Алтан Ордон

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ

Перейти к материалам ОГЭ/ЕГЭ

Ege oge.png

РУВИКИ для ОГЭ/ЕГЭ

Читайте краткую версию статьи для подготовки к ОГЭ и ЕГЭ 

    
Перейти
Oge-ege.svg

Перейти к материалам ОГЭ/ЕГЭ

Arrow-Right.png
Ege oge.png

РУВИКИ для ОГЭ/ЕГЭ

        Читайте краткую версию статьи для подготовки к ОГЭ и ЕГЭ

Перейти

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Learning.svg

Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ номой сангай дансанууд

Arrow-Right.png
Library.png
Тус статья соо жасануудһаа дансанууд хэрэглэгдээ Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ Юрэнхылэгшын номой сангай
Подробнее
Монголой Эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ (1224—1269)
Бэеэ дааһан гүрэн (1269—1459)
Алтан Ордон
Зүүчиин Улас
Улуг Улус
Урай туг Каталонскын атласай ёһоор (1375 он багаар баталагдаа); бусад эхэ дансануудаар туг шара үнгэтэй байгаа[1])
Урай туг Каталонскын атласай ёһоор (1375 он багаар баталагдаа); бусад эхэ дансануудаар туг шара үнгэтэй байгаа[1])
Golden Horde 1389-ru.svg
1224[2] — 1459 ондо
Ниислэл Болгар[3]
Сарай-Баты
Сарай-Берке
Хэлэн(үүд)

эхин хаһада: монгол[4][5],уран зохёолой ба яряанай хэлэн — түүрэг[4]

XIII—XIV зуун жэлнүүдтэ — кыпчагай хэлэн[6][7]

удаадахи жэлнүүдтэ: хуушан татаар хэлэн[8][9][10][11][12][13][14][15] мүн лэ ном зохёолой үндэһэндэ байгаа[16] болон заримашуулда хэрэглэгдэдэг байгаа ярлагууд уйгур

/ албан ёһоной хэлэн = түүргэ хэлэн, кыпчак хэлэн, уйгур хэлэн, монгол хэлэн, хуушан татарска хэлэн
Гүрэнэй хэлэн тюрки[d], уйгурский язык[d], чагатайский язык[d] и Монгол хэлэн
Шажан мүргэл лалын шажан (1320 онһоо) — гүрэнэй шажан
тэнгриин шүтөөн
түбэдэй буддын шажан[17]
католицизм (ажаһуугшадай зарим хубида)[18]
үнэн алдартан (ажаһуугшадай зарим хубида)
Мүнгэнэй хэмжүүр данг, пул[19], сум мүнгэн
Талмай ок. 6 000 000 км² (1310)
Хүн зон түүрэгүүд, финн-угрнууд[20], монголнууд[21], славян арад болон бусад.
Хүтэлбэриин түхэл һунгамал хаанта засаг[d]
Уг Чингисэй талын угайхид, (Зүүчидүүд)
Эгээл томо хотонууд Казань, Хаджи-Тархан, Солхат[22], Укек, Сарайчик, (Туркестанай хото) Яссы, (Белгород-Днестровский) Ак-Либо, Маджар, Ургенч, Сыгнак, Дербент, Дженд, Искер, Чинги-Тура, Сауран, мүн тиихэдэ бусад
Хаан (титул)
 • 1207 — 1227 Зүүчи (түрүүшын)
 • 1432 — 1459 Кичи-Мухаммед (һүүлшын)
Урид байһан хүнүүд ба халан абагшад
  • Астраханиин хаанта засаг
  • Томо Ордон
  • Flag of Tartary.svg Казаниин хаанта засаг
  • Казахын хаанта засаг
  • Касимовай хаанта засаг
  • Giray tamga grayscale.svg Крымэй хаанта засаг
  • Ногайскын Ордон
  • Сибириин хаанта засаг
  • Узбегэй хаанта засаг
  • Тарковскын шамхальство
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Алтан Ордон али Зүүчиин Улас (ород хэлэн Золотая Орда) — XIII—XV зуун жэлдэ Түб Евразиин олон үндэһэтэн улас. Дундахи зуун жэлэй эгээн томо улас. 1224 онһоо-Монголой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ байһан улас. XIII зуун жэлэй хоёрдохи хахадта Монголой эзэнтэ гүрэнэй хубаагдаһанай һүүлдэ — бүрин эрхэтэ улас.

Тодорхойлолго

Зүүчиин Уласта 1224 ондо Чингис хаан Зүүн Дешт-и-Кыпчак, Хорезмдэ эзэлэгдэһэн газар нютагые ехэ хүбүүн Зүүчидөө илгажа үгэһэн. 1230—1240 — өөд онуудаар Зүүчи, Орда-Эжэн, Баты хүбүүд Баруун зүгэй аянда монголшуудай дүнгөөр нютагайнгаа дэбисхэр нилээд үргэдхэжэ, Ниислэл хотые Доодо Поволжье руу зөөлгэһэн байна. 1269 ондо Хаан Менгу-Тимурай үедэ эзэнтэ гүрэнэй түбһөө гансал албан ёһоной дулдыдалые хадагалжа, бүрин бэеэ даанги байдалтай болоһон. Алтан Ордон дундада зуунай эгээн томо улас болоод зүүн талаараа Оби-һаа Поволжья хүрэтэр газар, Волга мүрэнһөө баруун талаараа Дунай мүрэн хүрэтэр тала нютаг, урда талаараа Сырдарья, Амударья мүрэнэй адагһаа хойто талаараа Вятка (мүрэн) хүрэтэр газар нютагые эзэлжэ байгаа. Алтан Ордоной хүн зон нүүдэлшэшье, һуурижаһаншье байгаа. Улас байгуулагдаһанай һүүлдэ талада олон тооной хотонууд нилээд түргэн бии болобо. Мүн Алтан Ордоной түрын бүтэсэдэ тэрэнэй заха газарта оршохо хэдэн дулдыданги уласууд багтажа байба. Энэ хадаа оросой гүнлигүүдэй ехэнхи хуби, тодорхой хугасаанда Грузиин хаанта улас, Хоёрдохи Болгариин хаанта улас, (Дундада Зуун) Сербиин хаанта улас, Валахиин гүнтэ уласууд, мүн Хойто Кавказай, дээдэ Волга Ба Урда Сибириин гүрэнэй-үүлтэртэ хэдэн нэгэдэлнүүд[23]. 1230-1240-ээд оной хоорондо нүүдэлшэдэй уласуудай уламжалалта түхеэрэмжын ёһоор Алтан Ордоной нютаг дэбисхэр ба хүн зониинь Ураал голоор (Яик) гарадаг хилэтэй Баруун (Белая Орда) Ак-Орда ба Зүүн (Хүхэ Ордон) Кок-Орда гэжэ хоёр можодо хубаагдаһан байна. Хубааһанһаа хойшо бодотоор Ак-Орда Ба Кок-Орда бэе бэеһээнь дулдыдангүй байгаа. Алтан Ордоной дээдэхи дабхарта Чингис Хаанай сэхэ үри һадаһад ородог һэн. Алтан Ордоной уласай дээдэ захирагша хааниинь Ганса Чингисэй тала баригша боложо шадаһан юм . Чингизидүүдэй бэшэ бүхы изагууртан" ноёдой «(түүрэг» бек «гү, али араб-персиин» эмир")"тайжын " зиндаатай байгаа. Алтан Ордондо сэрэгэй хэрэгүүд ба тэдэнтэй холбоотой нютагай-хубиин байгуулал Бейлербей (беклярибек) ба тэрээндэ шаталан захирха гурбан карачибекуудай мэдэлдэ байгаа. Беклярибек сэрэгэй дээдэ ударидагша боложо үгэ хэлэжэ, улас түрэдэ хоёрдохи нюур байгаа. Везир болон тэрэнэй мэдэлдэ байһан Канцеляри — Диван (албан зургаан) сэрэгэй бэшэ хэрэгүүдые ябуулдаг байгаа. 1320-ёод оной эхеэр Узбек хаанай үедэ лалын шажан болоһон. XV-дахи зуунай дундуур Зүүчи Улас бэеэ даанги хэдэн ханлигууд боложо таһарба; дээдэ-Ехэ Орда гэжэ нэрэтэйгээр үргэлжэлһэн тэрэнэй түб хэһэг XVI зуунай эхиндэ үгы боложо, тэрээнһээ хойшо агуу уласай (ехэ хаанай) падишаахай хэргэм номиноор Крымэй хаашуулда (Гирея) шэлжэн оробо[24].

