Балдаев Филипп Ильич

Рувикидэ иимэ обогтой ондоо хүнүүд тухай үгүүлэлнүүд бии Балдаев.

Балдаев Филипп Ильич
Түрэһэн үдэр	1909 оной
Түрэһэн газар	«Бурят-Янгуты» гэһэн нютагай засагай байгууламжа[d], Оһын аймаг[d], Эрхүү можо, РСФСР
Наһа бараһан үдэр	1982 оной
Наһа бараһан газар	Улаан-Үдэ, РСФСР, Зүблэлтэ холбоото улас
Гүрэн	Оросой эзэнтэ гүрэн  Зүблэлтэ холбоото улас
Түхэл	уран зураг, шог зураг, зураглан шэмэглэл
Һуралсал	Эрхүүгэй уран зурагай училищи
Шагналнууд	Буряадай АССР-эй искусствын габьяата ажал ябуулагша

Фили́пп Ильи́ч Балда́ев (1909 оной, «Бурят-Янгуты» гэһэн нютагай засагай байгууламжа^[d], Эрхүү можо түрэһэн — 1982 оной, Улаан-Үдэ наһа бараһан) — зүблэлтын уран зурааша (иллюстратор, карикатурист, уран зурааша), хизаар ороноо шэнжэлэгшэ (искусствовед ба аман зохёолой эрдэмтэн), хүүгэдэй уран зохёолшо, ирагуу найрагша, сэдхүүлшэн. Буряадай АССР-эй урлалай габьяата ажал ябуулагша.

Намтар

Дархан угай бүлэдэ түрэһэн — буряад хэрэглэхэ урлалай дархан. 1929 ондо Буряад-Монголой АССР-эй Наркомпрос Эрхүүгэй уран зурагай училищида һурахыень эльгээгдэжэ, 1932 ондо дүүргээ һэн. Иван Лаврович Копыловта һураа. Училищи дүүргэхэдээ, уран зурагта, плакадта, номой графикада ехээр хүдэлжэ эхилнэ.

Үшөө Эрхүүдэ һураха үедөө журналистска ажал ябуулжа эхилдэг, «Восточно-Сибирская правда», «Советская молодежь (газета, Иркутск) Восточно-Сибирский комсомолец» сонинуудта суг ажалладаг, удаадахи жэлнүүдтэ СССР-эй журналистнуудай Холбооной гэшүүн болодог. Тэрэнэй репортажнууд «Буряад үнэн» сониндо, «Байгал» сэтгүүлдэ хэблэгдэжэ, ехэнхидээ зурагуудаар дахалдуулагдадаг байгаа. Шог зугааша боложо, «Фиб» гэжэ нюуса нэрэ доро архидалга, залхууралга, ханжество гэхэ мэтэ ниигэмэй муу муухайтай тэмсээ.

1933 ондо тэрэ Буряадай уран зураашадай Холбооной эмхидхэгшэдэй нэгэн болоо һэн.

Эртын зурагуудынь хүдөөгэй ажабайдалай сюжедүүдтэ зорюулагданхай: «Колхоздо оролго» «Изагуурта боолтошон Тапхаев» гэхэ мэтэ. 1940 ондо Москвада болоһон буряад искусствын I Декадада Ф. И. Балдаев адли нэрэтэй буряад эпосэй удхаар «Шоно-Баатар» гэжэ зурагаар харуулагдаа һэн. 1940-өөд онуудай хоёрдохи хахадта тэрэ «Портрет Герой Советского Союза Жамбыл Ешеевич Тулаев» (1945), «Портрет лимбиста Б. Н. Дугарова» (1949).

1948 онһоо Ц.Сампиловай нэрэмжэтэ Уласай уран зурагай музейн штадта эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшөөр хүдэлөө, саашадаа тэрэнэй захирал болоо һэн.

Ф. И. Балдаев Буряад ороной аймагуудаар нэгэнтэ бэшэ экспедицинүүдые хэжэ, буряад арадай аман зохёол суглуулжа, арадай һуудал байдалай зүйлнүүдһээ угалза хээнүүдые зуража ябаа. Тэрэнэй суглуулһан зүйлнүүд 1972 ондо хэблэгдэһэн «Буряад арадай угалза хээ» гэһэн альбомдо ороһон байна (Ф. И. Балдаев тэрэниие бүридхэгшэдэй нэгэн байгаа).

