Ц. С. Сампиловай нэрэмжэтэ уран һайханай музей

Министерство культуры РФ

Министерство культуры Российской Федерации

Ц. С. Сампиловай нэрэмжэтэ уран һайханай музей
Ц. С. Сампиловай нэрэмжэтэ Уран hайханай музей
Байгуулагдаһан үдэр	1944 он
Байрлаһан газар	Орос Улас
Хаяг	Буряад Улас, Улаан-Үдэ, Куйбышевай гудамжа, 29-дэхи гэр
Харагшад жэл соо	113 780 хүн.
Захирал	Бороноева Татьяна Анатольевна

Ц. С. Сампиловай нэрэмжэтэ Уран hайханай музей (анхан — Ц. С. Сампиловай нэрэмжэтэ уран зурагай урлигай музей байһан, ород хэлэн Худо́жественный музе́й и́мени Ц. С. Сампи́лова) — Ород гүрэнэй буряад урлалай эгээл томо музей, Сибириин эгээл томо уран зурагай музейнүүдэй нэгэн. Буряад Уласай ниислэл Улаан-Үдэ хотодо оршодог.

Байгуулгын түүхэ

Үндэһэтэнэй уран һайханай музей байгуулха тухай һанал бодол Буряадай сэхээтэнэй дунда, тэрэнэй нээгдэхын холо урда тээ, бии болоо һэн. 1940 ондо Буряад-Монголой АССР-эй (БМ АССР) урлалай болон уран зохёолой декада анха түрүүшынхиеэ Зүблэлтэ Холбооной ниислэл Москвада үнгэргэгдэбэ. Зүүн зүгэй соёлой уласай музейн үзэсхэлэндэ ойролсоогоор 700 уран зурагай, графическа урлалай, уран барималнуудай, шэмэглэлэй болон хэрэглэмэл урлалай бүтээлнүүд табигдаа. «Буряад-Монголой АССР-эй уран зурагай урлал» гэһэн үзэсхэлэнгэй каталогой оролто үгүүлэл соо Р. С. Мэрдыгеев буряад урлалай түүхэтэ үндэһэ, мүн тиихэдэ Улаан-Үдэдэ Буряад-Монголой уран зураашадай бүтээлнүүдые хадагалжа, харуулжа байха музей байгуулга шухала тухай хэлэгдээ.

Энэ үзэсхэлэнгэй ехэ амжалта үзэсхэлэнһээ худалдан абтаһан бүтээлнүүдэй хадагаламжа болохо уран һайханай музей нээхэ тухай эрид асуудал табиба. Энэ хадаа, үргэн удхаар хэлэбэл, дэлхэйн бодото хараа бодолые үндэһэтэнэй гүнзэгы заншалнуудтай ниилүүлжэ, Буряадай уран һайханай түб боложо үгэхэ бшуу.

Түрүүшын буряадай уран зураашадай эсэшэ сусашагүй ажал Ц. С. Сампиловай, А. А. Окладниковай, Р. С. Мэрдыгеевай, Г. Е. Павловай уран һайханай музей эмхидхэхэ тухай республикын засагай газарта зүбшөөлгын бэшэгүүдээр, элдэб суглаа, хуралдаануудта элидхэлнүүдээр хэлэгдэһэн байна.

Энэ һанамжые уласай болон гүрэнэй хүтэлбэри дэмжэһэн байна. Буряад-Монголой үндэһэн урлал саашадаа хүгжөөхын тула Буряад-Монголой АССР-эй Арадай Комиссарнуудай Зүблэл болон Бүхэсоюзна ВКП(б)-гай Буряадай обкомой бюрогой хамтын тогтоолоор 1943.10.10-ай № 25-да Гүрэнэй музейдэ нээхэдээ, Улаан-Үдэ хотын Ленинэй гудамжын 13-дахи гэртэ оршодог сүлөөлэгдэһэн НКВД-эйн түймэр саралгын албанай байшан хубаажа үгэхэ тухай шиидхэбэри абтаба.

Музейн суглуулбари буряадай уран зураашадай бүтээлнүүд дээрэ эхин үндэһэлэгдөө. БМ АССР-эй Арадай Комиссарнуудай Зүблэлэй 1944.03.03-ай 82-дохи тогтоолой 3-дахи абзацай ёһоор, «БМ АССР-эй Түүхын болон нютагай түүхын, шажанай эсэргүү, Хяагтын музейнүүдэй жасада болон хадагаламжада байһан уран һайханай удха шанартай бүхы үзэсхэлэнгүүд, Арадай байшан соо уран зураг, графика, уран баримал, модоор дархалһан бүтээлнүүд, һиилэгдэһэн зүйлнүүд, папье-маше бүтээлнүүд, шаажан бүтээлнүүд, керамика, уран һайханай шүрбэһэнүүд, уран һайханай гэрэй эдлэл гэхэ мэтэ театрнуудые эмхидхэгдэжэ байһан Уласай Уран зурагай музейдэ, мүн СССР-эй Арадай Зүблэлэй дэргэдэхи Уран һайханай Бүхэсоюзна хорооной ашаар түлбэригүйгөөр дамжуулха ёһотой». (ФР 1664. Оп.1 Д.2 Л.1).

