Хангалов Матвей Николаевич

Матвей Николаевич Хангалов
Түрэһэн үдэр	1858 оной
Түрэһэн газар	Эрхүүгэй можо, Зүүн Сибириин генерал-амбан захиралта[d], Оросой эзэнтэ гүрэн
Наһа бараһан үдэр	1918 оной февралиин 17(1918-02-17)
Наһа бараһан газар	Эрхүүгэй губерниин, Булган хошуунай, Бэлшэр һуурин, Эрхүүгэй губернидэ
Гүрэн	Оросой Эзэнтэ гүрэн , Орос гүрэнэй улас
Эрдэм шэнжэлэлгын һалбари	этнографи
Суута нэрэтэй	арадай аман зохёол
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Матве́й Никола́евич Ханга́лов (1858 оной, Эрхүүгэй можо, Зүүн Сибириин генерал-амбан захиралта^[d] түрэһэн — 1918 оной февралиин 17(1918-02-17), Эрхүүгэй можо наһа бараһан) — буряадай үндэһэн арадай ажаһуудал шэнжэлэгшэ ба аман зохёол шудалагша.

Намтар

Матвей Николаевич Хангалов 1858 ондо Олзой обогой баян буряад бүлэдэ Булган хошуунай Үнгын сомондо Зүхэли нютагта түрөө (мүнөө үеын — Усть-Ордын тойрогой Нүхэдэй аймаг). 1866 онһоо 1869 он болотор Булган хотын хари угсаатанай һургуулида һураба. 1871 ондо Эрхүүгэй можын гимназида оробо. 1873 ондо гимназиһаа дүүргэжэ үгы аад, багшанарай семинарида орожо 1876 ондо дүүргэбэ.тэрэл оной сентябрь һарада Хэрээһэ зүүжэ, Матвей гэжэ нэрлэгдэбэ. Тэрэнэй һүүлдэ олон жэл турша багшалба.

Тэрэнэй шабинарай тоодо — улас түрын зүдхэлтэн Матвей Амагаев, Мария Сахьянова гэхэ мэтэ. Семинариин дүүрэхэдэ, 1876 оной июнь һарада Хангалов эхин һуралсалай багшын нэрэ зэргэдэ хүртэжэ, Кудинай ондоо яһатанай приходской училищида багшаар тодоруулагдаа һэн. Энэ хадаа Эрхүүгэй губернидэ арадай багшанарай түрүүшын выпуск байгаа.

Семинарида һураха үедөө «Бөөнэрэй бэе махабадай ёһолол» гэһэн ажал бэшээ. Тус зохёол ородой географическа бүлгэмэй (РГО) Зүүн Сибириин таһагай хэрэгүүдэй зонхилогшо Н. Н. Агапитовай үндэр сэгнэлтэдэ хүртэжэ, семинарида педагогика заадаг байгаа. 1881 ондо Хангалов Агапитов хоёр байгалай үмэнэхи, кудинскын болон балаган буряадуудай бөө мүргэл шудалха экспедици эмхидхэнэ. Экспедициин материалнууд «Известия ВСОРГО» соо "Сибириин бөө мүргэл шудалха Зүйлнүүд " гэжэ нэрэтэйгээр хэблэгдээ һэн. «Шаманство у бурят Иркутской губернии» гэһэн ажалынь РГО-гой бага алтан медальда хүртөө.

Хангалов 1883 ондо багшын тушаал абаа һэн. 1888 ондо зууршалгаар Г. Н. Потанин Агапитов хоёрые РГО-гой бодото гэшүүдээр һунгадаг. Буряад зоной материальна болон оюун ухаанай соёл, хуули ёһоной ёһо заншал, гэр бүлын байдал, олониитын байгуулалта, бөө мүргэл болон аман зохёол шэнжэлнэ, Угсаата Буряадай археологиин хүшөөнүүдые шэнжэлнэ.

Хангалов 1889 онһоо 1903 он болотор Буряад арадай аман зохёолой гурбан согсолбори хэблүүлһэн байна. Хэблэлнүүдые Г. Н. Потанин бэлдэдэг байгаа.

1895 ондо Эрхүүгэй губернскэ сүүдээр 1884 оной хэрэгээр 8 һара түрмэдэ хаагдаа һэн.

1902 онһоо Бэлшэрэй приходской училищиин даагшаар, багшаар хүдэлнэ.

1902 ондо франциин академик этнограф Пол Лаббе гэгшын экспедици угтан абалгада ба үнгэргэлгэдэ хабаадаа һэн. Хангалов Лаббе хоёр үнгын буряадуудай бөө мүргэл суг шудална. 1903 ондо Франциин арадай гэгээрэлэй ба уран зурагай яаманһаа Франциин академиин лауреадай нэрэ зэргэ олгохо тухай диплом абана.