Нэрэмжэ

Гүрэнэй албан ёһоной өөрыгөө нэрлэлгэ — « Зүүчиин Улас „гү, али“ Улуг Улус»," Улуг Орду " (Ехэ/Ехэ гүрэн)[25]. Дундада зуунай араб эхэ һорболжодо «Дешт-и-Кыпчак», лата хэлэнүүдтэ "Тартари"гэһэн нэрэ хэрэглэгдэдэг байгаа. «Алтан Ордон» гэһэн нэрэ томьёо «Алтан Ордон», «Ехэ Һүрэг Алтан» гэжэ бэшэхэдээ, гүрэнэй нэрэдэ хэрэглэхэдээ, XVI зуун жэлэй эсэстэ ород дансануудта татар гүрэнэй нэрэ болон бии болоһон юм. Энээнһээ урид ородууд өөһэдөө монгол гүрэниие юрэл «Орда» гү, али "Татаар"гэжэ нэрлэдэг байгаа[26].

Уласай хилэнүүд

Уласайнгаа хилые XIV зуунай түрүүшын хахадта ажаһууһан араб түүхэшэн Аль-Омари иигэжэ тодорхойлһон юм:

Энэ гүрэнэй хилэнүүд Джейхун — Хорезм, Саганак, Сайр, Яркенд, Денд, Хуушан Сарай, Маджар хото, Азака-кака, Акча-Кермен, Генуязска хэрэм (Феодосия)|Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Сибириин можо, Ибирь, Башкырд ба чулыман, гэдэргээ гаршаг саашаа…[27]

Хожомынь, Тохтамыш хотын үедэ, Сырдариин үлүүс Ба Хорезм Чагатайн гүрэндэ ба тэрэниие залгамжалһан Тимурид гүрэндэ ниилүүлэгдэһэн байгаа, Мүн Ордын зүүн-урда хилэ хойто зүгтэ, Улытау уулада нүүжэ ошоһон, энээн тухай ород угай бэшэгүүд мэдээсэдэг[24].

Түүхэ

Уридшалан түүхэ

Бэе бэеһээ дулдыданги бэшэ элдэб, зүүнэй — (Чанчунь си-ю цзы) «Си Ю Цзы», |«Монголшуудай Нюуса тобшо», баруунайхидай мэдээсэлээр — «аха дүү багашуулай тартарнуудта аяншалга тухай» (Бенедикт Поляк), Манай Татаар гэжэ Нэрлэдэг Монголшуудай Түүхэ|«Маанар Тартараар гэжэ нэрлэгдэдэг Монголшуудай Түүхэ», «Агууехэ шастир» (Матвей Парижский) — Чингис хаан өөрынгөө ба өөрынгөө урда табидаг байгаа Дэлхэйн эзэнтэ гүрэн байгуулха, тэрээн дотор нэгэ засаг, нэгэ Хуулинуудые тогтоохо зорилгые залгамжалагшадБаруун гүрэнүүдэй болон газар дайдын эзэмдэлгэ монголой агууехэ империин сэхэ тогтоолгодо шухала, Мүн Зүүчи Уласай эгээн ехэ хизаар хүрэтэр ургалтада элирхэйлэгшэ байһан юм[28].

Баты-хаан, дунда зуун жэлэй хитад зураг

Чингис хаан монгол эзэнтэ гүрэн түрынгөө ургажа байха үедэ хүбүүдтээ нютагуудые илгажа үгэһэн юм. 1224 ондо Зүчи (ерээдүйн Алтан Ордон) гэжэ Нютаг Хорезм болон Зүүн Дешт-и-Кыпчагай (Половецкын талын) хуби багтаһан юм. Чагатай уласта Мавераннахр (Дунда Азиин горитой хуби) ба Зүүн Туркестанай хуби (совр. Синьцзяна). Угэдэйн Уласта Зүүн Туркестан, Памир, Баруун-Хойто Монголой зарим хубиие эзэлдэг байгаа. Эсэстэнь Чингис хаанай наһа бараһанай удаа Одхон хүбүүн Толуядань холодохо ёһотой байһан Үндэһэн һэеы гэр баруун Монгол, мүн энэ үедэ монголшуудай эзэмдэһэн хитад можонуудые оруулаа.

Уласай байгуулга

Зүүчи 1207 ондо монголой армиин баруун далиие захиржа Тува, Хакас, Алтай обогтониие мэдэлдээ оруулхадань Чингис хаан шэнээр эзэмдэһэн эдэ газар нютаг, арадуудые нютагтань илгажа, үлүүсыень баруулжань үргэдхэхые даалгаба[29].

… Зүчи хаан Дешт-и-Кыпчак болон тэндэ байһан гүрэнүүдые эзэмдэжэ, өөрынгөө эзэмдэлгэдэ оруулхын тула үгэ дуугүй зарлиг гаргаһан байна" [30]

Нютаг голынь монголой сиджиут, кингит, хушин обогууд байһан. Зүүчи Уласые баруулжань үргэдхэхэдэ 1207 онһоо 1211 оной хоорондо ойрадууд, Енисейн кыргызүүд, уряанхайшууд, хожомынь бусад түүрэг-кыпчак, татаар обогтон эзэнтэ гүрэнэй хуули сахиһаниие элирхэйлбэ[31].

1217 ондо Зүүчиин Уласта Алтай, Үбэр Байгал, Минуссинск хотонуудай хойто нютагууд нэгэдхэгдэһэн байгаа. Гэбэшье Чингис Хаанай шиидхэбэреэр Тыва, Хакаси, Уулын Алтай гэгшэд Толуугай хүтэлэгдэдэг эзэнтэ гүрэнэй үндэһэн гэр тээшэ ошобо[32].

1218 ондо Зүчиин сэрэгүүд Субэдэй ба Тохучарай ударидалга доро мэргэдүүдые бута сохижо, Тэдэниие Иргиз мүрэн дээрэ намнажа, түрүүшынхиеэ (Половцууд) кыпчакуудтай, тодорхойлбол, Приаральда ба Заволжьедэ оршодог йемекүүдэй гүрэнтэй[33], хорезмиинхидтэй дайлалдаа.

Хорезмын эзэнтэ гүрэндэ ниилэһэнэй һүүлээр Зүүчи Улас Джаик мүрэн (Ураал) хүрэтэр үргэдхэгдөө. Хэлсэгдэхэ зүйлдэ (половцүүд) кыпчагууд ба (кимаки) йемегууд тухай асуудал табигдаба. Гэбэшье кыпчагуудай зарим отогуудтай (Половцууд) дайнай орондо энэ Волго-Ураалай арадуудай ба гүрэнүүдэй нэгэдэлтэй 1223 ондо эхилһэн ба арбан табан жэлэй туршада үргэлжэлһэн дайнһаа гараа[34].

Зүүчи хотондо хоёрдугаар хубаалга 1225 ондо болобо. Хорезмын хойто тала (Амудариин доодо) болон зүүн Дешт ба Кыпчак тэрэ нютагай мэдэлдэ абаа. Эндэ Зүүчи эсэгынгээ үгэһэн бүхы илнуудые (обогуудые) нүүлгэнэ. Түрүүн нютагай ниислэл Иртыш дээрэ байрлана, удаань Дешт-и-Кыпчак руу абаашагдана[35]. Зүүчиин наһа бараһанай һүүлдэ 1227 ондо нютагайнь газар тэрэнэй хүбүүн — Батыда шэлжэн ороно.

Зүүчиин Уласай үргэдхэлгэ Эжэл Шадарай болон ород зарим можонуудай ашаар түсэблэгдэжэ, эдэ газарнуудые эзэмдэхэдээ, Баты түрүүтэй зүүчидэйхидтэ гол үүргэ даалгагдадаг байгаа. Ниилүүлхээр түсэблэгдэһэн бусад газарнууд — тэрэ тоодо Түб Европын болон Ойрохи Дурнын гүрэнүүд-тэдэниие эзэмдэлгэ Монголой эзэнтэ гүрэн үргэдхэхэ талаар гол түсэбтэ ородог байгаа болон Зүүчиин Уласай эзэлүүриин үргэдхэлгэдэ сэхэ хабаагүй. Эдэ газар дайдын эзэмдэлгэдэ Чагатай, Угэдэй, Толуй, Кулькана, Аргасуна отогуудай түлөөлэгшэд мүн лэ найдаха эрхэтэй байгаа.

