангиин һууриһаа хатуу шүүмжэлэгдэнэ. Буряад-Монголой АССР-эй гэгээрэлэй наркомой статья соо О. Дашидондобэ «имарксистска теоридо эсэргүү, нэгэ хорото ябадал тухай (панмонголизм тухай)» энэ хүдэлөөниие националис хэлбэрил гэжэ үзэжэ байна (хуби заяанай муу ёгтогоор хожомынь О.Дашидондобэ өөрөө «панмонголистнууд — япон тагнуулшадтай» холбоо барисаатайгаар Э.-Д. Ринчино, Б. Барадин гэхэ мэтэ). Д. Иванов «Советская Бурятия» сэтгүүлдэ (орган ОК ВКП (б) и ЦИК Бурят-Монгольской АССР) «За заданную борьбу с бурят кондратьевщину — за гнилого либерализма» гэһэн статья хэблэбэ, эндэ «томо түлөөлэгшэд», панмонголой хүдэлөөнэй ударидагшад, авантюристнууд, националистнуудай политическэ ударидагшад болон ангиин дайсад гээд харуулагдаһан буряад үндэһэн ударидагшадые эрид шүүмжэлэл үгтэнэ. Тиихэдээ автор «…үзэл сурталай ударидагша болон панмонголизм Ринчино халаадаг хүнэй зэбсэг хуряажа, бүхы националис арга мэхэнүүдыень задалжа…», мүн үндэһэн хүдэлөөнэй мэдээжэ ажал ябуулагшад Б.Барадинай, Ц. Жамцараногой, Даша Сампилоной.

ВКП(б)-эй Буряад-Монголой хорооной нэгэдэхи секретарь М. Н. Ербановай «10 лет социалистического строительства БМАССР» гэһэн статья соо үндэһэн хүдэлөөнэй, монгол арадуудай үндэһэн-гүрэнэй барилгын партийна-политическэ сэгнэлтэ үгтэнэ. уряадай үндэһэн интел — лигенциин һуури, үүргые доошонь даража, хурса шүүмжэлэлдэ оруулна. Тэрэнэй һанамжаар, «буржуазно-демократическа, националис» гэжэ тодорхойлһон ундэһэтэнэй сэхээтэн «кулаагай, ноёной ба ламын этэгээдүүдэй удхаар» бодолго ябуулһан байна. Тэрэ Ринчино "панмонголой хүдэлөөнэй үзэл сурталшадай"нэгэн гэжэ сэгнэдэг. Буряадай партийна хүтэлбэрилэгшын статья буряад үндэһэн сэхээтэнэй ажал ябуулгын шэрүүн шиидхэбэри боложо, монгол арадуудай үндэһэн хүдэлөөнэй түрүүшүүлэй ажал ябуулгые сэгнэлгэдэ муу хандалга гаргаһан гэжэ һэжэглэлтэгүй.

ВКП(б) — гэй ОК-гай секретарь А. А. Маркизовай бэшэһэн толилолго М. Н. Ербановай статьятай олон юумэн тухай сууряатана. Тэрээн соо Маркизов «үндэһэтэнэй үзэлэй ба панмонголизмын үзэл сурталые» багтаагша болохо үндэһэтэнэй сэхээтэниие мүн лэ түлөөлнэ. Тэрэнэй һанамжаар, «буряад үндэһэтэнэй арадшалһан зон буряад нюдарган баяшуулай, ноешуулай ба ламатанай ашаг һонирхол элирхэйлжэ, Зүблэлтэ засагай түрүүшын үедэ 1917—1918 онуудта, семеновэй ба колчагай харюунуудай үедэ хубисхалда эсэргүү үүргэ дүүргэжэ, Совет засагта эсэргүү хархис үзэлтэй хамта эдэбхитэйгээр тэмсэдэг байгаа гэжэ батаар ойлгожо абаха хэрэгтэй».

Энэ үеһөө 1990-ээд онуудай эхин болотор Э.-Д. Ринчино Болон бусад буряад демокрадуудай ажал ябуулгые монгол арадуудай үндэһэн хүдэлөөнэй, хубисхалта үйлэ хэрэгүүдэй ударидагшад муу гэжэ тайлбарилдаг байгаа. Нэрэнүүдынь, ажал ябуулгань дурдагдаха абяагүй байгаа. Түүхын хоморой тэмдэглэлнүүдтэ тэдээн тухай гансал буржуазна националистнууд, панмонголистнууд гээд бэшэдэг байгаа. Буряадай үндэһэтэнэй хороон — буряадуудай үндэһэтэнэй өөһэдын хүтэлбэриин зургаан буряад ноёдой ба лама санаартанай оройнуудай ашаг һонирхол харуулһан арадай урда ба буржуазна гэжэ тоологдодог һэн.

