Мэргэдүүдэй хэрэм

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Археологиин газар
Мэргэдүүдэй хэрэм
ород хэлэн Меркитская крепость
Меркитская крепость.jpg
51°08′56″ с. ш. 107°06′24″ в. д.GЯO
Гүрэн
Байһан газар Буряад Улас, Тарбагатайн аймаг
Первое упоминание 1928
Сайт merkitskayakrepost.ru
Мэргэдүүдэй хэрэм (Бурятия)
Точка

Мэргэдүүдэй хэрэм али Шара-Тэбсэг (ород хэлэн Меркитская крепость) — шара гү, али алтан талмай. Нангин шүтөөнэй газар, Буряад уласай Тарбагатайн аймагта Сагаан-Дабаан шэлын баруун-урда шэлэ дээрэ Хёлго голһоо зүүлжээ 5 модоной газарта байдаг . 1920-ёод онуудта В. В. Поповой энэ газар шэнжэлэн нээжэ, байһан газартань «Шара-Тэбсэг» гэжэ нэрэ үгэһэн юм. Мүнөө хадаа «Мэргэдүүдэй хэрэм» гэжэ нэрэ солоор аяншалгын мэдээжэ замуудай нэгэн юм. Мүнөө үедэ баруун Үбэр Байгалда эгээл томо шүтөөнэй газар. Мэргэдүүдэй хэрэм хадаа Түгнын талын баруун-хойто зүгтэ оршодог юм. Мухар-Шэбэрэй, Тарбагатайн болон Сэлэнгын аймагуудай уулзуурта түбхинэнхэй. Улаан-Үдэ һөө нэгэ час тухай ябажа хүрэмөөр.

Газар зүйн байдал

Гадаадын видео файлнууд
Мэргэдүүдэй хэрэмдэ абрикос шугын сэсэглэл.

Мэргэдүүдэй хэрэмдэ абрикос шугын сэсэглэл. Энэ хүшөө Буряад Уласай Тарбагатайн аймагта (үнэн дээрээ Мухар-Шэбэрэй аймагай дэбисхэртэ, Тарбагатайн[1]) Цагаан-Дабаан[2] шэлын баруун-урда шэлэ дээрэ Хёлго голһоо зүүлжээ 5 модоной газарта һамарай хадада (шара тэбсэг)[3]

Мэргэдүүдэй хэрэм
Мэргэдүүдэй хэрэм. Хаданууд

Мухар-Шэбэрэй, Тарбагатайн ба Сэлэнгын аймагуудай хилэ дээрэ, Улаан-Үдэ хотоһоо 110 модо газарта[4] оршодог. Шэлын ташалангаар сибириин абрикос, багульник, караган (буряадаар, монголоор-алтаргана)[5][6]. Сибириин абрикос гү, али «дэбэнэй һамар» хабар хүйтэн [7]байгааһаань, майн түрүүшын арбан хоногто гү, али һарын һүүл багаар, нэгэ гү, али, хоморой ушарнуудһаа бэшэ, хоёр долоон хоног сэсэглэдэг[8].

Нэрын нээлтын ба гарбалай түүхэ

Археологиин газар-зүйл 1920-ёод онуудаар олдоһон в. В. Поповой нэрэмжэтэ Буряад — Монголой эрдэмэй бүлгэмэй Эрдэмтэ секретарь-Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ, тэрэ Б. Тогмитовтай хамта хада өөдэ гараһан[3]. "Шара-тэбсэг " хүшөөгэй нэрэ В. В. Попов [2] үгөө. Шара-Тэбсэг гэжэ буряад, монгол оршуулгаар «шара гү, али алтан таряалан (шэрээ)» гэһэн удхатай[9].В.В. Попов байһан газарые археологиин томо согсолбори гэжэ харадаг байгаа, тэрэ тоодо шулуун (хананууд, голнууд) ба хүдөөлүүлгын (обоонууд-керексуранууд, хабтагар хүүрнүүд) түхеэрэлгэнүүдэй үлэгдэлнүүд. Тоосоо хэблэһэнэй һүүлээр В. В. Поповой ба XX зуун жэлэй эсэс болотор хүшөө ондоо хаанашье дурдагдаагүй ба тэрээн дээрэ ямаршье үргэн хэмжээнэй шэнжэлгэнүүд хэгдээгүй[2].

Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй болон аяншалгын операторнуудай ашаар, байһан газар «Мэргэдүүдэй хэрэм» гэжэ нэрэтэйгээр мэдээжэ болоо[2]. Энэ нэрэ археолог А. В. Тиваненкын толилолгонуудһаа бии болоо[2][10], XX зуун жэлэй һүүл багта түрүүшынхиеэ эндэ ороходоо, нээлтэ хэһэнээ буруу тоолоо[2], 1988 ондо[3]. А. В. Тиваненко энэ газарта дундада зуун жэлэй угай хэрэм байгаа мэргэд[2][10]. Газарай нюруугай зарим байгаалиин зүйлнүүд тэрэнэй толилолгодо тэдээндэ хүнэй гараар бүтээгдэһэн[2] гэжэ һанагдадаг байгаа. Түүхын эрдэмэй доктор, РАН-АЙ СО-гой Монгол шудлалай, буддын шажан болон түбэдые шэнжэлэлгын Институдай ахамад эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэ Б. Р. Зориктуевай хэлэһээр, Мэргэд хэрэм гээшэ байгаалиин ехэ барилга аад, хүнэй ажал ябуулгын мүрнүүдтэй. Мүн б. Р. Зориктуевай болон А. В. Тиваненкын хэлэһээр, «Монголой нюуса тобшо» мэдээжэ Тайлхан хэрэм Хадаа Мэргэд хэрэм байжа болоо[11][12].

Хизаар ороноо шэнжэлэгшэ А. В. Тиваненко «Правда Бурятии» соо хэблэгдэһэн Мэргэд хэрэм тухай статья соогоо Г. Л. Лёнхобоевой 1952 оной гар бэшэг дурдажа, Чингис Хаанай һамгые мэргэдүүд хулуулга тухай домог түүрээжэ, мэргэдүүдэй ордон хаана зураглагдааб, тэрэнь тодорхойлон хэлэхэдэ, Мэргэд хэрэмтэй адли[3].

1990-ээд онуудта ба 2000-аад онуудай түрүүшын арбан жэлдэ археологиин хүшөө мүнөө үеын «домогуудаар»Перейти к разделу «Домогууд» ургажа эхилээ, тэдэнь газарай нюруугай байгаалиин хэдэн зүйлнүүд тухай хүнэй гараар бүтээгдэһэн гэһэн ойлгомжодо түшэглэдэг байгаа. Эрдэмэй справочна литературада байһан газарыень шэнжэлэгшэд "эртэ урдын хүн зоной ёһололой-шүтөөнэй ажал ябуулгын хүшөө"гэжэ зураглана[2].

2010 ондо бүлэг һурагшад нэгэ агы соо буддын шажанай танкнууд олдоһон байна. Тэдэниие 1930—1940 онуудта нютагай дасангуудай һандаралай болоходо, буддын шажанай ламанар нюуһан аабза. Түрүүн һурагшад дэбтэрнүүдээ абаад ошоо, харин хожомынь тэдэ булта байрадаа бусаагдаа[13].

2012 ондо В. И. Ташак Мэргэдэй хэрэмые шэнжэлһэн байна. Тэрэнэй шэнжэлгэнүүдэй дүнгѳѳр шулуун ханануудай зарим хэһэгүүдэй шэлын ташалангуудай гүн руу табан зуун метр хүрэтэр байһан газар шэнжэлжэ үзѳѳ[14].

Мэргэдүүдэй хэрэм

Археологиин газар хадаа шэнжэлэгдэжэ байһан[15]. Хүнэй гараар бүтээгдэһэн шулуун барилганууд хүрэл зэбсэгэй үедэ гү, али 3 мянга гаран жэлэй саана баригдаһан гэһэн тухайламжанууд бии. Олон жэлэй саана солонгосшуудай элинсэг хулинсагуудтай соёлой талаар адлирхуу отогууд. Хана барилгын аргаар мэргэдэй хэрэм-Үбэр Байгалда эгээл эртэ бэхижүүлгын түхеэрэлгэ, тиихэдэ энэ байгуулга ёһололой түхеэрэлгэнүүдтэ хабаатай байжа болохо[16].