Зүүчиин хүбүүн Баты (Ород түүхэ бэшэгүүд соо Батый) хүбүүн толгойлдог монголнуудай (1236—1242) баруун зүгэй дайшалхы аянда ябаһанай удаа нютаг баруун тээшээ үргэдэжэ, Доодо Поволжье түбынь болоо һэн. 1251 ондо Монголой эзэнтэ гүрэнэй ниислэл Каракорумда хуралдаан боложо, (каган) ехэ хаан Мүнхэ, Толуугай хүбүүн тунхаглагдаа һэн. «Угайнгаа ахалагша» («аха») Баты Хаан Мүнхые дэмжэжэ, нютаг нугадаа бүрин бэеэ даанги байдалтай болохоёо найдаһан бэзэ[36]. Чагатай, Үгэдэй удамуудай һаданар зүүчид болон толуугайхидта эсэргщщсэжэ саазалагдажа, тэдэнһээ хуряагдаһан зөөри эзэмдэлгэнуудынь Мүнхэ, Баты болон бусад Чингизидүүдэй засагые баригшадуудай хоорондо хубаагдаһан байгаа.

Монголой империһээ амяарлалга

Баты хаанай наһа бараһанай һүүлдэ тэрэ үедэ Монголдо, Мүнхэ хаанай ордондо байһан Сартак хүбүүниинь хуулита уг залгамжалагшань болоһон юм. Гэбэшье гэртээ ошохо замдаа шэнэ хаан гэнтэ наһа бараба. Шэнэ хаанаар бага наһатай Улаагчи — Баты хаанай нүгөөдэ хүбүүн хаан шэрээдэ тунхаглагдаа һэн[37] (бусад мээдээлэлээр Сартанай хүбүүн, батын аша хүбүүн[38]), гэхэ зуура, тэрэ уданшьегүй наһа барашоо.

Монголой хаанта гүрэниие үргэдхэл

Батын дүү Берке (1257—1266) Уласай засаглагша болобо. Берке бүри залуудаа лалын шажан абаа, харин энэ, тухайлхада, нүүдэлшэдэй үргэн бүлэг зониие лалын шажан дэлгэрүүлгэдэ хүргэдэггүй улас түрын алхам байгаа. Энэ алхам Засаг баригшада Эжэл Булгарай ба Дунда Азиин хотын түбүүдэй нүлөөтэй худалдаа наймаанай дүхэригүүдэй дэмжэлгэ абаха, эрдэмтэй лалын шажантаниие албанда татаха арга олгобо[39]. Тэрэнэй засаг түрын үедэ хото барилгын ажал горитойхон хэмжээндэ хүрэжэ, ордоной хотонуудые мечеть, минарет, медресе, караван-сарайнууд барижа байгаа. Нэн түрүүн энэ үедэ Сарай-Берке гэжэ алдаршаһан гүрэнэй ниислэл болохо Сарай-Батыда хабаатай (Аль-Джедид Сарай хоёрой арсалдаата адлидхалга байдаг)[40]. Дунда Поволжиин хото Булгарые эзэмдэһэнэй удаа тэнхээ ороһон хадаа нютагайнгаа эдэй засагай, улас түрын тон шухала түбүүдэй нэгэн болоо.

Булгаарай Соборно мечетиин томо минарет 1236 оной һүүлдэ удангүй баригдажа эхилээд, XIII зуун жэлэй эсэстэ түгэсхэгдэһэн[41]

Берке Иранһаа ба Египедһээ эрдэмтэдые, бурхан шажантаниие, ирагуу найрагшадые, Хорезмһээ — дархашуулые ба наймаашадые уриһан байна. Зүүн Зүгэй гүрэнүүдтэй худалдаа наймаанай болон дипломатическа холбоонууд эли бодо һэргэбэ. Харюусалгата гүрэнэй тушаалнуудта Иранһаа ба араб оронуудһаа ехэ эрдэмтэй гарбалтан томилогдожо, монгол ба (Половцууд) кыпчагуудай нүүдэл изагууртанай дурагүйдэлгэ түрүүлээ. Тиибэ яабашье энэ дураа гуталга даб дээрээ эли тодоор харуулагдаагүй байгаа.

Баты хаанай аша хүбүүн Менгу-Тимурай ударидалгада (1266—1282) Зүүчиин Улас түб засагай газарһаа бүрин бэеэ даанги болоо. 1269 ондо Хуралдаанда Талас Голой хүндыдэ Менгу-Тимур, Борааг хаан, (Угэдэйн угай) Хайду хаан бэе бэеэ даанги гүрэн гэжэ мэдэржэ, тэдэнэй бэеэ даанхай байдалые арсажа туршаха ушартань Монголой Хубилай империин агууехэ хаанай урдаһаа нэгэдэл байгуулаа һэн.

Дүнайн Уласай Волжиинхидтай тэмсэл

Мүн харагты:Дунайн Улус

Менгу-Тимурай наһа бараһанай һүүлээр орон дотор темник Ногайн нэрэтэй холбоотой гүрэн түрын бодолгын уналга эхилбэ. Чингис хаанай үри һадаһадай нэгэн Ногай хадаа Менгу-Тимурай үедэ беклярбегэй, гүрэн дотор удха шанараараа хоёрдохи тушаал эзэлдэг байгаа. Тэрэнэй хубиин хотон Алтан Ордоной баруун тээ (Дунай шадар) байгаа. Ногай өөрын уласые бии болгохо зорилго табижа, тэндэхи Засаглалай үедэ-Менгу (1282—1287) ба Тула-Буги (1287—1291) Дунай, Днестр, Узеу (Днепр) гэһэн мантан томо нютаг дэбисхэрые өөрынгөө эрхэ мэдэл доро оруулжа шадаба.

Менгу-Тимур Хаанай тамга, Алтан Ордоной мүнгэн монетэнүүдтэ дабтагдан сохигдоһон

Ногайн сэхэ дэмжэлгээр сарайн шэрээдэ Тохто хаан (1291—1312) һуулгагдаба. Түрүүшээр шэнэ зонхилогшо бүхы юумэндэ өөрынгөө сахюусанай үгэ дуулабашье, удангүй талын изагууртанда түшэглэн, тэрээндэ эсэргүүсэбэ. Удаан сагай тэмсэл 1299 ондо Ногайн илалтаар дүүрэжэ, Алтан Ордоной нэгэдэл дахин һэргээгдэбэ.

Алтан Ордоной һалбарал

Мүн харагты:Узбег хаан Узбег хаанай (1313—1341) ба тэрэнэй хүбүүн Джанибегэй (1342—1357) зонхилхо үедэ Алтан Ордон хүгжэн һалбарһан түүхэтэй. 1320-ёод оной эхеэр Узбек хаан лалын шажаниие Гүрэн түрын шажан гэжэ тунхаглажа, «буруу бусад шажантаниие» бэеын хэһээлтээрээ занаба. Эмирнүүдэй үймөөнүүд[42], лалын шажаниие шүтэн абахаяа һанаагүй хүнүүд хэрзэгыгээр дарагдаһан байгаа. Хуушан монголой үзэл баримталагшад-эмир, хаанай хатад саазалагдаһан байгаа. Хаануудһаа дулдыдаһан ород тайжанар Алтан Ордоной ниислэл хото ошохынгоо урда тэндэ хосорһон ушартань үхибүүдтэ оюун захяа, эсэгэ хүнэй һургаал бэшэһэн байдаг. Тэдэнэй хэдыниинь үнэхѳѳрѳѳ алуулһан байгаа. Узбек Сарай аль-Джедид («Шэнэ ордон») хото баряа, хамбын худалдаа хүгжөөлгэдэ ехэ анхаралаа хандуулаа. Худалдаа наймаанай замууд аюулгүй байхаһаа гадна болбосон түхэлтэй болоо. Ордон баруун Европын, Бага Азиин, Египедэй, Энэдхэгэй, Хитадай гүрэнүүдтэй хүлгөөтэй худалдаа наймаа ябуулдаг байгаа. Узбег хаанай һүүлдэ шэрээдэ Һууһан тэрэнэй хүбүүн Джанибек ород түүхэ бэшэгүүд соо «һайн һанаатай» гэжэ нэрлэгдээ[43].

Чингизид ордоной шэл шаажан шэмэглэлэй хэһэгүүд. Алтан Ордон, Сарай Баты хото. Шабар эдлэл, глазурь дээрэхи зураг, мозаика, алталалга. Селитреннэ шэбээ. 1980-яад онуудай малталганууд. ГИМ

«Агууехэ замятня»

Мүн харагты:Мамайн Ордон

1359 онһоо 1380 он болотор ордагай хаан шэрээдэ 25 гаран хаашуул һэлгэгдэжэ, олон нютагууд бэеэ даанхай болохо һэдэлгэ гаргаа. Энэ саг ород гүрэнэй эхэ бэшэгүүдтэ "Великая замятня"гэжэ нэршэһэн юм.

