Петруунхай Пёохон

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Петруунхай Пёохон
ород хэлэн Пёохон Петрович Петров
Петров Пеохон.jpg
Түрэһэн һара үдэр 1866 оной(1866)
Түрэһэн газар Хадахан (Ханьян) һуурин, Балаганскын хошуунай, Эрхүүгэй можо
Наһа бараһан һара үдэр 1943 оной(1943)
Наһа бараһан газар Нүхэдэй аймаг, Оһын Адагай Буряад-Монголой үндэһэтэнэй тойрог, Эрхүүгэй можо
Эрхэтэнэй байдал

  СССР

Гүрэнэй эрхэтэн

  Оросой Эзэнтэ гүрэн

Ажал ябуулгын янза онтохошон-үльгэршэн

Петруунхай Пёохон (ород хэлэн Пёохон Петрович Петро́в; 1866 оной, Эрхүүгэй можо[d], Зүүн Сибириин генерал-амбан захиралта[d] түрэһэн — 1943 оной, Нүхэдэй аймаг[d], Эрхүү можо наһа бараһан) — Буряадай үльгэршэн, арадай аман зохёолой үльгэр — онтохонуудые түүрээгшэ.

Намтар

Пеохон Петров мүнөөнэй Эрхүү можын Нүхэдэй аймагай (Оһын-Адагай Буряадай тойрогой) тосхон болохо Балаганск шадархи Хадахан нютагта түрэһэн юм. Эсэгэнь Петруунха Бааниев (Петр Иванов) суута Үльгэршэн байһан тула эрдэм мэдэсэеэ хүбүүндээ дамжуулһан юм. Бааниевтан (Петровтан) арбан хүүгэдтэй байгаа. Эсэгэнь алдар суута Үльгершын хүн байгаа. Гэртэнь ехэнхидээ залуушье, үндэр наһатайшуулайшье сугларжа, үльгэр түүхэнүүдэй түүрээлгэнүүдые шагнадаг һэн. Буряадууд хүнэй тоолодог байгаа һаа: Yгөөр ябаа hаа, ухаантай болодог, Yльгэрөөр ябаа hаа, сэсэн болодог.

Бага наhанhаа Пеохон Петров шүлэгэй оршон тойрон байдалда үндыгөө. Аймагай хүн бүхэн үльгэр, дуу, аман зохёолой домог мэдэдэг байгаа, теэд томо болоходоо, уран шүлэгтэ дуратайшуулай олон аад, үльгэршэд үсөөн гэжэ ойлгоо бэлэй. Хадаханда элдэб янзын нааданууд ехэнхидээ үнгэргэгдэдэг һэн, тэндэ Пеохон ходо эдэбхитэйхабаададаг байгаа. Тэрэ ехэ хүдэр шанга шандааһатай һэн. ямаршье хүшэр ажалһаа сухарихагүй, хаанашье хабаадалсаха. Шахта барилгада нютагһаа холо ажаллажа байхадаа, үдэшэндөө баатарнууд тухай домогуудые сээжээр хөөрэжэ үгэдэг байгаа бшуу[1].

Пеохон Петров буряадуудай — монгол отогуудай, уг омгуудай түүхэдэ алдар суутай хүндэ ехэтэй хүн гэжэ тоологдодог һэн. Арадайнгаа соёл шэрэгшэ хадаа ёһо заншал, ёһолол тухай эрхим ойлгосотой, байгаалиин ном уншажа, тэрэнэй тэмдэг, һүлдэ тайлбарилжа мэдэдэг байгаа. Ангарын дэргэдэхи мэргэн ба урдын сагай хүн хөөрэхэ, түүрээхэ һонин олон мэдэсээр баян байгаа. Зүблэлтэ засагай үедэ П.Петров 1934 ондо нээгдэһэн колхозой музейдэ эрхим экскурсовод, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ болоһониинь гайхалгүй һэн.