Мэргэд хэрэм Хёлго мүрэнэй түбшэнһөө 150 м үндэртэ оршодог ба хамагай үндэр сэгынь голой түбшэнһөө 400 м үлүү үргэгдэнэ. Хүшөөгэй талмайда шэлын бүхы хадын шэлэ ороно, тэрэ тоодо урда зүгһөө сервертэ 880 гаран метр. Зүүн тээһээ баруун тээшээ хүшөө хабсагайн хормой оруулан, 200 м, шэлэ нюруугай ташалангуудай хормойгоор хэмжэбэл, 350 м хүрэтэр. Ташалангуудай хормойһоо дээдэ сэгүүд хүрэтэр үндэрнүүдэй илгаа 260 метрһээ дээшэ юм[17].

Шэлэ хүзүүнэй урда хормойн хажууда дээрэһээ доошоо тодхогдоһон хабтагайнуудаар ябталаатай набтархан шулуун хана олдоо, нюруу дээрэнь татаатай крепидүүдээр харагдана. Ханань зүүн зүгтэ оршодог обоогой хорёогой һалаагай хормойдо-керексурын хажууда эхилээд, дугаагаараа баруун тээшээ 305 м һарбайжа, хормойень тойроно. В. В. Попов тоосоондоо тэрэнэй утые 865 алхам зааһан байна[18]. Зарим хабтагай шулуунууд 1 м үндэртэ хүрэдэг. Ханань хадын ташалангай эхинһээ 15-40 см зайда байдаг ба саашаа энэ зай 20 метр. В. В. Попов хана хада хоёрой хоорондо 15 хүүр хүрэтэр, зариманиинь һайн хадагаламжада байдаг гэжэ заагаа. Мүнөө сагта хүүрнүүдэй газар дээрэхи армагуудай олонхинь усадхагдаа, гансал хүүр дээрэхи хабтагайнуудые дэмжэдэг зарим крепидүүд үлөө[19].

А. В. Тиваненкын хэлэһээр, хэрэм европынхидто һурамхи түхэлгүй байгаа. Тэрэнэй хананууд хабһан дээрэ табигдаһан модоор ябталаатай, дороһоонь шулуугаар бүхэлэгдэдэг байгаа. Модонууд хэрэмые хооһолһоной һүүлээр унаба, харин ханаһаа гансал шулуунууд үлэбэ. Мүн А. В. Тиваненко агы нүхэнүүд хүнэй гараар бүтээгдэһэн байгаа гэжэ тоолодог һэн[11][12].

Аяншалга

Мэргэдэй хэрэм Буряадай дэбисхэр дээрэ мэдээжэ аяншалгын замуудай нэгэн[2]. Хаһада, абрикосуудай сэсэглэхэ һарада, үдэрэй аяншалагшадай тоо 200 ба дээшэ хүндэ хүрэжэ болохо. Мэргэд хэрэм хүрэтэр ниитын унаа ябадаггүй, өөрынгөө машинаар (Улаан-Үдэһөө нэгэ час хахад ябадалай хүшөөгэй байһан газар хүрэтэр — 110 км[8].

2021 ондо «Хайласын» гэһэн аралжаа наймаанай бэшэ эмхи хүшөө дээрэ байгаали хамгаалгын зүргэ түхеэрэгдээ, харин 2022 ондо Оросой аяншалгын яаманай грантда (холбоото уласай бюджедһээ 3 сая түхэриг, уласай 1 сая түхэриг һомологдоо) «Хайласын» НКО «Меркитская крепость» гэһэн аяншалгын экопарк барижа эхилээ. Мухар-Шэбэрэй аймаг ошохо гол харгын баруун тээ, аяншалгын 15 объектнүүд, тэдэнэй арбаниинь-беседкэнүүд барилгаһаа барилга эхилээ. Гадна аяншалгын замуудые, тэрэ тоодо велосипедүүдые нээхээр түсэблэгдэнэ[8].