Куликовай байлдаан. «Мамайн байлдаан тухай домог» -һоо миниатюра

Үшөө Хаан Джанибекэй амиды байхада (1357 онһоо хойшо бэшэ) Шибана Уласта Минг-Тимур өөрын хаанаар соносхогдоһон байгаа[44]. Харин 1359 ондо Бердибек хаан (Джанибек хүбүүн) алалга Баты хаанай обог удамай эсэс табижа, Зүүчидуудай зүүн һалаануудай түлөөлэгшэдэй дундаһаа сарайн шэрээдэ олон янзын һэдэгшэдэй бии бололгын шалтагаан болобо. Түб засагай тогтууригүй байдалые һамбаашалан, нэгэ хэды саг соо Ордоной хэдэн можонууд Шибана Уласай хойноһоо өөрын хаануудые шэлэһэн байха.

Кульпануудай хуурмаг нэрэтын Ордоной хаан шэрээдэ һууха эрхэ хүрьгэниинь тэрэ дары һэжэглэгдэжэ, алуулһан хааниие нэгэ доро темник Мамайн беклярбек. Эсэстээ Узбек хаанай үеын нүлөө ехэтэй эмир Исатайн аша болохо Мамай Ордоной баруун талада, Волгын баруун эрье хүрэтэр бэеэ дааһан улас байгуулаа. Чингисэй угай бэшэ хадаа Мамайн хаан нэрэ зэргэдэ хүртэхэ эрхэгүй тула Баты хаанай обогой марионетка хаануудай дэргэдэхи беклярбегэй тушаалаар арга боломжоёо хизаарлаба.

Минг-Тимурай үри һадаһад Шибана уласай хаашуул Сарай соо байрлаха гэжэ оролдобо. Тэдэ үнэхѳѳрѳѳ энээниие шадаагүй, засаг баригшад эрьелдэхын мэтээр түргѳѳр хубилаа. Хаануудай хуби заяан хаанта засагай хүсэтэй засагые һонирходоггүй Поволжиин хотонуудай наймаашадай оройе һайшааһанһаа ехэнхидээ дулдыдадаг байгаа.

Мамайн жэшээгээр эмирнүүдэй бусад үри һадаһад мүн лэ бэеэ даанги байдалтай болохо эрмэлзэл харуулаа. Мүн баһа Исатайн аша болохо Тенгиз-Бугата Сырдарья дээрэ бэеэ дааһан Сыгнак ханлиг-улас байгуулхые оролдобо. 1360 ондо Тенгиз бугэдэ эсэргүүсэн бодоһон ба тэрэниие алаһан Зүүчиинхидэй өөрынгөө оршонһоо хааниие тунхаглажа, тэрэнэй тусгаарлаха бодолгодо эсэргүү бодолгые үргэлжэлүүлбэ.

Тэрэл Исатайн гурбадахи аша, Тэрэ мүртөө Джанибек хаанай аша Салчен Хаджи-Тарханиие эзэмдэн абаба. Эмир Нангудай хүбүүн Хусейн-Суфи, Узбек хаанай аша хүбүүн, 1361 ондо Хорезмдэ тусгаар тогтонижоһон улас байгуулаа[45]. 1362 ондо Литвагай Ехэ гүнлиг, литвагай Гүн Ольгерд Хүхэ Уһанай Байлдаанда илажа, Днепр мүрэнэй һабада газар сүлөөлбэ.

Чингизид Тохтамыш Мавераннахрын эмир Тамерланай дэмжэлгээр 1377—1380 онуудта түрүүн Сыгнакай ханлигые эзэмдэһэнэй һүүлээр Ордондо үймөөн дүүрэжэ, Урус хаанай хүбүүдые бута сохижо, Удаань Сарайдахи хаан шэрээе Мамайн Москвагай Агууехэ княжестватай сэхэ зүришэлдѳѳндэ ороходонь (Воже гол дээрэ байлдаан ба диилдэлгэ 1378). Тохтамыш 1380 ондо Куликовай байлдаанда илагдаһанай һүүлээр Мамайн суглуулһан сэрэгэй лэгдэлнүүдые Калк голой (Кальчик гол) бута сохёо[46].

Тохтамышай засаглал

Мүн харагты:Тимурай Тохтамыштай дайлалдаан

Тохтамышай засаглалай үедэ (1379—1395) үймөөн замхажа, түбэй засаг дахин Ордоной гол нютагые хинажа эхилбэ.

Алтан Улас. 1389 он багаар

1380 ондо ордагай Хаан Тохтамыш генуегуудтай (Генуезиин улас) энхэ эблэрэлэй хэлсээ баталжа, Крымдэ тэдэнэй улас дэбисхэрэй эзэлэлгэнүүдые бүхы (Хойто Хара Далайн бүһэлүүртэ Генуягай колонинууд) мэдэрбэ. Генуегууд Арбан найман тосхонтой Судак ба Каффаһаа Балаклава хүрэтэр эрье (ондоогоор хэлэбэл, урид Феодоро гүнлигэй мэдэлдэ байһан Крымэй бүхы урда эрьень) өөртэнь «Готиин капитанство» гэһэн нэрэдэ хүртэһэн юм[47].

1382 ондо хаан добтолго хэжэ, Москва хото зорижо, алба түлэлгые һэргээбэ. Тохтамыш өөрынгөө байдал бэхижүүлһэнэй һүүлдэ урид холбоо харилсаагаа дэмжэһэн Дунда Азиин Тамерланай (Тимурай) зонхилогшодо эсэргүүсэбэ. Эсэстээ 1391—1396 онуудай хооһоруулгын хэдэн аяншалганууд Тамерлан (Терек дээрэ болоһон байлдаан 1395) Терек дээрэ Тохтамышай сэрэгүүдые бута сохижо, эжэл шадарай хотонуудые, Тэрэ тоодо Сарай-Берке эзэлэн абажа һандаргаа, Крымэй хотонуудые болон бусадые дээрмэдээ. Алтан Ордондо сохюулжа, тэндэһээнь тэнхээ орожо шадахаяа болибо.

Алтан Ордоной һандаралга

Мүн харагты:Мамайн Ордон

XIV-дахи зуун жэлэй жараад онуудһаа Агууехэ Замятнигай үеһөө алтан Ордоной ажабайдалда улас түрын шухала хубилалтанууд болоһон байна. Гүрэнэй аргаахан һандаран һалалга эхилээ. Нютагай холын хубинуудай зонхилогшод бодото дээрээ бэеэ даанхай байдалтай болоо, илангаяа 1361 ондо Ордон Эджэнэй уласай бэеэ даанхай байдалтай болоо. Тиигэбэшье 1390-ээд онууд болотор Алтан Ордониинь бүришье һаа нэгэ гүрэн зандаа байгаа, харин Тамерлантай дайнда диилдэжэ, эдэй засагай түбүүдэй һандаржа, 1420-ёод онуудһаа түргэдэһэн һандаралай ябаса эхилээ.

Алтан Ордоной һандаралга, XV-дахи зуун жэлэй  хоёрдохи хахад

1420-ёод оной эхеэр Сибириин хаанта улас, 1428 — Узбек хаанта засаг тогтоһон, удаань Казаниин хаанта засаг (1438), Крымэй (1441) хаанта засаг, Ногайн Ордон (1440-өөд онууд) ба Казах хаанта засаг (1465) бии болоһон. Кичи-Мухаммед хаан 1459 ондо наһа бараһанай удаа Алтан Ордониинь нэгэн улас боложо үгы болобо.

Зүүчидай уласуудай дунда голынь ёһын тэдыдэ Ехэ Ордон гэжэ тоологдоһоор байгаа. 1480 ондо Ехэ Ордоной Хаан Ахмат III -дахи Иванһаа  үгэ дуулахые оролдоһоншье Һаа, Угра мүрэн дээрэ зогсолго урагшагүйдэжэ, Оросой Эзэнтэ гүрэн одоошье татаар-монголой дарлалтаһаа сүлөөрбэ. 1481 оной эхеэр Ахмат сибириин болон ногайска морин сэрэгшын ставкада добтолходоо алуулһан байгаа. Тэрэнэй хүүгэд байхадаа, XVI -дахизуунай эхиндэ Ехэ Ордон үгы болобо.

Гүрэнэй байгууламжа ба захиргаанай хубаари

Нүүдэлшэ уласуудай уламжалалта түхеэрэмжын ёһоор Зүүчиин Улас 1242 оной удаа хоёр далида хубаагдадаг байгаа: баруун ба зүүн. Аха зондо баруун дали тоологдодог, Батын Улас байһан. Монголшуудай баруун зүгые сагаан үнгөөр тэмдэглэдэг тула Батын Улас Сагаан Ордон (Ак Орда) гэдэг байһан. Сагаан Ордондо, Хүхэ Ордондо хубаалга гансал зүүн далида хабаатай, тус тустаа Орда Нютаг-Эдженэ, Шибана нютаг тэмдэглэнэ гэһэн үзэл бии.. Баруун далинь Баруун Казахстанай, Поволжиин Мүрэнэй, Хойто Кавказай газар нютаг, Доной ба Днепрын тала, Крымые хамарһан байна. Тэрэнэй түбынь Сарай-Баты бэлэй.

