Хори Буряадай түлөөлэгшэдэй Петр хаанда ошолго

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Хори Буряадай түлөөлэгшэдэй Петр хаанда ошолго (ород хэлэн Делегация хори-бурят к царю Петру I) — Арбан нэгэн угуудай түлөөлэгшэд, 1702 ондо I дүгээр Пётр Хаанда хори-буряадуудай зүгһөө эльгээгдэһэн.

XVII зуун жэлдэ буряадуудай һуурижаһан газар дайда

Түлөөлэгшэдые эльгээхэ шалтагаан

XVII зуун жэлэй хоёрдохи хахадта Енисейн зүүн шудхалнуудһаа Даури хүрэтэр газар дайдада ажаһууһан буряадууд Ород гүрэнэй бүридэлдэ ороһон юм. Үбэр Байгалда эгээн томо буряад угсаатан хадаа мүнөөнэй Буряадай зүүн талада болон Үбэр Байгалай хизаарай баруун зүгтэ ажаһуудаг хори байгаа.

1680-яад онуудаар нютагай захиргаанай буряад болон хаанай ноёдой хоорондохи харилсаан эрид хурсадаба. Зүрилдөөнэй нэгэ шалтагаан эдэй засагай һалбарида байгаа: буряад гэр бүлэнүүд ясак (налог) арһа шүрбэһөөр, харин заримыень малаар түлэдэг һэн. Гэбэшье хододоо түлбэри саг соогоо бэелүүлэгдэдэггүй байгаа. Энээн тухай буряадай түүхэ бэшэгшэ, сагаан отогой гулваа, шуленга Вандан Юмсунов (1823—1883)иигэжэ бэшэһэн байдаг:

«Тэрэ сагуудта, ясагай сугларжа байха уедэ мунгэ, пушнина угы байһан ушарта, Сэлэнгэдэ дутэлһэн, маанадтай хамтын байдалтай ород хасагууд, таряашад хориин арадай хубууд, басагадые баряанда абажа, элдэб зоболон узуулдэг байгаа. Иимэ гашуудалһаа боложо, огто аргагүй байдал олдоо»

— .

Дураа гутаха ондоо шалтагааниинь гэхэдэ, ород хасагууд ба хори буряадуудай угай газарнуудые нүүжэ ерэгшэд һуурижажа, мүн лэ зүрилдөөндэ хүргэдэг байгаа. Гурбадахи шалтагааниинь гэхэдэ, мал хулууһан манжуур болон монголой зэбсэгтэ отрядуудай ходо добтолон оролго болоно.

Буряад отогуудай түлөөлэгшэд Нэршүүгэй олон Эрхүүгэй воеводстводо, Мүн Тобольск хотодо Сибириин захиралтын канцелярида гомдолтойгоор нэгэ түрэл бэшээр хандаһан байна. Гэбэшье энэ ямаршье юумэндэ асараагүй. Тиихэдэ бүгэдэ ниитын суглаан — хориин 11 отогуудай суглан зарлагдажа, үбгэдэй нэгэнэй дурадхалаар харганаа Дасха Бодороевой «зайсаһан», түлөөлэгшэдые Сагаан-хаанда (Сагаан-хану-иигэжэ буряадууд ород гүрэниие нэрлэдэг байгаа) эльгээхэ гэһэн шиидхэбэри абтаһан байгаа.

Бэрхэшээлтэ асуудалнуудыемнай шударгы ёһоор шиидхэхэ гэһэн найдалтайгаар 1702—1703 онуудта буряад угай түлөөлэгшэд Агууехэ Пётр хаанда хазаар морёор зорижо ошоо бэлэй. Иигэжэ Орос гүрэнэй харьяатан болоод, нютагай засагай талаһаа мүлжэлгэдэ ороһон тухайгаа хаанда мэдүүлхэ гэжэ шиидээ бшуу.

Тиигэжэ Пётр хааниие бараалхажа, 1703 оной мартын 22-ой Зарлигаар буряадууднай өөрынгөө газар уһа эдлэхэ эрхэтэй боложо шадаһаниинь гайхамшагтай юм. Удаань элдэб сагуудай болобошье, буряадууд Сагаан хаашуулай үнэн сэхэ, сэбэр сэсэн ажал ябуулгада этигэлээ буураагүй. Гэбэшье һүүлдэнь хори буряадууд тус зарлигай үндэһөөр газар дэбисхэрээ хуулиин ёһоор бүридхэжэ эдлэхэ һэдэлгэнүүдые гаргабашье, тодорхой үрэ дүндэ хүрөөгүй бшуу. Жэшээлхэдэ, гүрэнэй архивта Хориин тайшаа Цыдып Бадмаевай 1896 оной августын 27-до II-дугаар Николай хаанда бариһан үргэдэл бэшэг хадагалагдажа байдаг юм.