Коммунис үзэл сурталай һалан һандархада, буряад демокрадуудай дүрсэнүүдтэ, тэдэнэй зохёохы угай баялигта, үндэһэн-гүрэнэй барилгада үүргэдэнь, тэдэнэй наһанай замые, улас түрын намтарнуудые элирүүлгэдэ эрдэмэй һонирхол дээшэлнэ. 1993 оной июнь һарада Улаан-Үдэ хотодо Э-Д. Ринчино хоёрой түрэһөөр 105 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хуралдаан болоо. Хахад жэлэй үнгэрһэн хойно Москвада, Буряад уласай Түлөөлэлгэдэ Буряадай ба Монголой гүрэнэй ба ниитын элитэ ажал ябуулагша Э.-Д. Ринчино түрэһөөр 105 жэлэй ойдо зорюулагдаһан, Буряад соёлой түбэй, монгол шэнжэлэгшэдэй Бүлгэмэй ба РАН-ай зүүн зүг шэнжэлэлгын Хүреэлэнэй эмхидхэһэн «дүхэриг шэрээ» үнгэргэгдөө. Энэ зүблөөндэ мэдээжэ эрдэмтэд М. И. Гольман, В. В. Грайворонский, А. С. Железняков, С. К. Рощин (ИВ РАН), Л. А. Юзефович, Н. Л. Жуковская (РАН-АЙ антропологиин Ба этнографиин Институт), П. Р. Атутов (Оросой болбосоролой академи), В. Э. Раднаев гэгшэд хэлэһэн байна. Үгэ хэлэлгэдээ тэдэ Э.-Д. Ринчино улас түрын ажал ябуулгын элдэб талануудые хаража үзэһэн байна. Э-Д. Ринчино үе сагтаа ялас гэмэ хурса, улас түрын, ниитын ажал ябуулагша Буряад, Монгол орон байһанаа, улас түрын ажал ябуулгыень саашадаа гүнзэгыгөөр шудалха хэрэгтэйл даа гэжэ Профессор В. В. Грайворонский онсолон тэмдэглээ һэн. 1994 ондо хэблэгдэһэн Ажалда А. А. Елаевай «Бурятия: путь к автономии и государственности» гэһэн асуудал мүн лэ Ринчиногой ажал ябуулга тухай асуудал хаража үзэгдэнэ. Архивай шэнэ мэдээнүүдые хэрэглэн, автор Буряад орондо үндэһэтэнэй-гүрэнэй барилгын асуудалнуудые шэнээр бодомжолжо үзэхэ һэдэлгэ хээд, "үндэһэтэнэй бэеэ даанги байдалай бодото барилгада, мүн энэ асуудал партийна болон гүрэнэй дээдэ хэмжээндэ табижа шиидхэлгэдэ « гэһэн Э-Д. Ринчино гэгшын үндэр үүргэ тухай үндэһэ баримтатай тобшолол хэбэ» .

2000-дахи онуудай эхинһээ Э.-Д. Ринчино хоёрой ажаябуулгада һонирхол ба оросой, мүн хари гүрэнүүдэй политологуудай, түүхэшэдэй ба публицистнүүдэй талаһаа панмонголой хүдэлөөнэй түүхэ дээшэлүүлгэ ажаглагдана. Энэнь мүнөөнэй улас түрын ба геополитикын бодото байдалаар тайлбарилагдана: Орос гүрэндэ ба Монголдо боложо байһан үндэһэтэнэй угсаатанай үйлэ ябасануудай орёогоор, хоёр гүрэнэй харилсаануудай хубилалтаар, мүн тиихэдэ гүрэн доторхи үндэһэтэнэй асуудал улас түрын тон орёо асуудалнуудай дүхэригтэ ороо.