Зүүчиин Уласай (Алтан Ордоной) газар дэбисхэр 1300 ондо

Зүүчи Уласай- Алтан Ордоной зүүн дали баруун талаар захиргаата байдалда оршожо, Түб Казахстанай газар нютаг, Сырдарья мүрэнэй хүндые эзэлжэ байба. Монголшуудай зүүн зүг хүхэ үнгөөр тэмдэглэгдэдэг һэн, тиимэһээ зүүн далииень Хүхэ Ордон (Кок Орда) гэдэг байгаа. Зүүн далиин түб Орда-Базар байгаа. Тэндэ Баты хаанай Орда-Эжэн ахань хаан болобо.

Далинууд өөрынгөө ээлжээндэ Зүүчиин бусад хүбүүдэй эзэмдэжэ байһан нютагуудаар хубаардаг һэн. Анхандаа иимэ 14 уласууд байһан юм. 1246—1247 оной хоорондо зүүн тиишэ аялжа байһан Плано Карпини Ордондо нүүдэлшэдэй газарнуудые зааһан удаадахи ударидагшадые илгадаг: Днепрын баруун эрьедэ Куремсу, зүүн зүгтэ Мауци, (Алтан Ордон)Батын дүү басаганай үбгэн, Доной талануудта, Баты өөрөө Волгодо, Джаикай хоёр эрьеэр (Ураал мүрэн) хоёр мянгатанай. Берке хойто Кавказдахи газар нютагые эзэлжэ байһан болобошье, 1254 ондо Баты эдэ эзэмшэлгэнүүдые өөртөө абажа, Беркедэ Волгын мүрэнһөө зүүн тээшэ нүүхые захирба[48][49].

Түрүүшын үедэ уласуудай хубаари тогтууригүй байһаараа илгардаг һэн: эзэмдэлгэнүүд ондоо хүнүүдтэ дамжуулагдажа, хилэеэ һэлгэжэ болохо байгаа. XIV-дэхи зуун жэлэй эхиндэ Узбек хаан Зүүчи Уласай баруун далиие 4 томо уласууд болгон хубаажа, Сарай, Хорезм, Крым ба Дешт-и-Кыпчак хаанаар томилогдоһон улусай эмирнүүд (улусбек) ударидаһан ехэ засаг захиргаанай, нютаг дэбисхэрэй шэнэлэлгэ бэелүүлбэ[50]. Гол улусбек беклярбек байгаа. Удха шанараараа удаадахи түшэмэл визирь байгаа. Бэшэ хоёр тушаалынь онсо изагуурта гү, али юугээрээшье илгарһан түшэмэлнүүд эзэлдэг байгаа. Тус дүрбэн һалбари 70 жэжэ эзэлүүри (түмэн), темниг (сэрэгэй нэрэ зэргэ) түрүүтэй хубаагдадаг байгаа.

Уласууд бүри бага эзэлүүринүүд боложо хубаардаг, мүн лэ улас гэжэ нэрлэгдэдэг һэн. Һүүлшынхинь захиргаата-дэбисхэрэй элдэб томо нэгэдэлнүүд байгаа, энэнь эзэнэйнь зэргэһээ дулдыдадаг һэн (темник, мянганай дарга, зуунай дарга, арбанай дарга).

Хотонууд ба наймаан

Гүрэнэй түүхын музейн суглаанда Алтан Ордоной шабар эдлэл

.

Дунай мүрэнһөө Иртыш хүрэтэр газар дээрэ зүүн зүгэй түхэлтэй бодосто соёлтой 110 хотын түб археологиин аргаар бүридхэгдэжэ, XIV зуун жэлэй түрүүшын хахадта һалбаран бадараа. Ордоной хотонуудай ниитэ тоо, тухайлхада, 150-да ойртожо байгаа[51].

Баты хаанай дэргэдэхи Ордоной ниислэл Сарай-Баты хото (мүнөөнэй Астрахань шадар) болоо; XIV зуун жэлэй түрүүшын хахадта ниислэл хотые мүнөө үеын Волгоград шадархи Берке (1255—1266) Сарай-Беркдэ абаашаһан байна[52]. Узбек Хаанай үедэ Сарай-Берке Ал-Джедид Сарай гэжэ нэрлээ.

Гол түлэб хамбын худалдаа наймаанай томо түбүүд гэхэдэ, Сарай-Бату, Сарай-Берке, Укек, Булгар, Хажжи-Тархан, Бельджамен, Казань, Джукетау, Маджар, Мохши, (Азов) Азак, Ургенч, Сарайчик болон бусад хотонууд байгаа.

Крымдэ генуэцүүдэй наймаанай колонинууд (Хойто Хара Далайн Оршомдо Генуягай колонинууд) Готиин капитанство) болон Доной адагта сэмбэ, бүд ба лёнхобын холст, зэбсэг, эхэнэрэй шэмэг, эрдэниин зүйл, үнэтэ шулуун, хурса амтатай зүйл, хүжэ санзай, арһан, зүгын бал, лавка, дабһан, орооһон, ой, загаһан, түрьһэн, оливын тоһон, барлагуудые наймаалхын тула Ордониие хэрэглэдэг байгаа.

Селитрын хотын уһалдаг шабар эдлэл, XIV—XV -дахи зуун жэл. ГИМ

Крымэй худалдаанай хотонуудһаа урда Европо болон Газарай Дундахи Тэнгис (далайн) болон Дунда Ази, Энэдхэг, Хитад (хуурай газарай хамбы) руу шэглэһэн худалдаанай замууд эхилһэн байна. Дунда Ази, Иран руу ошоһон худалдаа наймаанай замууд Волго мүрэнөөр үнгэрдэг һэн. Волгодонскын дамжуудгаар Донтой ба тэрэнэй ашаар Азовско Ба Хара далайнуудтай холбоон байгаа. Заагдаһан хугасаа соо зүүн-баруун замуудые Агууехэ торгон замай хойто һалаа гэжэ нэгэдхэжэ болоно.

Гадаада ба гүрэн доторой худалдаа наймаанай харилсаануудые мүнгэн дирхемээр, мүн тэдээндэ адли данг гэжэ нэрэтэй өөрын хэбтэ сохилгын мүнгөөр, зэд мүнгэн пулнуудаар ба сумаар[53] хангагдадаг байгаа.

Эдэл худалдаа наймаанай замаар 1340—1350 онуудта Ордоной һалбарха сагта зүүн зүгһөө баруун зүг руу Хара үхэлэй дэлгэрэлгэ — тахал үбшэнэй хоёрдохи тахал үнгэрбэ. Хожом жэжэхэн бусалгын долгинууд байгаа. Тахал болон тэрээнһээ үүдхэгдэһэн олоной наһа баралга, түрүүшын ээлжээндэ хотонуудта, мүн баһа гүрэнэй нара оролгые түргэдүүлээ. 1346 ондо тахал Доной ба Волга мүрэнүүдэй адагта хүрэжэ ниислэл болон ойро оршомой хотонуудые хооһолбо. Ородой түүхэ бэшэгэй согсолбори 1497 оной 1346 оной бэшэлгэдэ хүсэтэй халдабарита үбшэн үхэл тахал Ордондо тохёолдоһон тухай мэдээн[54]:

{{quote|Бысть мор силён под восточною страною: на Орначи, и на (Астрахань) Азсторокань, на Сарай-Берке, на Бездежь, и на прочии грады во странах тех, на босурмене, на Татары, на (армяне) Ормены, на (Абхазы) Обезы, на (итальянцы) Фрязи, на Черкасы, яко не бысть кому погребати их[55].

Ажаһуугшад

Мүн харагты:Тимурай Тохтамыштай дайлалдаан

Зүүчи Уласта түүрэг (кыпчагууд], эжэл булгарнууд, башкирнууд, сэгээнүүд болон бусад ажаһуудаг байгаа), финн-угор (мордва, марийнууд (черемисүүд), удмуртнууд (вотягууд) ба бусад), славян, хойто кавказай (ясы, аланууд, черкасууд болон бусад) арадууд[56]. Үсөөхэн монголой дээдын оройн арадууд түүрэг зоной дунда тон түргэн ниилэлдэн хубилаа. XIV-дэхи зуун жэлэй һүүл багта — XV зуун жэлэй эхин Зүүчи Уласай нүүдэлшэ хүн зон ород түүхэ бэшэгүүд соо «Татарнууд (этноним)» гэһэн этнонимаар тэмдэглэгдээ[56][57].