Түлөөлэгшэд

Бүхы 11 хориин отогуудай түлөөлэгшэдһөө, хамта 52 хүнһөө түлөөлэгшэд бүридхэгдэһэн байна. Галзууд Угай зайһан Бадан Туракин, харгана угай зайһан Дасха Бодороев гэгшэд толгойлогшонороор томилогдоо һэн. Угай бэшэгээр делегациин бүридэлэй хуби мэдээжэ:

«Бодонгууд отогой зайһан Очиха Сардаев, тиихэдэ элдэб отогууд ба шулэнгэ нютагууд: Шарахан, Тозе, Кондохой, Басутай, Баяндай, Тацур, Абундай, Окин, Учир, болон есаулнууд Баданов Улусай Бонтурий, Дасиева улусай Адай, Очихаева улусай Атарай. Кондохоева Номой нютагай, Басутайева Ногшина нютагай, Баяндуева Харанай нютагай, Окинеева Кемзей нютагай, Тацурова Танхай нютагай, Учирова Ночий нютагай, мүн угай ясаш аха дүү хүнүүд…»

— .

23 Наһатай Эреэхэн хуацай отогой удаган-гол удаган делегациин бүридэлдэ оюун сэдьхэлэй сахюусан боложо ороо. Нэршүүгэй приказчик Алексей Шергин оршуулагшын (тулмаашан) уялгануудые дүүргэдэг байгаа.

Бүхы отогууд делегациие морёор, хүнэһөөр, үнэтэ арһаар, мүнгөөр, алтаар хангаба. Булта һэлмээр зэбсэглэгдэнхэй байгаа. Зариманиинь буу, пистоледүүдтэй байгаа.

Аяншалга

1702 оной намар хори буряадуудай элшэнэр заншалта уншалга, ёһололой үргэл мүргэл хэжэ, холын замда мордобод. Делегациин зорилго нюуса зандаа үлэхэ ёһотой байгаа, тиимэһээ аяншад һүниндөө хасагуудай заставануудые алад гарадаг һэн. Ангар шадарай Буряад нютагуудта амархаяа тогтожо, тэндэхи түсэбүүд тухайгаа мүн лэ абяагүй байдаг һэн.

Зүүн Сибириин хада тайгын газарнуудаар, Баруун Сибириин тала дайдаар, Ураалай хадануудаар аяншалга гарадаг байгаа. Харгы зам хүнгэн бэшэ байгаа: харгын үгы байлга, бороо, саһан, хүйтэн… Сибириин агууехэ гол мүрэнүүд онсо орёо байдал түлөөлөө: заримдаа хүсэд бэшэ мүльһэнэй ушарһаа тэдэниие тамаран дабаха баатай болодог һэн

Дээрмэшэдтэй, конокрадуудтай, бодхуул хаатаршадтай мүргэлдөөнүүд байгаа. Түлөөлэгшэдые толгойлогшо галзууд Угай зайһан Бадан Туракин хүшэр сагта ханинараа иигэжэ урмашуулдаг һэн:

«Тэсэгты, зоригты, ганса бэеынгээ түлөө зобоногүйбди, ядарал, гай тодхор, ами наһанай аюул усадханабди, харин гэртээ үлэһэн зоной түлөө, түрэл тала дайдадаа. Хүгшэн эжынэрэймнай, эсэгэнэрэймнай, эгэшэ дүүнэрэй, аха дүүнэрэй, бага үхибүүдэй түлөө зоболон тэсэнэбди»

—

.

Аяншад түрэл нютагһаа холодохо бүреэ гол харгынуудһаа холодожо захалаа-ород тосхонуудта, татаар айлнуудта, бусад арадуудай һууринуудта ороо. Һүүлэй һүүлдэ 1703 оной февралиин эхеэр хориин зоной делегаци Москва ороо һэн.

Петр хаантай уулзалга

Москва ерээд, Буряадууд арай гэжэ Хитад-хотодо түбхинөө. Хаанай түшэмэлнүүдһээ угтамжа туйлажа, бүри ехэ бэрхэшээлнүүдые дабаха баатай болоо һэн. Хориинхидой жаргалда Фёдор Алексеевич Головин тэдэнэртэй уулзаба.