Ф. И. Балдаевай эскизээр Д. Бадмаев, Г. Лёнхабоев, Д. Логинов гэжэ уран гартан уран шэмэглэлэй-хабсарга урлалай ажалнуудые бэелүүлээ. Тэдэнэй олонхинь Ц. Сампиловай нэрэмжэтэ Уран һайханай музейн суглуулбарида хадагалагдадаг (вазанууд «Буряад орон», «Хула», буряад хутага болон бусад.)

Буряадай уран зохёолшодой болон поэдүүдэй (Илья Николаевич Мадасоной, Аполлон Иннокентьевич Шадаевай, Хуса Намсараевич Намсараевай болон бусад) зохёолнуудые, буряад онтохонуудые, «Гэсэр» үльгэрнүүдые номуудые шэмэглэн зураглаа.

1960-аад онуудта Ф. И. Балдаев хүүгэдэй уран зохёолшо боложо хэблэгдэжэ эхилнэ. Тэрэ Улаан-Үдэдэ хэблэгдэһэн хэдэн хүүгэдэй номууд бэшэжэ, уран зурагуудые зуража, номуудаа шэмэглээ: «Баабгай ба сэсэн шоргоолжон», «Баярай хараасгай» «Гахан Гаханай гахай» болон бусад.

Шагналнууд ба зэргэнүүд

• Буряадай АССР-эй искусствын габьяата ажаябуулагша (1957);
• «Ажалдаа шалгарһанай түлөө» медаль (1959 оной декабриин 24);
• бусад медальнууд;
• Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй хүндэлэлэй грамотанууд.

Библиографи

• 1972 ондо альбом «Бурятский народный орнамент» (Буряад арадай угалза хээ) История орнаментального искусства. Вступ. статья Р. Бадмаевой, К. Шулуновой. Улан-Удэ: Буряткнигоиздат

Рассказууд ба онтохонууд

• Балдаев Ф. И. Чистый родник = Арюун булаг : [сборник] / [отв. за вып. В. Ф. Балдаева, худож. Ф. И. Балдаев, Р. Д. Санжиев]. Улан-Удэ : Изд-во БГУ, 2008. — 252 с. : ил. ; 21 см. — Текст: рус; бурят. — Библиогр.: с.247 . (Буряад зохеолнууд: рассказууд, онтохонууд, таабаринууд, баснинууд, шүлэгүүд. Величавые Саяны: бурятские сказки. О мастере пера и кисти)
• Балдаев Ф. Живопись. Графика: каталог / М-во культуры Респ. Бурятия, Гос. учреждение культуры «Респ. худож. музей им. Ц.Сампилова»; [сост.: С. Ф. Очирова]. — Улан-Удэ : Домино, 2009.
• Балдаев Ф. И. Ленивый медведь и мудрый муравей: Бурятские сказки для детей младшего школьного возраста. Рисунки автора. Улан-Удэ, Бурятское книжное издательство, 1963.
• Балдаев, Ф. Сэсэн Энхэ: улигер; «Загаhаша баабгай», «Тэхэ хуса хоер», «Хара шудхэр» и др.: сказки; «Yрхэ сэбэрлэгшэ», «Аюулта аяншалга»: рассказы // Морин хуур. — 2009. — № 2. — С. 181—186. 187—191, 196—206
• Балдаев Ф. Борбилоо ноен: Сказка // Байгал. — 1969. — N 6.-С.143. — С. 1969
• Балдаев Ф. «Содномой зуудэн»,"Баярай хараасгайнууд": Рассказы // Байгал. — 1967. — N 2.-С.182-187. — С. 1967

Публицистика

• Балдаев Ф. Ахын Шарлай: знатный человек Окинского района Шарлай Аюшеев // Буряад Унэн. Духэриг. — 2006. — 30 нояб.-С.20. — С. 2006
• Балдаев Ф. Хугжэлтын зам дээрэ: о развитии бурятской литературы // Байгалай толон. — 1958. — № 5.-С.144-152.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

Ссылкэнүүд

• 100-летие со дня рождения Филиппа Ильича Балдаева, уроженца с. Бурят-Янгуты Осинского района (неопр.).
• Ф. И. Балдаев (неопр.).