Зүүчи Уласта волжскын, крымэй, сибириин татаарнуудай этногенез болодог байгаа[57]. Зүүчи Уласай зүүн далиин түүрэг хүн зон мүнөө үеын казах, каракалпак, ногайцуудай һуури болоһон байна.

Сэрэг

Ордоной сэрэгэй диилэнхи хэһэгынь һур харбагшадай нүүдэл морито олон түмэнэй тулалдаанай уламжалалта тактикые байлдаанда ашаглаһан морин сэрэг байгаа. Тэрэнэй голынь ордоной захирагшын гварди байһан изагууртануудһаа бүридэһэн хүндэ зэбсэгтэй отрядууд байгаа. Ордоной сэрэгшэдһээ гадна, хаашуул сэрэгэй албанда эзэлэгдэһэн арадуудай дундаһаа сэрэгшэдые, мүн Поволжиин, Крымэй болон Хойто Кавказай хүлһэншэдые абажа ябаа. Ордоной сэрэгшэдэй гол зэбсэг хадаа нүүдэлшэдэй ехэ уран шадабаритайгаар хэрэглэдэг байһан зүүн түхэлэй орёо һурша ном һадаг байгаа. Һомонуудай түрүүшын сохилтын хойноһоо ороһон адуунай ехэ сохилтын үедэ хэрэглэһэн жадануудшье үргэнөөр дэлгэрэнхэй байгаа. Шаантаг зэбсэгэй дундаһаа эгээл мэдээжэ палашанууд ба һэлмэнүүд байгаа. Сохидог-бута сохидог зэбсэгшье элбэг байгаа: булаванууд, шестопернууд, чекананууд, клевцууд, залаанууд.

Ордоной сэрэгшэдэй дунда ламеллярна ба ламинарна түмэр хуяг, XIV зуун жэлһээ гуу ба сахариг хабтагар хуяг дуулга дэлгэрһэн байна. Эгээл дэлгэрэнги хуягынь доторһоонь түмэр хабтаһануудаар (хуяг) шангадхаһан хатангу-дегель байгаа. Тиигээшье һаань, ордонойхид ламеллярна орхимжонуудые хэрэглэжэл байгаа. Монголшууд ба бригантинай түхэлэй хуягуудые хэрэглэдэг байгаа. Гэрэлтэ хуяг, Горжет-зүүдхэл, горьха, ноножонууд дэлгэрээ. Һэлмэнүүд хаа-хаанагүй шахуу сабляар түригдэһэн байгаа. XIV зуун жэлэй һүүл багһаа үхэр буунууд зэбсэгжэжэ бии болоно. Ордын сэрэгшэд мүн хээрын бэхилэлтэнүүдые, тодорхойлходо, ехэ станогой халхабша-«чапары». Тала хээрын тулалдаанда тэдэ мүн сэрэгэй-оньһото аргын зарим хэрэгсэлнүүдые, тодорхойлбол, арбаледүүдые хэрэглээ.

Эрдэм ухаан

Гол толилолго:Алтан Ордоной Эрдэм

Зүүчи Уласай түүхын, энэ ехэ гүрэнэй эрдэм, соёл мэтын таланууд удаан сагта мэргэжэлтэдээр шэнжэлэгдээгүй. Гэбэшье Ордониие шудалалга хүгжѳѳлгэ ба нилээн олон ондоо бэшэмэл сурбалжануудые нѳѳсэлэлгэ энэ шэглэлээр урагшаа һайн шанартай алхам хэхэ арга олгоо. Элдэб гадаадын архивууд соо ордонуудай авторнуудай элдэб хуулита эрдэмэй эрдэмтэ дансанууд хирэ-хирэ болоод лэ олдодог.

Зүүчиин Уласай зонхилогшод

№ Хаан Дүрэ зураг Засаглалай эхи Засаглалай түгэсхэл Уг гарбал Тамга
Монголой Эзэнтэ гүрэнэй Агууехэ Хаанай толгойлолгые мэдэрэлгэ (1207—1269)
1 Зүүчи
Juchi Khan.JPG
 1207 1227 Чингисхаанай ууган хүбүүн
2 Баты
Batu han.jpg
 1227 1255 Зүүчиин тээли хүбүүн
3 Сартаг 1255 1256 Батыгай хүбүүн
4 Улагчи 1256 1257 Сартагай хүбүүн
5 Берке 1257 1266 Зүүчиин хүбүүн
6 Мүнхэ-Түмэр — Менгу-Тимур]] 1266 1269 Батыгай угай
Монголой Эзэнтэ гүрэнһөө дулдыдангүй (1269—1459)
1 Менгу-Тимур 1269 1282 Батыгай угай
Tamga Mengu-Timur.png
2 Туда Менгу 1282 1287 Батыгай угай
3 Тула Буга 1287 1291
4 Тохта 1291 1312 Батыгай угай
5 Узбек-хаан 1313 1341 Батыгай угай
6 Тинибек 1341 1342 Батыгай угай
7 Джанибек 1342 1357 Батыгай угай
8 Бердибек 1357 1359 Батыгай угай
9 Кульпа 1359, август 1360, январь
10 Науруз-хаан 1360, январь 1360, июнь
11 Хизр-хаан 1360,июнь 1361, август Орда-Ежэйнэй угай
12 Тимур-Ходжа-хаан 1361, август 1361, сентябрь Орда-Ежэйнэй угай
13 Ордумелик 1361, сентябрь 1361, октябрь Тука-Тимурай угай
14 Кильдибек 1361, октябрь 1362, сентябрь
15 Мурад (Алтан Ордоной хаан) 1361, сентябрь 1364, осень Орда-Ежэйнэй угай
16 Мир Пулад 1364,осень 1365, сентябрь Шибанай угай
17 Азиз шейх (Алтан Ордоной хаан) сентябрь 1365 1367
18 Абдуллах (Алтан Ордоной хаан) 1367 1368
19 Хасан (Алтан Ордоной хаан) 1368 1369
20 Абдуллах (Алтан Ордоной хаан) 1369 1370
21 Булак (Алтан Ордоной хаан) 1370 1372
22 Урус-хаан 1372 1374
23 Черкес (Алтан Ордоной хаан) 1374 1375, эхин
24 Булак (Алтан Ордоной хаан) 1375, эхин 1375,июнь
25 Урус-хаан 1375, июнь 1375,июль
26 Булак(Алтан Ордоной хаан) 1375, июль 1375, һүүл
27 Каганбек (Айбек-хан) 1375, һүүл 1377
28 Арабшах (Кары-хаан) 1377 1380
29 Тохтамыш 1380 1395
30 Тимур Кутлуг 1395 1399
31 Шадибек 1399 1407
32 Пулад (Алтан Ордоной хаан) 1411
33 Тимур-хаан 1411 1412
34 Джалал ад-Дин-хаан 1412 1413
35 Керимберды 1413 1414
36 Кёпек 1414 1414
37 Чокре 1414 1416
38 Джаббар-Берди 1416 1417
39 Дервиш-хаан (Алтан Ордоной хаан) 1417 1419
40 Кадыр-Берди 1419 1419
41 Хаджи-Мухаммад 1419 1419
42 Улу Мухаммед 1419 1423
43 Барак-хаан 1423 1426
44 Улу Мухаммед 1426 1427
45 Барак-хаан 1427 1428
46 Улу Мухаммед 1428 1428
47 Кичи-Мухаммед 1428 1428
48 Улу Мухаммед 1428 1432
49 Кичи-Мухаммед 1432 1459

Беклярбекинүүд

  • Ногай, Зүүчинн гуша хүбүүн, беклярбек (1256—1267, 1280—1300)
  • Иксар (Ильбасар), Тохтын хүбүүн, беклярбек (1299/1300—1309/1310)[58]
  • Тимур Кутлуг, беклярбек (ок. 1309/1310—1321/1322)[59]
  • Мамай, беклярбек (1357—1359, 1363—1364, 1367—1369, 1370—1372, 1377—1380)
  • Едигей, сын |Мангыт Балтычак-бекын, беклярбек (1395—1419)
  • Мансур-бий, Едигейн хүбүүн, беклярбек (1419)
  • Наурус-бий, Улуг-Мухаммед ба Кичи-Мухаммедэй дэргэдэхи беклярбек

Мүн харагты

Категория «Золотая Орда» не найдена.
  • 16 великих тюркских империй
  • Список правителей Золотой Орды