Буряадай арадай уран зураашан Р. С. Мэрдыгеев хүтэлбэрилэгшээр томилогдоо.

1946 оной январь һарада музейн түрүүшын үзэсхэлэн олон харагшадай анхаралда албан ёһоор нээгдээ һэн. 1947 онһоо хойшо Гүрэнэй ород музейһээ 18-дахи зуун жэлэй һүүл багаар — 20-дохи зуун жэлэй эхинэй суута ород уран зураашадай ори ганса бүтээлнүүд музейдэ ородог болоо (Ленинград хото).

Буряадай мэргэжэлтэ урлалай эхи табигша, уласай арадай уран зураашан, РСФСР-эй габьяата уран зураашан Ц. С. Сампиловай нэрэ музейдэ олгуулагдаа.

Эгээл тэмдэглэмээр, удха шанартай үзэсхэлэнгүүд гэхэдэ, Бүхэроссиин «Бидэ БАМ бүтээнэбди», «Япон гүрэнэй үхибүүд зураг зурана», Хитад, Монгол, Америкэ, Энэдхэг гүрэнүүдэй экспозицинүүд, Буряадай уран зураашадай Ц. С. Сампилов, А. И. Тимин, М. Е. Шестакова, А. А. Окладников, Ф. И. Балдаев, Д. Г. Пурбуев, А. О. Цыбикова, Б. С. Садыков болон бусадай хубиин үзэсхэлэнгүүд.

Музейн танхимууд соо Украина, Узбекистан, Яхад, Тыва гүрэнүүдэй үзэсхэлэнгүүд табигдаа. Музей бүхы томо үзэсхэлэнгэй түсэлнүүдтэ хабаадажа, гүрэн дотор болон хари гүрэнүүдтэ үндэһэн урлал хүгжөөлгын туйлалтануудые харуулһан байна. Ехэ хэмжээнэй музейн үзэсхэлэнгүүд 1960-1980-аад онуудта Москва, Ленинград, Зүблэлтэ Уласуудай: Алма-Ата, Баку, Ереван, мүн Энэдхэг, Франци, Япон гүрэнүүдтэ үнгэргэгдэдэг байгаа.

Музейн суглуулбари

Музейн суглуулбари 70 жэлэй туршада бүрилдэһэн байна. Мүнөө эндэ Буряадай болон Орос гүрэнэй дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг бүхы соёлой болон арадуудай уран һайханай бүтээлнүүдэй гол суглуулбариин 8 657 зүйл оронхой, тэрэ тоодо 8 592 зүйл гол суглуулбари болоно.

Н. С. Самокиш. Морин шаргын гүйдэл. Музейн суглуулбариһаа

Эгээл сэнтэй, онсо суглуулбаринууд:

• Буряадай мүнгөөр бүтээһэн зүйлнүүд — 998 хадагалха зүйлнүүд.
• ХХ зуун жэлэй Буряадай урлал (уран зураг, графика, декоративно-прикладной искусство ба скульптура) — 7445 хадагаламжын зүйлнүүд.
• XIX—XX зуун жэлэй эхинэй ород урлал — 214 зүйл.

Музейн мүнөө үеын үзэсхэлэн Буряадай шэмэглэлэй болон прикладной урлалнуудай олонхинь республикын үндэһэтэнэй бренд болоһон зүйлнүүдэй танилсалгаар нээгдэнэ. Тиигэжэ мэргэжэлтэ уран зураашадай бүтээһэн мориной дэлһээр бүтээһэн гобеленүүдые гансал Буряад Уласай уран зурагай музей соо оложо болоно.

Илангаяа «Гэсэр ба тэрэнэй һамгадай шэрээнүүд» гэһэн үзэсхэлэн һиилэлгэ болон заншалта модоор зураг зураха ажалые оёдолгүйгөөр ниилүүлхэдэ, һонирхолтой. Тиихэдэ музейдэ Буряадай гоёолтонуудай онсо урлал харуулагдана.

Тусхай танхим соо шүрэ, хас эрдэни, ногоон шулуун бүрхөөлтэй эртэ урдын болон мүнөө үеын эрэшүүлэй болон эхэнэрнүүдэй мүнгэн гоёолтонууд табигданхай.