Дурасхаал

• Түрэл «Хилгана» һууринда Э.-Д.Ринчиногой сээжэ бэеын дүрсэ бодхоогдохо. Эндэл Хилганын һургуулида музей нээгдэжэ, Э.-Д.Ринчино, түрэлхид болон дүтын зон, аха дүүнэр, тэрэнэй хубиин зүйлнүүд, орденой дэбтэр гэһэн намтараар материалнууд дурадхагдана.
• 2013 ондо Буряад уласай ниислэлдэ Э. — Д. Ринчинодо хүшөө бодхоохо, мүн тэрэнэй нэрээр «Бурятия» гостиницын урда Улаан-Үдын талмай шэнээр нэрлэхэ тухай
• 2007 оной июлиин 3-да Буряад Уласай юрэнхылэгшэ Леонид Потапов Элбэг-Доржи Ринчиногой 120 жэлэй ойдо зорюулагдаһан ниитэ республиканска хэмжээ ябуулгануудые бэлдэхэ ба үнгэргэхэ талаар эмхидхэлэй хороон байгуулха тухай Буряад Уласай Засагай газарай 387-р дугаарай захирамжада гар табиба. Гүрэнэй ба ниитын элитэ ажал ябуулагшын дурасхаал мүнхэлхэ зорилго болоно.
• Мүнөөнэй Буряад орондо олон зон 1920—1938 онуудай буряад коммунистнуудай нюур бэеын шэнэ шүтөөниие байгуулхаар һэдэбтэй. Тэдэнэй дүрэ түхэлые идеализацилха, хүшөөнүүдые ба дурасхаалай хүшөөнүүдые бодхоохо эрилтэ табина.

Гол хүдэлмэринүүд

• Сост. Базаров Б. В., Цыбиков Б. Д., Очиров С. Б. Элбек-Доржи Ринчино о Монголии. Избранные труды. (ород хэлэн). Улан-Удэ (1998). Дата обращения: 30 ноябрь 2025..
• Элбек-Доржи Ринчино. Документы, статьи, письма. (ород хэлэн). Улан-Удэ (1994). Дата обращения: 30 ноябрь 2025..
• Н. Амагаев, Аламжи-Мэргэн . Новый монголо-бурятский алфавит (ород хэлэн). СПб. (1910). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• Монголо-бурятский сборник. Вып. I.  (ород хэлэн). СПб. (1910.). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• Монголо-бурятский сборник.Вып. II. (ород хэлэн) (1911). Дата обращения: 14 сентябрь 2025.
• Бато-Далай Очиров. Торгово-промышленный ежегодник Сибири (ород хэлэн). Дата обращения: 14 сентябрь 2025.
• Дальне-Восточные Балканы. — Сибирь. — 1915. № 272, 273, 275 (ород хэлэн) (1916). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• Национальная проблема России при свете революции.№ 37 (ород хэлэн) (1917.). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• Советская власть в Иркутской губернии и бурят-монголы. (ород хэлэн). Наш путь-Чита (1918). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• Великие державы и независимость Монголии. (ород хэлэн). Наш путь. — Чита (1919). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• Инородческий вопрос в Сибири и революция. (ород хэлэн) (1017). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• Инородческий вопрос в Сибири (ород хэлэн). Жизнь национальностей (1921.№ 6.). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• О международном положении Монголии // Доклад на III съезде МНРП (ород хэлэн). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• К вопросу о национальном самоопределении Монголии в связи с задачами китайской революции (ород хэлэн). еволюционный восток. Журнал Научно-исследовательской ассоциации при Коммунистическом университете трудящихся Востока им. И. В. Сталина. (№ 2, 1927). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• О реформе письменности монгольских племен. (ород хэлэн). Просвещение национальностей (1930). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.
• О реформе монгольского литературного языка. (ород хэлэн). Просвещение национальностей (1930. — № 9-10.). Дата обращения: 30 ноябрь 2025.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Абрамов О. К. Молох ГУЛАГа: сходство судеб трёх лидеров сибирских национальных республик. (Платон Ойунский, Элбек-Доржи Ринчино, Михей Ербанов) / Под ред. В. С. Шутова.. — Томск: Философский факультет Томского государственного университета., 2015. — С. 106—120. — ISBN 5-87307-083-0
• Базаров Б. В., Жабаева Л. Б. Бурятские национальные демократы и общественно-политическая мысль монгольских народов в первой трети XX века.. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 2008. — С. 377 с.
• Демидов В. А. Октябрь и национальный вопрос в Сибири. 1917—1923 гг. — Новосибирск, 1983.
• Халудоров Т. В. Политические аспекты идеологии панмонголизма. — Москва: Дис. … канд. полит. наук, 2005. — С. 160.
• Жабаева Л. Б. Э.-Д. Ринчино и формирование государственности монгольских народов в первой четверти XX . — Улан-Удэ: ис. … д-ра ист. наук, 2001.
• Рощин С. К. Политическая история Монголии (1921—1940 гг.. — М.: ИВ РАН, 1999.