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Zahler, Diane The Black Death (Revised Edition). — Twenty-First Century Books, 2013. — С. 70. — ISBN 978-1-4677-0375-8
  2. ↑ Золотая Орда. Большая российская энциклопедия - электронная версия. Дата обращения: 16 ноябрь 2025.
  3. ↑ Димитриев В. Д., Краснов С. А. Болгарская земля // Электронная чувашская энциклопедия. — Дата обращения: 16.11.2025.
  4. ↑ 1 2 Габдельганеева Г. Г. История татарской книги: От истоков до 1917 года. — Directmedia, 2015. — С. 29. — 236 с. — ISBN 9785447536473
  5. ↑ Золотая Орда. — Павлодарский государственный университет имени С. Торайгырова, 2007. — С. 56. — 247 с. — ISBN 9789965081316
  6. ↑ Письма золотоордынских ханов: 1393—1477 (ород хэлэн). Дата обращения: 14 сентябрь 2025.
  7. ↑ Григорьев А. П. Официальный язык Золотой Орды XIII—XIV веков.Тюркологический сборник,1977. — М., 1981. — С. 81—89.
  8. ↑ Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — С. 703. — ISBN 0-9530650-3-0
  9. ↑ Фасеев Ф. С. Старотатарская деловая письменность XVIII века. — Казань: Тат. кн. издат, 1982. — С. 171.
  10. ↑ Хисамова Ф. М. Функционирование старотатарской деловой письменности XVI—XVII веков.. — Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1990. — С. 154.
  11. ↑ Г. Д МакКоннелл, В. Ю. Михальченко Письменные языки мира. — Академия, 2000. — С. 452.
  12. ↑ III Международные Бодуэновские чтения: И. А. Бодуэн де Куртенэ и современные проблемы теоретического и прикладного языкознания. — Казань, 2006. — Т. 2. — С. 88, 91.
  13. ↑ Н. А. Баскаков. Введение в изучение тюркских языков. — М.: Высш. школа, 1969.
  14. ↑ М. Х. Хасанов Татарская энциклопедия:К — Л.. — Ин-т Татарской энциклопедии, 2006. — С. 348.
  15. ↑ История татарского литературного языка: XIII — первая четверть XX вв. / Институт языка, литературы и искусства (ИЯЛИ) имени Галимджана Ибрагимова Академии наук Республики Татарстан. — «Фикер», 2003.
  16. ↑ Тенишев. Язык межнационального общения золотоордынской эпохи (ород хэлэн). Дата обращения: 16 ноябрь 2025.
  17. ↑ Ногай и его роль в политической жизни Золотой Орды в 90-е годы xiii века (ород хэлэн). Дата обращения: 16 ноябрь 2025.
  18. ↑ Католические миссионеры в Золотой Орде // Золотая Орда в мировой истории / Ред. Р. С. Хакимов, М. Фаверо, В. В. Трепавлов, И. М. Миргалеев, Р. Хаутала.. — Казань: Институт истории имени Ш. Марджани АН РТ, 2016. — С. 328–334.
  19. ↑ Денежная система Золотой Орды: Вторая половина XIII — XV века (ород хэлэн). Дата обращения: 16 ноябрь 2025.
  20. ↑ Под ред. Р. Г. Фахрутдинова. Атлас истории Татарстана и татарского народа. — ДИК, 1999. — С. 64.
  21. ↑ Ракушин А. И. Монгольские племена Улуса Джучи // Монголы на Волге / Л. Ф. Недашковский. — Саратов: Техно-Декор. — С. 10—29. — 96 с.
  22. ↑ Большая российская энциклопедия (ород хэлэн). Дата обращения: 16 ноябрь 2025. «Вскоре город стал центром правого крыла Золотой Орды со ставкой беклербека из правящего дома … Важный пункт контроля над транзитной торговлей со Средиземноморьем»
  23. ↑ "Рождение и смерть Золотой Орды". 2025-02-03. 
  24. ↑ 1 2 Надпись Тимура 1391 года / Тюркологический сборник 2009—2010: Тюркские народы Евразии в древности и средневековье/ Институт восточных рукописей РАН. — М.: «Восточная литература» РАН, 2011. — С. 109—129. — 113 с.
  25. ↑ Трепавлов, Вадим Винцерович Золотая Орда в XIV столетии / В. В. Трепавлов ; Гос. военно-ист. и природный музей-заповедник "Куликово поле". — Москва: Квадрига, 2010.
  26. ↑ Трепавлов, Вадим Винцерович Золотая Орда в XIV столетии / В. В. Трепавлов ; Гос. военно-ист. и природный музей-заповедник "Куликово поле". — Москва: Квадрига, 2010.
  27. ↑ В. Тизенгаузен Сборник материалов, относящихся к истории Орды / (стр. 215), арабский текст (стр. 236), русский перевод (Б. Греков и А. Якубовский. Золотая Орда, стр. 44).
  28. ↑ Искандер Измайлов История татар. Том III. Улус Джучи (Золотая Орда). XIII – середина XV в.. — Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — С. 1056.
  29. ↑ Трепавлов, Вадим Винцерович Золотая Орда в XIV столетии / В. В. Трепавлов ; Гос. военно-ист. и природный музей-заповедник "Куликово поле". — Москва: Квадрига, 2010.
  30. ↑ Рашид ад-Дин, 1960, с. 78
  31. ↑ Искандер Измайлов История татар. Том III. Улус Джучи (Золотая Орда). XIII – середина XV в.. — Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — С. 1056.
  32. ↑ Трепавлов, Вадим Винцерович Золотая Орда в XIV столетии / В. В. Трепавлов ; Гос. военно-ист. и природный музей-заповедник "Куликово поле". — Москва: Квадрига, 2010.
  33. ↑ Искандер Измайлов История татар. Том III. Улус Джучи (Золотая Орда). XIII – середина XV в.. — Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — С. 1056.
  34. ↑ Искандер Измайлов История татар. Том III. Улус Джучи (Золотая Орда). XIII – середина XV в.. — Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — С. 1056.
  35. ↑ Трепавлов, Вадим Винцерович Золотая Орда в XIV столетии / В. В. Трепавлов ; Гос. военно-ист. и природный музей-заповедник "Куликово поле". — Москва: Квадрига, 2010.
  36. ↑ Вернадский Г. В. Монголы и Русь = The Mongols and Russia / Пер. с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой. — Тверь—М.: ЛЕАН; Аграф, 1997. — 480 с. — 7000 экз. — ISBN 5-85929-004-6
  37. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Ю. П. Верховского, редакция проф. И. П. Петрушевского. — М.—Л.: Издательство Академии наук СССР, 1960. — Т. 2. — С. 81.
  38. ↑ Джувейни История завоевателя мира // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941. — С. 223. Прим. 10.недоступная ссылка
  39. ↑ Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Часть I. Образование и развитие Золотой Орды в XIII—XIV вв. // Золотая Орда и её падение. — М.—Л., 1950.
  40. ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках. — М.: Наука, 1985. — С. 111—112.
  41. ↑ Соборная мечеть. — Сайт «Болгарского государственного историко-архитектурного музея-заповедника». Дата обращения: 17 апрель 2010.
  42. ↑ Шабульдо Ф. М.. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского (ород хэлэн). Дата обращения: 16 ноябрь 2025.
  43. ↑ Н. Веселовский Золотая орда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  44. ↑ Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIII—XVIII веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 50. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9 Архивированная копия. Дата обращения: 16 ноябрь 2025. Архивировано из оригинала 27 январь 2012 года.
  45. ↑ Сабитов Ж. М. Указ. соч. — С. 45. Архивированная копия. Дата обращения: 16 ноябрь 2025. Архивировано из оригинала 27 январь 2012 года.
  46. ↑ Карамзин Н. М.. История государства Российского (ород хэлэн). Дата обращения: 17 ноябрь 2025.
  47. ↑ Андреев, А.Р. История Крыма: краткое описание прошлого Крымского полуострова. — Москва: Межрегион. центр отраслевой информатики Госатомнадзора России, 1997. — 251 с. — ISBN 5-89477-001-7
  48. ↑ Гийом де Рубрук. Путешествие в Восточные страны. Архивированная копия. Дата обращения: 16 ноябрь 2025. Архивировано из оригинала 29 октябрь 2007 года.
  49. ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках / Отв. редактор В. И. Буганов. — М.: Наука, 1985. — С. 163—164. — 11 000 экз.
  50. ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв (ород хэлэн). Дата обращения: 16 ноябрь 2025.
  51. ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках. — М.: Наука, 1985. — С. 78, 139.
  52. ↑ Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда. — Л.: ОГИЗ, 1941.
  53. ↑ Денежная система Золотой Орды, XIII-XV века(неопр.). Авторский коллекции и нагрудные знаки.
  54. ↑ Руссев Н. Д.. «Безносая привратница эпох»: Чёрная смерть на Западе и Востоке Европы (ород хэлэн). Дата обращения: 16 ноябрь 2025.
  55. ↑ Летописный свод 1497 года // Полное собрание русских летописей.. — М.-Л., 1963. — Т. 28.. — С. 71.
  56. ↑ 1 2 Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках. — М.: Либроком, 2009.
  57. ↑ 1 2 Атлас истории Татарстана и татарского народа / Под ред. Р. Г. Фахрутдинова.. — М.: ДИК, 1999.. — С. 64..
  58. ↑ Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — С. 9, 88. — 232 с.
  59. ↑ Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — С. 116—117.

