Үдэ (Сэлэнгэ руу шудхадаг гол)
| Уда | |
|---|---|
| буряад хэлэн Үдэ | |
 | |
| Характеристика | |
| Длина | 467 км |
| Бассейн | 34 800 км² |
| Расход воды | 69,8 м³/с (5 км от устья) |
| Водоток | |
| Исток | |
| • Местоположение | Витимское плоскогорье |
| • Координаты | 52°33′03″ с. ш. 112°11′37″ в. д.GЯO |
| Устье | Селенга |
| • Местоположение | Улан-Удэ |
| • Координаты | 51°49′57″ с. ш. 107°34′16″ в. д.GЯO |
| Расположение | |
| Водная система | Селенга → Байкал → Ангара → Енисей → Карское море |
|
|
|
| Страна | |
| Регион | Бурятия |
| Районы | Еравнинский район, Хоринский район, Заиграевский район, Улан-Удэ |
|
|
|
Уда́ (бур. Үдэ) —Байгалай үмэнэхи нютагай гол, Сэлэнгэ руу баруун талаһаань шудхажа ороод, Яруунын, Хориин, Загарайн аймагуудаар болон Буряад Уласай Улаан-Үдэ хотын газар дэбисхэрээр урдажа гарадаг.
Газарай зүй болон гидрологи
Голой утань — 467 км, уһанай урдан суглардаг дайда — 34,8 мянган км²[1] Гол түлэб ехэнхидээ саһан бороогой уһаар хангагдадаг. Голой адагһаа 5 км хугасаада уһанай гаргашалга жэлэй дунда зэргын — 69,8 м³/с, хамагай ехэнь — 1240 м³/с, хамагай багань — 1,29 м³/с. Эхинэйнгээ урадхалаар 2,5—4,5 һараар хүрэдэг (декабрьһаа — апрель) болотор. Октябрь — ноябрь багаар хүрөөд, апрель — майн эхеэр голой мүльһэн хахаржа задардаг байна.[2] Яруунын нуурнуудһаа 45-н км зүүн тээшээ Витимэй үргэн шэлэһээ Үдэ гол эхиеэ абана. Уһанай урадхалай гол шэглэл — баруун-урагшаа болоно. Хангир һуурин болотор 140 км туршада Үдэ гол хүн зоной байдаггүй хада-тайгата газараар урдана. Тиигээд Хангирай хажууда ерэхэдээ Погромкын баруун ба Тангатын зүүн талануудһаа шудхажа ороод, Үдэ-Ивалга хоёрой ниилүүрэй аалиханаар үргэн болоһон хаданууд хоорондын хүнды руу урдажа ерэнэ. Хориһоо тээ доошхоно ошоходонь баруун талаһаань — Она, зүүн талаһаань- Худан гэһэн нилээдгүй томохон голнууд шудхажа ороно. Шэнэ Хүрбэ тосхоной хажууһаа Үдын баруун талаһаа Хүрбэ гол шудхана. Онохойһоо дээшээ ошохо замдаа зүүн талаараа Брянка гол шудхажа абана. Саашадаа Улаан-Үдэ хотын түб хубиһаа Сэлэнгэ руу ерэжэ ороно бшуу. Үдын адагта хэдэн олон голой ольтирогууд бии.
Үдэ голой уһанай урдан суглардаг дайда дундаараа Буряад Уласай тусгаар хамгаалагдадаг байгаалиин газар дэбисхэрээр гарана. Загарайн аймагта — Ангирай, Хориин аймагта — Худагай; Үдын дээдэ урадхалаар, Яруунын аймагта Мухейн дархан сээртэй нютагууд байна.
Гол шухала шудхамалнууд
(адагһаа тоологдоһон зай)
- 48 км: Үдын зүүн талаһаа шудхажа ородог Брянка гол
- 84 км: Үдын баруун талаһаа шудхажа ородог Хүрбэ гол
- 200 км: Үдын зүүн талаһаа шудхажа ородог Худан гол
- 206 км: Үдын баруун талаһаа шудхажа ородог Она гол
- 295 км: Үдын баруун талаһаа шудхажа ородог Эгэтэ гол
- 337 км: Үдын баруун талаһаа шудхажа ородог Погромка гол
- 386 км: Үдын зүүн талаһаа шудхажа ородог Мухейн гол
Һуурин газарнууд
Үдын голоор Буряад орон соо эгээл олон зон ажаһуудаг байна. Уһанай эхиндэ хоёр эрьернь 20-н модоной зай соо, Сэлэнгэ мүрэн руу орохонойнь урда тээхэнэ, Буряад Уласай ниислэл хото — Улаан-Үдэ нэмжынэ. Үдын эрье ба хүндыгөөр (дээрэһээ доошоо) Яруунын аймагай Хангир, Эгэтын-Адаг, Түжинхэ тосхонууд, Хориин аймагай Георгиевкэ, Булам, Хори, Баян-гол, Доодо гол тосхонууд, Загарайн аймагай Хуушан Хүрбэ, Шэнэ Хүрбэ, Асагад, Онохой, Дабаата, Эрхириг, Доодо Тальцы гэхэ мэтэ һуурин газарнууд байдаг.