2023 ондо 3,6 модо тухай утатай байгаали хамгаалгын ябаган зүргэ нээгдэжэ, "Бүртэ дуранай харгы"гэжэ нэрлэгдэһэн байна. Зүргэ «Чингис Хаанай булагһаа» эхилээд, Баян-Үндэр уулын оройдо (буряад хэлэн Баян үндэр — «богатая высота») зурыжа, паркын бусад экохаргы замууд холбогдодог. Зүргэ дээрэ унаһан модонуудаар хэгдэһэн һандалинууд, харалгын талмайнууд, маршрудтай коридорнууд болон серпантин дээрэ годиролтонууд баригданхай, гэшхүүрнүүд хэгдэнхэй, зүргын захаар шулуугаар хушагданхай. Экозамуудайниитэ утань, тэрэ тоодо шэнэ, 9 км тухай юм[5].

Аяншалга мүн лэ хүшөөдэ ба хоро хүргэнэ. Тиигэжэ эмхигүй ябаган зүргэнүүдһээ боложо, зарим тээгээ аяншалагшад арһан, подлесок минеральна һуури хүрэтэр гэшхэгдээ. Авто-унаануудай зүндөө зогсодог газарнуудһаа боложо, имагтал эндэ ургадаг шухаг ургамалнууд хосордог. Булашануудһаа абтаһан шулуунуудһаа пирамидануудые аяншалагшадай табиһанһаа боложо, һүүлшынхинь һандарна[8].[20].

Домогууд

Домогуудай ёһоор мэргэд угсаатан Чингис Хаанай Түрүүшын Һамган Бүртые хулуужа, мэргэд хэрэмэй ханын саана нюуба. Чингис хаан дүрбэн мянган сэрэгтэй хэрэмдэ ерэжэ, тэрэниие тойруулаад, добтолон абаба. Һамгаяа сүлөөлһэнэй удаа Чингис Хаан Бүртэ хоёр булагай дэргэдэ уулзаа, тэрэнь мүнөө "Чингис Хаанай булаг"гэжэ нэрэтэй. Байлдаанай һүүлээр Чингис Хаан тэргын хүрдэһөө дээшэ мэргэд угай бүхы эрэшүүлые саазалжа, хүүгэд, эхэнэрнүүдые ондоо отогуудаар тарааба. Тиигэжэ мэргэдүүдэй арад зон үгы болоо[5][11]. Эндэ Чингис Хаан байгаа гэһэн сэхэ баримтанууд үгы[11].

Эндэ бэриеэ харууһалдаг «Түмэр гар» гэжэ сэрэгшэ тухай домог бии. Горхоной хажууда толи, шулуунуудай хажууда толи, үгы гэбэл, хадын оройдо шулуугаар ургажа байһан нарһанай хажууда хаража болохо. «Түмэр гар» гэһэн домогуудаар Чингис Хаанда алба хэжэ, эрхим сэрэгшэдэйнь нэгэн байһан. Нэгэтэ Чингис хаан хэрэмэй саана хороһон мэргэдүүдые бута сохихо гэжэ шиидээд, тэдэнэй дунда «Хараасгай» гэжэ нэрэтэй сэбэрхэн басаган ажаһуудаг байгаа. Чингис хаан «Түмэр гартай» тагнуулай отряд мэргэдүүдтэ эльгээбэ, тиихэдэнь тэрэ түрүүшынхиеэ «Хараасгай» хараба. Тэрээнтэй хамта зугадахыень дурадхаба, баялигые. Тиигэхэдэнь басаган үглөөдэр горхондо ерээрэй гэжэ харюусаад, дары саашаа ябашаба. Чингис Хаан сэрэгшэдтээ хамаг мэргэдые алахыень захирһан гэжэ «Түмэр гар» мэдэбэ, тиихэдэнь «Түмэр гар» басагые үхэлһөө абархаяа байһандал бододог болобо. Мэргэдэй хэрэмые добтолходоо хэнһээшье айхабтараар байлдажа, агы нүхэндэ хүрэхэдөө, инаг гансань үхэшэнхэй, харин годлиин үхэл өөрыень хүсөө[11].