Ном зохёол

  • Арсланова А. Войны Джучидов с Хулагуидами // История татар с древнейших времён : в 7 т.. — Казань : АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2009. — Т. 3 : Улус Джучи (Золотая Орда). XII — середина XV в. — С. 534—547. — 1055 с.
  • Варваровский Ю.Е. Улус Джучи в 60–70-е годы XIV века / пер. И.М. Миргалеев. — Казань : Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ : Центр исследований золотоордынской цивилизации, 2008. — 128 с. — (История и культура Золотой Орды ; вып. 6).
  • Воротынцев Л.В. На границе великой степи : Контактные зоны лесостепного пограничья Южной Руси в XIII - первой половине XV вв. — М : Центрполиграф, 2023. — 317 с. — (Новейшие исследования по истории России ; вып. 42).
  • Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — М.—Л. : Издательство АН СССР, 1950. — 478 с. — (Итоги и проблемы современной науки).
  • Греков, Б. Д. Золотая Орда: (очерк истории Улуса Джучи в период сложения и расцвета в XIII—XIV вв.) / Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовский; под ред. В. Быстрянского. — Ин-т истории и Ин-т истории матер. культуры им. Н. Я. Марра АН СССР. — Ленинград : Госполитиздат, 1941.
  • Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках. — стереотипное. — М. : ЛЕНАНД : Государственный исторический музей Министерства культуры Российской Федерации, 2022. — 246 с.
  • Измайлов И. Походы в Восточную Европу в 1223—1240 годах // История татар с древнейших времён : в 7 т.. — Казань : АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2009a. — Т. 3 : Улус Джучи (Золотая Орда). XII — середина XV в. — С. 133—160. — 1055 с.
  • Измайлов И. Волжская Булгария накануне походов хана Бату // История татар с древнейших времён : в 7 т.. — Казань : АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2009b. — Т. 3 : Улус Джучи (Золотая Орда). XII — середина XV в. — С. 81—83. — 1055 с.
  • Измайлов И. Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция ; Историография и источники ; Введение // История татар с древнейших времён (в семи томах) ; Улус Джучи (Золотая Орда) XIII - середина XV в. — Казань : Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c. — Т. 3. — С. 16—19. — 1055 с.
  • Маслова С. А. Роль центральной администрации в организации монгольской власти на Руси // Исторический вестник. — 2018. — Т. 25. — С. 40—57.
  • Миргалеев И. Джучи — первый правитель улуса // Золотая Орда в мировой истории : Коллективная монография. — Казань : АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2016. — С. 72—77. — 968 с. — (Tataria magna).
  • Почекаев Р. Ю. Батый: Хан, который не был ханом. — М.—СПб.: АСТ, Евразия, 2007. — 350 с. — ISBN 978-5-17-038377-1
  • Почекаев Р. Ю. Право Золотой Орды. — АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, Центр исследований золотоордынской цивилизации. — Казань: Фэн, 2009. — 260 с.
  • Почекаев Р. Ю. Первые правители Улуса Джучи // Золотая Орда в мировой истории : Коллективная монография. — Казань : АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2016. — С. 225—243. — 968 с. — (Tataria magna).
  • Почекаев Р. Ю. Золотая Орда : История в имперском контексте. — СПб. : Наука, 2017. — 206 с. — (Научно - популярная литература).
  • Почекаев Р. Ю. Правосудие далёкого покровителя, или как золотоордынский правитель Бату решал проблемы Сельджукского султаната // Золотоордынское наследие : Сборник статей, посвящённый 700-летию со дня рождения средневекового татарского поэта Сейфа Сараи. — Казань : Институт истории имени Ш. Марджани Академии наук Республики Татарстан : Центр исследований Золотой Орды и татарских ханств им. М.А. Усманова : Международная ассоциация исследователей Золотой Орды, 2021. — Вып. 4. — С. 154—160.
  • Рашид ад-Дин Сборник летописей / Пер. с персидского Ю. П. Верховского; редакция проф. И. П. Петрушевского. — М.—Л.: Издательство Академии наук СССР, 1960. — Т. 2.
  • Романив В.Я. Бату-хан и "центральное монгольское правительство": от противостояния к соправительству // Тюркологический сборник. 2001 : Золотая Орда и её наследие. — М : Издательская фирма "Восточная литература" РАН : Санкт-Петербургский филиал Института востоковедения РАН, 2002. — 302 с.
  • Сабитов Ж.М. Улусы джучидов в 1242-1266 годах // Национальная история татар: теоретико-методологические проблемы. — Казань, 2011. — Вып. 2. — С. 46—63.
  • Сайфетдинова Э. Исламская культура Золотой Орды // Золотая Орда в мировой истории. — Казань: АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2016. — С. 457—463. — 968 с. — (Tataria magna).
  • Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960.
  • Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды : Научно-справочное издание. — Казань : Издательство «Фэн» : Институт истории имени Ш. Марджани АН РТ : Центр исследований золотоордынской цивилизации : Воронежский государственный университет, 2009. — 232 с.
  • Селезнёв Ю. В. Русь - Залесская орда? // Родина. — 2012. — № 9. — С. 124—126.
  • Султанов Т.И. К историографии этнополитической истории улусов Джучи и Чагатая // Золотоордынское обозрение. — Казань : Академия наук Республики Татарстан, 2017. — Т. 5, № 1. — С. 74—90.
  • Селезнёв Ю. В. Батыева заповедь : картины ордынского плена. — Воронеж : Воронежский Государственный Университет. Исторический Факультет, 2013. — 336 с.
  • Трепавлов В. Система крыльев и административное устройство. // История татар с древнейших времён : в 7 т.. — Казань : АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2009. — Т. 3 : Улус Джучи (Золотая Орда). XII — середина XV в. — С. 188—190. — 1055 с.
  • Трепавлов В. Начальный этап образования Улуса Джучи: 1206-1243 гг. // История татар с древнейших времён : в 7 т.. — Казань : АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2009a. — Т. 3 : Улус Джучи (Золотая Орда). XII — середина XV в. — С. 170—172. — 1055 с.
  • Трепавлов В. Концепция верховной власти // История татар с древнейших времён : в 7 т.. — Казань : АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2009b. — Т. 3 : Улус Джучи (Золотая Орда). XII — середина XV в. — С. 177—187. — 1055 с.
  • Трепавлов В. В. Золотая Орда в XIV столетии. — Государственный музей-заповедник "Куликово поле". — М : Квадрига, 2010. — 72 с. — (Музейная библиотека).
  • Трепавлов В. Образование Улуса Джучи // Золотая Орда в мировой истории. — Казань: АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2016. — С. 137—147. — 968 с. — (Tataria magna).
  • Трепавлов В. В. Государственный строй Монгольской империи XIII века. Проблема исторической преемственности // Степные империи Евразии : Монголы и татары / Институт российской истории РАН. — М : Квадрига, 2018. — С. 13—180. — 368 с. — (Исторические исследования).
  • Трепавлов В. В. Pax Mongolica в "Истории монголов" Плано Карпини // Иоанн де Плано Карпини. История монголов : Текст, перевод, комментарии / под ред. А.А. Горского, В.В. Трепавлова, пер. с лат. А.А. Вовина, П. В. Лукина, коммент. А.А. Горского, П. В. Лукина, С. А. Масловой, Р. Ю. Почекаева, В. В. Трепавлова. — М : ИДВ РАН, 2022. — С. 11—27. — 383 с.
  • Усманов М. История Улуса Джучи и некоторые особенности её интерпретации в новейшее время // История татар с древнейших времён : в 7 т.. — Казань : АН РТ, Институт истории имени Ш.Марджани, 2009. — Т. 3 : Улус Джучи (Золотая Орда). XII — середина XV в. — С. 3—15. — 1055 с.

Нэмэлтэ ном зохёол

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Алтан_Ордон&oldid=367213" хуудаһанһаа абтаһан