1688 ондо Головин Цин — Хитадай эзэнтэ гүрэнтэй хилын зүрилдөө гуримшуулхын тула Үбэр Байгалай хаанай засагай газар болюулагдажа, Һүүлээрнь Нэршүүгэй хэлсээн баталагдаа һэн. Головинай захиралтаар Үдын шэнэ острог баригдаа, хори-буряадуудай газар дээрэхи бусад острогууд нилээд бэхижүүлэгдээ. Энэ аяншалгада тэрэ буряад арадтай танилсаа. Головин делегацинуудые эмхидхэхэдэнь, эгээл шухалань, I Пётрой дэргэдэ аудиенци эмхидхэхэдэнь туһалдаг Һэн.

Хаан 1703 оной 2 һарын һүүл багта делегациие хүлеэн абаба. Бадан Туракин Эреэхэн удаган хоёр Хаанда булган дэгэл, алтан монсогорнуудые барюулжа, Петр тарасунаар (һүнэй архяар) хүндэлбэ. Тэрэнэй һүүлээр делегациин толгойлогшод эзэн хаанда ѳѳрынгѳѳ асуудалнууд тухай хѳѳрэбэ. Хаан хориин зониие анхаралтайгаар шагнаад, Зарлиг бэлдэхыень захирба, тэрэнь 1703 оной мартын 22-то тэрээндэ гар табигдаа һэн. Зарлиг соо хэлэгдэнэ:

«Мүнөөнэйхеэр, 1703 ондо, февралиин 25-да, элдэб отогуудай Нэршүүгэй, ясашын брацка хүнүүдые, галзууд отог зайһан Бадан Туракин, да харганадай отог зайһан Дасха Бодороев, да бодонгууд отогуудые сохидог байгаабди…, мүн бүхы угай ясаш брацка хүнүүд. Мэдүүлгэдэ тэдэнэй Эрхүүгэй хари газарайхидай сэлэнгэ ба үдын алба хаагшадта ба элдэб тушаал зэргэнүүдтэ олголгодо; үнгэрһэн жэлнүүдтэ тэдэнэй үбгэ эсэгэнэр мунгалай тайшаанарай саана ажаһуудаг байгаа, тиигээд тэдэнэй хойноһоо ажаһууха хүсэлгүй, бүхы отогуудтаяа манай агууехэ эзэн ясакта ороо… элинсэг эсэгэнэрэйнгээ, үбгэ эсэгэнэрэйнгээ, эсэгэнэрэйнгээ ажаһуудаг үүлтэртэ газарнуудтаа нүүжэ ошохо, һүүлээрнь-де тэдэнэй болон бусад отогууд манай, Агууехэ Эзэн Хаанай, ясашын түлбэридэ ороо;харин тэдэнэй үүлтэртэ газарнууд-Сэлэнгэ уруудан, Үдэ, Хүрбэ голнуудаар нүүдэл газарнууд, харин тэдэ нүүдэл газарнуудтань удинай хасагууд Бүхэли зээлеэр голой Чикойһоо Доошо Хёлгоор, Харанхы, Үдэ, Итанцаар далайн Байгалай хажууда байрлаа һэн. Бидэшье, Агууехэ Эзэн хааншье, тэдэнэй хариин зониие радетельнэ олон зогсолтогүй албануудайнь ба ясашын түлбэриин түлѳѳ үршѳѳхэ байгаабди: Нэршүүгэй шадар Анханайхидаал адли үүлтэртэ газарнуудтань ба нүүдэл ба дээрэ хэлэгдэһэн газарнуудтань голой Сэлэнгэ мүрэнэй баруун талада байхыень тэдэниие захирха; Харин Худариин тала дайдаһаа, сэлэнгын ба үдын албатанһаа ба элдэб хэргэмһээ хүнүүдые урьһаар абажа, Сэлэнгэ мүрэнэй нүгөө талада абаашаха»

—

.

Хойшолонгууд

Тиигэжэ Зарлигай ёһоор, хори-буряадуудта Сэлэнгэ, Анаа, Үдэ, Худан, Түгнэ, Хүрбэ, Хёлго, тодорхойлбол, Монголой хилын шадархи дэбисхэрнүүдые. Хориин отогууд Итанцын острогой мэдэлһээ гаргагдажа, Яруунын острогто (Бага Яруунын нуур) мэдэлдэ дамжуулагдаһан байна.