1907 ондо Д. А. Клеменц Хангалов хабаадалгатайгаар Санкт-Петербургда Гүрэнэй Ород музейтэй холбоо тогтоодог. Музей хээрын ажалда тэдхэмжэ үзүүлнэ, суглуулбаринуудые абана. 1908 ондо Хангаловай музейн туһаламжаар Балаганска уезддэ, Нельхайска, Унгинска, Куйтунска, Алайрай болон Ныгдын албан зургаануудта хүдэлжэ шадаа. 1908 ондо буряад багшанарай съезд бэлдэлгэдэ хабаадалсаа һэн. Хээрын материалнуудайнгаа горитой хубиие Хангалов Ород музейн этнографическа таһагта дамжуулаа. Олзо оршовой эрдэмэй ажал ябуулга замхаагүй, хангалов Эрхүүдэ һангай архиин алаабхида һуугшын һуури эзэлхэеэ оролдоо.

1913 ондо Буряад Уласай угсаата зүйн үдэшэлгэдэ эмхидэлгэдэй хабаадажа, буряад-ород үдэгэ зүг шохеолгодо, хинан заһабарилгада хабаадан. 1917 оной зун РГО-гой Зүүн Сибириин отделениин командировкоор Забайкалиин областиин Шэтын уездын Сүүгэл, Шулундын волостьнуудта болон Эрхүүгэй губерниин Верхоленскэ уездын Ангинска ба Ленскэ волостьнуудта бөө мүргэл шэнжэлхэ экспедицинүүдые үнгэргэһэн юм. Һургуулида багшалһаар, эрдэмэй ажал һүниндөө хэдэг байгаа.

1918 оной февралиин 17-до Эрхүү можын Усть-Ордын Буряадай тойрогой мүнөө Оһын аймагай Бильчир нютагта наһа бараа.

Хангаловай ажалнууд болон суглуулбаринууд россиин гүрэнэй этнографическа музейдэ, РАН-ай зүүн зүг шэнжэлдэг Институдай архивта, Эрхүүгэй хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейдэ, Буряадай түүхын Музейдэ хадагалагдадаг.

Хангалов БКНИИ гэгшын СССР-эй Эрдэмэй Академиин СО-гой түрэһөөр 100 жэлэй, наһа бараһаар 40 жэлэй ойдо эрдэмтын зохёолнуудые гурбан боти ном болгожо хэблүүлһэн юм. Эрдэмтын түрэһөөр 150 жэлэй ойдо гурбан боти ном дахин хэблэгдээ һэн.

Дурасхаал

Хубиин эд бараан М. Н. Хангаловай Буряадай түүхын музейдэ

• Улаан-Үдэ хотодо Буряадай түүхын музей М. Н. Хангаловай нэрэ зүүдэг.
• Усть-Ордын үндэһэтэнэй номой сан 1958 онһоо М. Н. Хангаловай нэрэ зүүнэ.
• Усть-Ордын Буряадай тойрогой Оһын аймагай Бильчир һууринда М. Н. Хангаловай нэрэмжэтэ гэр-музей.

Гол хүдэлмэринүүд

• Балаганский сборник: сказки, поверья и некоторые обряды у северных бурят / Труды ВСОРГО. — Томск, 1903. — Т. Т. 5..
• Бурятские сказки и поверья, собранные Н. М. Хангаловым, О. Н. Затопляевым и другими / Записки ВСОРГО по отделению этнографии. — Иркутск: Тип. К. И. Витковской, 1889. — Т. 1, выпуск 1.
• Великий Гэсэр: бурятское сказание: вариант улигершина Пехона Петрова / поэт. пер. А. Преловского.. — М: Акад. поэзии. Моск. писатель, 1999.
• Девять священных бубнов: поэзия бурят. шаманства / пер. А. Преловского.. — М: Моск. парнас, 1999.
• Предания и поверья унгинских бурят: шаманские поверья инородцев Восточной Сибири. / Записки ВСОРГО по этнографии. — Иркутск: Тип. К. И. Витковской, 1890. — Т. 2, вып.2.
• Сказание бурят, записанное разными собирателями / Записки ВСОРГО по этнографии. — Иркутск: Тип. К. И. Витковской, 1890. — Т. 1, вып. 2.
• Собрание сочинений: в 3 т. / Сиб. отд-ние АН СССР. Бурят. комплекс. науч.-исслед. ин-т; под ред. Г. Н. Румянцева.. — Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1958—1959.
• Юридические обычаи бурят // Этногр. обозрение. — 1894. — Т. 2.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Андреев В. И. Хангалов как учитель и деятель просвещения // Андреев В. И. Выдающиеся учителя и просветители Бурятии / М-во просвещения РСФСР.. — Улан-Удэ: Бурят. гос. пед. ин-т иностр. яз., 1961.
• Залкинд Е. М.,Хаптаев П. Т. М. Н. Хангалов.. — Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1983.
• Мантатов В. В.,Болотов Х. Д. К вопросу о мировоззрении М. Н. Хангалова // Современность и традиционная культура народов Бурятии / Акад. наук СССР. Сиб. отд-ние. Бурят. фил. Ин-т обществ. наук. . — Улан-Удэ, 1983.
• Хамаганов М. П. М. Н. Хангалов как этнограф-фольклорист (1858—1918). — Сов. этнография., 1959. — Т. № 5. — С. 98—108.