Хадын нэгэ ташаланда урданай агы нүхэн бии, тэрэнь мүнөө үедэ шулуугаар дарагданхай. Домогой ёһоор, энэ агы соо «Унтажа байһан арсалан (хада)»[5] нангин газарта хүтэлдэг нүхэн бии. Мэргэдэй хэрэм дээрэ хадын оройдо зүргөөр гарадаг хоёр шулуунай хоорондо оршодог унаһан хатаһан нэгэ модон бии, этигэлэй ёһоор тэрэниие тойрожо болохогүй. Нютагай зоной домогуудай ёһоор «сэхэ нюргатай модон доро гарабал, хүн гээшэ яс-хүдэлөөнэй аппарадай үбшэнүүдһээ эдэгэхэ», харин сэмгэдэнь хүрөөд, бүхы үбшэнүүдээ орхижо болохо[5][11]. Мэргэдэй хэрэмэй бүхы талмай дээрэ хэдэн агы нүхэнүүд бии, зүгөөр тэдээндэ орожо болохогүй, юундэб гэхэдэ, шулуунууд унаха аргатай[21]. Зүргөөр ябажа, шулуу абаад, өөрөө, өөрынгөө һанамжаар тааруу газарта (һалхиншье, шубууншье хаяжа шадахагүй) табяа һаа, элүүр энхэ байха, тиихэдэ шулуун томо байха бүреэ бүхэ байха гэһэн домог бии[1][22].

Мэргэд хэрэмһээ холо бэшэхэнэ "хүнхинүүр"гэжэ алдаршаһан хоёр нангин шулуун байдаг. Домогой ёһоор, тэдээндэ бөөнэр, туһа хэрэгтэй хүнүүд ерэдэг. Нэгэ шулуун инаг дуранай урагшагүйдэлгэһөө «туһалдаг», хоёрдохинь эхэнэрнүүдые үрэгүй байдалһаа «эдэгээдэг». Эдэгээхэ ёһололдо шулуунуудай нэгые тэбэрихэ хэрэгтэй, тэрэнэй удаа тэрэ «хүнхинэжэ» эхилээд, хүн шулуугаар дамжан, элшэ хүсэнэй хүсэ абадаг[13][22].

Хадын оройдо "Чингис Хаанай шулуун шэрээ " [5]. Уулын доодо тээ хэн тэрээнһээ уһа уухаб, элүүр энхые үршөөдэг эмтэй домтой горхон урдадаг. Мэргэд хэрэмһээ холо бэшэ Монголой Сутай ордон байһан[11].

Ажаглалтанууд

  1. ↑ 1 2 Иванов, 2018
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ташак, Антонова, 2018, с. 75
  3. ↑ 1 2 3 4 Гергенов, 2020
  4. ↑ Мэргэдэй хэрэмэй нюусанууд, 2011
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 Аносова, 2023
  6. ↑ Мэргэдэй хэрэм болон Абрикос шугы (ород хэлэн). vtinform.com. Дата обращения: 7 январь 2026.
  7. ↑ Костыгова, 2024
  8. ↑ 1 2 3 4 Mapшpyт выxoднoгo дня: Eдeм в Mepкитcкyю кpeпocть (ород хэлэн). arigus.tv. Дата обращения: 7 январь 2026.
  9. ↑ Ташак, Антонова, 2018, с. 76
  10. ↑ 1 2 Ташак, Антонова, 2013, с. 27
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Легенды и были Меркитской крепости, 2016
  12. ↑ 1 2 Норбоев, 2022
  13. ↑ 1 2 Тайны Меркитской крепости, 2011
  14. ↑ Ташак, Антонова, 2013, с. 27—28
  15. ↑ Ташак, Антонова, 2013, с. 28
  16. ↑ Гергенов А. Тайна древних каменных руин Улан-Удэ (ород хэлэн). newbur.ru. «Новая Бурятия» (24 август 2020). Дата обращения: 7 январь 2026.
  17. ↑ Ташак, Антонова, 2018, с. 76—77
  18. ↑ Ташак, Антонова, 2018, с. 77
  19. ↑ Ташак, Антонова, 2018, с. 78
  20. ↑ Абрикосовая роща под угрозой (ород хэлэн). gazeta-n1.ru. Дата обращения: 7 январь 2026.
  21. ↑ Буряад домогууд – эрдэни зэндэмэнинүүд (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 7 январь 2026.
  22. ↑ 1 2 Норбоев А, 2022

Ном зохёол

Толилолгонууд
Хэблэлнүүд
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Мэргэдүүдэй_хэрэм&oldid=367519" хуудаһанһаа абтаһан