Пёхон Петров хамта дээрээ 100 мянга гаран шүлэгэй мүртэй хорёод хүрэтэр ехэ түүхэлэн хөөрэһэн арадай аман зохёолнуудые сээжээр мэдэдэг байгаа. Тиихэдэ хэдэн арбаад үльгэрнүүд, домогууд, заншалнууд, оньһон үгэнүүд, хошоо үгэнүүд, таабаринууд, бөө мүргэл, дуудалганууд. Бөө мүргэлэй ёһололой, арадай ёһо заншалнуудай мэргэжэлтэн байһан. Буряад, монгол угсаатанай, отогуудай түүхэ һайн мэдэдэг һэн. Колхозой хизаар ороноо шэнжэлгын музейдэ экскурсовод байгаа. Дууша хоолой дуталдаһан ушарһаа П.Петров үльгэр дууладаггүй, шүлэг шэнгеэр хэлэдэг һэн[2].

Петровай арадай аман зохёолые Р. Ф. Тугутов, С. П. Бадаев, А. И. Шадаев гэгшэд бэшэжэ абаһан байна. 1940-өөд онуудай эхеэр И. Н. Мадасон Петровай 12 537 шүлэг мүрнүүдые бэшэжэ абаа. Унгын нютаг аянга түхэлөөр И. Н. Мадасоной бэшэжэ абаһан «Гэсэр» гэһэн үльгэрэй толилолго 1960 ондо Улаан-Үдэдэ эрдэмэй хэблэл боложо гараа. Ород хэлэн дээрэ оршуулга ба тайлбари А. И. Уланов бэлдэһэн байха юм.

1959 ондо П.Петровай бэшэһэн «Гэсэр» («Абай Гэсэр хүбүүн») гэһэн Үнгын аянгын маягаар түхэл, Намжал Балданогой уран найруулгатайгаар Улаан-Үдэдэ хэблэгдээ. Энэ баримта «Художественная литература» (1968, 1973) хэблэлдэ Москва хотодо хоёр дахин хэблэгдээ, С. И. Липкин оршуулһан байна.

Уран зохёолшо, драматург Намжил Балдано энэ гайхамшагта Гэсэр гэһэн аман зохёолой элдэб янзын баримтануудые (тэрэ тоодо Пеохон Петровай баримта) шэнжэлжэ, зэргэсүүлжэ, нэгэдүүлһэн текст зохёохо ёһотой ёһотой титаник үүргэ даажа абаа. Тэрэнэй дүнгөөр бүхы ульгэршэдһээ элдэб сагта бэшэгдэһэн олон тоото баримтануудай бүхы зохёохы удха, хэлэнэй баялигые багтааһан текст зохёогоо[3].

Үльгэршэнэй үри һадаһад

Пёохон Петров 1900 ондо Тасяана (Татьяна) гэһэн Эрхүүгэй Оһын аймагһаа гарбалтай үншэн басагантай гэрлэһэн юм. Тэдэнэр гурбан үхибүүдтэй болоо: Александр, Мария, Марфа.

Пёохон хэзээдэшье миин байдаггүй, хододоо хүнүүдтэ туһалха гэжэ оролдодог һэн. Бэрхэ модошо дархан, тэрэ Ноёд гэжэ дүү хүбүүнтэеэй өөһэдтөө гэр барижа эхилһэн юм. Ханануудынь барюубшатай томомодоор бүтээгдэһэн, сонхонуудынь гоё һайхан хүреэнүүдээр шэмэглэгдэһэн, оройнь шобхогор тёосоор хэгдэһэн байгаа. Братскын далайн бии болгодожо, олтирог уһанда абтаһан ушараа, энэ байшан 1962 ондо Шэнэ Хадахан зөөгдөө. Мүнөө сагта Гагаринай гудамжада оршодог энэ гэртэ үльгэршэнэй гуша хүбүүн, «Приморский» хүдөө ажахын компаниин ажалшан Павел Петрович Петров гэр бүлөөрөө ажаһууна.