Үгын уг гарбал
Уһанай нэрын бии бололго хэдэн олон һаналтай: Эгээ этигэмээр һанал гэхэдэ, хуушан монголһоо «үдэ» — «ива» (үшөөһэн) (huda, бэшэгэй монгол uda, дунда монгол xutan, халха ud, эвенкэ hede pte — «вяз» (хайлааһан), тюрк. ude-ηki — «ивовые»). Удаадахи һаналнууд арсалдаатай:
- Орхон ба Сэлэнгэ мүрэнүүдээр XII зуун жэлдэ байһан меркид обогтоной уду (удуит) гэжэ үгэһөө.[3];
- «үдэ» гэжэ монгол үгэһөө, ородто оршуулхада («полдень») гэһэн удхатай. Энээн тухай урданай түүхэ домог иимэ: Нэгэтэ урдын урда сагта монгол сэрэгшэд гү, али нүүжэ ябаһан монголой арад зон энэ уһанай хажууда үдэ («полдень») багта хүрэжэ ерээд, нэрэгүй голые Үдэ гэжэ нэрэлээ.
- селькупскэһээ «ут» — уһан гү, али самодийскэһээ — гар (?).
Транспортна һужаа
Үдын хүнды зайгаад, голой зэргэсэһэн шугамаар удаадахи тус нютаг хизаарта хабаатай автомобильна харгынууд гарана:
- Үдэ голой баруун талаар 200 км туршада Улаан-Үдэ — Романовка — Шэтэ гэжэ харгы гарана.
- Үдэ голой зүүн талаһаа 30 км туршада Онохой тосхоной зүүн тээхи заха хүрэтэр ябана, тэндэһээ Худанай дабаанай урда тала руу, Буряад Уласайнгаа зүүн-урагша тала тээшэ урдаад, һөөргөө Үдынгөө хүнды руу, Худан голой адагта бусажа ерээд, саашаа Хори хүрэтэр 5 км соо урдажа ошоно. Энэ автомобильна харгы Улаан-Үдэ — Загарай — Хэжэнгэ — Хори нютагуудаар гарана.
- Дээдэталецкын дардам ехэ харгы, Брянка голһоо эхилээд, Худан голой адаг хүрэтэр 115 км туршада Үдэ голой зүүн талаар урдажа гарана бшуу.
Зурагай үзэсхэлэн
Зүүн-Хуурай тосхоной хажуудахи Үдын хүнды
Үдын эрье зубшаһан гудамжа
Үдын эрье зубшаһан гудамжа
Уһа голой тоо баримта тоолоһон данса
Орос Уласай гүрэнэй уһа голой тоо баримта тоолоһон дансын болон Оросой Холбоото Уласай газар дэбисхэрэй уһанай ажахые тус тус нютагуудта хубаадаг газар тухай мэдээсэлэй гуримай ёһоор, Уһанай нөөсын холбоото уласай агентствын бэлдэһэн баримта дансаар:[4]:
- Уһанай урдан суглардаг тойрог (Бассейновый округ) — Ангара-Байгалай уһанай урдан суглардаг тойрог.
- Голой уһанай урдан суглардаг тойрог (Речной бассейн) — Сэлэнгэ гол (уһанай урдан суглардаг тойрогой оросой хуби)
- Уһанай ажахын хэһэг газар — Үдэ гол
Ажаглалта
- ↑ Длина 467 км, площадь бассейна 34800 км2. Берёт начало на Витимском плоскогорье.
- ↑ Уда, река в Бурятской АССР, правый приток р. Селенга.
- ↑ Несмотря на различие в совр. произношении (Уда — 1 и 2; Уда — 3), М Н. Мельхеев названия всех этих рек связывает с наименованием племени уду (удуит), жившего в XII в. на Селенге и Орхоне.
- ↑ Нормативы допустимого воздействия по бассейну реки Уда