Хасагуудай болон нүүжэ ерэһэн урьһаламжанууд Сэлэнгэ мүрэнэй баруун эрьеһээ зүүн эрье руу оруулагдаа һэн. Монгол, манжын отрядуудай буряад дайдада добтолон орохые болюулха заабари сэрэгэй зондо үгтэһэн байгаа. Зарлигаар воевод хасагуудай талаһаа "ясаш хүнүүдтэ"хүсэрхэлгын үйлэнүүд хатуугаар хоригдодог байгаа.

Москваһаа ерэһэн хаанта засагай комисси буряадуудта хабаатай нютагай ноёдой хуули бусаар хэрэглэлгые мүрдэлгэ хэһэн байна. Зарим албан тушаалтад тушаалһаань буулгагдаһан байна. Хориин буряадуудай Сагаан хаанда һүгэдэн мүргэн, гуйлга бариһан тухай хэлэбэл, байгапл шадарай бүхы буряадууд Орос гүрэнтэй ниилүүлгэ XVII зуун жэлэй туршада бэелүүлэгдээ.Энээн тухай тодорхойгоор Буряадуудые Орос гүрэнтэй ниилүүлгэ гэһэн толилолго соо бэшэгдэнхэй.

Хориин арбан нэгэн отогуудай делегациин аяншалга Үбэр Байгалай түүхэдэ шухала үйлэ хэрэг болоо һэн. Үрэ дүнгынь гэхэдэ, буряадуудай ажабайдалые яһала хүнгэдхэжэ, угайнгаа газар бусаажа, албан тушаалтадай талаһаа хашалтаһаа хуули эрхын талаар хамгаалагдажа, монгол, манжануудай добтолгонуудые болюулһан байна. Тэрэ сагһаа хойшо Зүүн Сибирьтэ, илангаяа Үбэр Байгалда дотоодын байдал яһала бараг боложо байгаа.

Нэгэдүгээр Пётр хаанай байха үедэ албата болгожо абыта гэжэ хори буряад зоной ошохо болоходо, Заарин баабай бөө хаанда ошохо хүниие заахадаа, Бадан Тураахинһаа захалха гэжэ, тиигээд арба нэгэн отогой нэгэ хүниие, тиихэдэ арбан хоёрдохинь хуасай отогой залуу удаганиие заажа үгэһэн. Нэгэ ород газаршантай табяад хүн хазаар морёор Пётр хаанда ошоһон. Тиигэхэ зуураа, мориной мяха, ан гүрөөл агнажа, эдеэлжэ ябаад, Москва хүрөө. Москва хүрөөд, нэгэ айлда байгаа гэхэ.

Москвагай түб дээгүүр иишэ тиишээ ябажа байтарнь, нэгэ Шэтын консульстводо хүдэлжэ байһан ород хүн хараад, эдэ буряадууд ябана гэжэ таняад, тэдээнээр ерэжэ уулзаһан байгаа. Тиигэжэ Оросой Хаантай уулзуулһан юм ха. Хаан зорюута тэдээнэй байра ерээд, һүүлдэнь тэдэнэй уулзалгын болзор хэлэһэн байгаа.

Һүүлээрнь хаантаяа уулзажа, албатаниинь болоод, тэдэнэр һөөргөө нютагаа бусаа ха. Тиигэжэ ябахадаа, хүнэһэниинь дууһаа, харгыдаа абажа ябаһан моридоошье эдижэ дууһаа. Олон һара ябахадань, айл зоншье дайралдахагүй байгаа ха. Тиигээд тэдэнэр туража үхэхэ болоходоо, нэгэеэ эдихэмнай гэжэ жээрэб хаяа гэнэ. Хаяхадань, Бадан Тураахин дээрэ унашоо. Тиихэдэнь тэрэ бэшэндээ мэдүүлэнгүй, удаган дээрэ болгожорхёо. Тэрэ удагаяа эдихэ болоод байхадань, удаганиинь хэлээ гэнэл даа:

— Танай хори зон намайе алаа хадаа Хориһоо саашаа ноён боложо шадахагүйт, — гээд үхэдхэн унашоо гэхэ. Тиигэжэ бэшэниинь амиды нютагаа бусажа ерээ ха.

Хори элшэдэй баатаршалга тухай дурасхаал мүнөөшье болотор буряад арадай дурасхаалда амиды.

Ажаглалтанууд

Ссылкэнүүд

• Пётр Первый и Бурятия (ород хэлэн).
• 1839. Доклад о происхождении одиннадцати хоринских родов. (ород хэлэн).
• Приём у Петра Первого. (ород хэлэн).
• В Бурятии отметят 300-летие конного перехода хори-бурят к Петру I (ород хэлэн).