Мүнөө тус нютагта табан гушанар, зургаан гушанар, хоёр гушанар ажаhууна. Пёхон Петровай гэр бүлэдэ үльгэр түүрээхэ ехэ бэлигыень залгамжалха үри һадаһад олдожо магадгүй[1].

Хэблэлнүүд

Мүн тиихэдэ, П.Петровэй үгүүлэн хөөрөөнүүд соо «Гэсэрэй» үльгэрэй түхэлнүүд хэблэгдээ:

  • «Держава утренних жаворонков», Москва, 1968, оршуулга С. Липкина.
  • «Карающий меч Гэсэра», Улан-Удэ, 1964 гон, 1969 он, 1994 он М. Степановагай хөөрөөгөөр.
  • «Гэсэр» шүлэглэмэл бүрин оршуулга, В. Солоухинай оршуулга, Улаан-Үдэ, 1986 он, Москва, 1988 он.
  • «Великий Гэсэр», Москва 1999 он, А. Преловскын оршуулга.

Дурасхаал

П.Петровэй түрэһэн Хадахан нютагта 1991 оной август һарада «Гэсэр» гэһэн аман зохёолой шүлэглэмэл поэмын 1000 жэлэй ойн баярай ёһололнууд эмхидхэгдэдэг болонхой.

П.Петров тухай «Улигершэн» гэжэ баримтата фильм 1993 ондо буулгагдаһан байна[4].

Ажаглалтанууд

  1. ↑ 1 2 Петров Пеохон Петрович. Летопись Усть-Ордынского округа (ород хэлэн). Дата обращения: 25 октябрь 2025.
  2. ↑ Петров Пёохон (ород хэлэн). sangharussia.ru. Дата обращения: 25 октябрь 2025.
  3. ↑ Любящее людей сердце Гэсэра (ород хэлэн). soyol.ru (2 июль 2019). Дата обращения: 25 октябрь 2025.
  4. ↑ Документальный фильм о Пеохоне Петрове (ород хэлэн). minkultrb.ru. Дата обращения: 25 октябрь 2025.

Ном зохёол

  • Дугаров Д. С. Улигер // Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор, 1981. — Т. 5.
  • Предание балаганских бурят / Запись Р. Ф. Тугутова // Фольклор Восточной Сибири: Сб. — Иркутск, 1938.
  • Легенды, сказки / Записал и перевел с бурят-монг. Р. Ф. Тугутов. — Улан-Удэ: Бурят.-Монг. гос. изд-во, 1994.
  • Нохой дуун = Песня собаки; Шонын дуун = Песня волка: Из цикла народных произведений «песни животных, зверей и птиц» // Усть-Ордын дуун = песни Усть-Орды: Сборник / Составитель В. К. Петонов. — Улан-Удэ, 1987.
  • Проигранное состязание / Запись Р. Ф. Тугутова // Стихи и легенда о Байкале. — Иркутск, 1938
  • Там, где был цветущий луг; О чём рассказывал старик Байкал; Одинокий Ока; Проигранное состязание: Легенды и предания / Запись. Р. Ф. Тугутова // Стихи и легенды о Байкале: Сборник — Иркутск, 1938.
  • Балдаев С. П. Бурятские улигершины и гэсэршины // С. П. Балдаев Избранное. — Улан-Удэ, 1961.
  • Тугутов И. Сказитель из Приангарья: К 125-летию со дня рождения улигершина Пёохона Петрова // Бурятия. — 1991
  • Шерхунаев Р. А. Пёохон Петров (1866—1943) // Выдающиеся Бурятские деятели (XVII — нач. XX в.). — Улан-Удэ, 2001. — Ч.2, вып. II
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Петруунхай_Пёохон&oldid=367198" хуудаһанһаа абтаһан