Энэдхэгэй Буддын шажанай эрдэмтэн Бена Бёхль музейдэ «Энэрхы сэдьхэлэй зам» гэһэн гэрэл зурагуудай үзэсхэлэн бэлэглээ. Гэрэл зурагууд дээрэ Энэдхэгтэ, Балбада, Шри-Ланкада Буддын шажанай дугангууд болон уран барималнууд харуулагдана. Беной Бёхль өөрөө нангин, хүрэхэнь хэсүү газарнуудаар ябажа, дуганай онсо комплекснуудые гэрэл зурагуудта буулгаһан байна.

Музей тухай юрэнхы мэдээсэл

• зүйлнүүдые дэлгэлгын-үзэсхэлэнэй — 1412,6 м²
• жасын хадагалдаг газар — 659,8 м²

Музейн ажалшадай тоо — 42 хүн, тэрэ тоодо эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэ — 11 хүн.

Музейн ажаябуулга

Музейн гол ажал хадаа музейн танхимуудта, нүүдэл үзэсхэлэнгүүдтэ уран зурагые хадагалха, суглуулха, үргэнөөр дэлгэрүүлхэ, дэлхэйн урлалай онол дээрэ үндэһэлжэ суглуулбаринуудыень эрдэм шэнжэлэлгын шудалалга болоно.

Музейн ажалай шухала түхэлнүүдэй нэгэн хадаа музейн үзэсхэлэнгэй ажал ябуулга болоһон байна.

Музей Буряад Уласай Уран зураашадай холбоонтой нягта холбоотойгоор хүдэлнэ. Уран зураашадай холбооной гэшүүдэй хубиин үзэсхэлэн онсо удхатайгаар үнгэргэгдэдэг.

Гол ажаябуулгаһаа гадна, Ц. Сампиловай нэрэмжэтэ уласай уран зурагай музей Буряад Уласта арадай музей болон уран зурагай галерейнүүдэй зохилдуулгын түб боложо үгэнэ.

Музей уран һайханай һалбариие эдэбхитэйгээр дэлгэрүүлжэ, аяншалга, лекцинүүдые, хөөрэлдөөнүүдые, онол аргын туһаламжа үзүүлжэ, буклетнүүдые, үзэсхэлэнгэй каталогуудые хэблэжэ, уран һайханай талаар видеоролигуудые харуулна.

Буряад Уласай Үндэһэтэнэй музей 2011 ондо байгуулагдаа. музейнүүдые нэгэдүүлжэ: Түүхын музей. М. Н. Хангалов, Уран һайханай музей. Ц. С. Сампилова болон Буряадай байгаалиин музей. 2013 ондо Новоселенгинскын декабристнуудай музей нэгэдхэгдэн, бүридэлдэ оролсобо. Шэнээр бии болоһон музейн байшанай түсэблэлгын талаар ажал мүнөө ябуулагдажа байна. Буряад Уласай Үндэһэтэнэй музейн суглуулбарида ойролсоогоор 150 мянган зүйлнүүд багтана. Үндэһэтэнэй музей 2009 онһоо 2012 он болотор (2012 оной майн 17-ой байдалаар) Буряадай байгаалиин музейдэ 19, Ц. С. Сампиловай нэрэмжэтэ уран зурагай музейдэ, мүн М. Н. Хангаловай нэрэмжэтэ Буряадай түүхын музей.

Буряадай түүхын музей

Түүхын музей 1923 оной октябриин 10-да Буряадай хубисхалай хорооной тогтоолоор байгуулагдаа. Буряадай гайхамшаг этнограф Матвей Николаевич Хангаловай (1858—1918) нэрэ 1958 ондо музейдэ олгогдоо. Музейн суглуулбаринууд соо Буряадай, Дунда Азиин хизаарай арадуудай онсо соёлой хүшөөнүүд, Сибириин отогуудай болон нютагуудай түүхэтэ-заншалта байдалай данса зүйлнүүд хадагалагданхай. Элдэб үе үенүүдэй, арадуудай материальна ба баримтата хүшөөнүүд Байгал шадарай арадуудай түүхэ, соёл элирүүлһэн үргэн дэлисэ бүридүүлнэ.

Ц. С. Сампиловай нэрэмжэтэ уран зурагай музей

1943 ондо Буряад-Монголой АССР-эй Арадай комиссарнуудай Совет болон ВКП(б)-гэй Буряадай обкомой бюрогой хамтын тогтоолоор Улаан-Үдэ хотодо Гүрэнэй уран зурагай музей нээхэ тухай шиидхэбэри абтаа. Музейн суглуулбаринууд буряад уран зураашадай бүтээлнүүд дээрэ үндэһэлэгдэнхэй. 1946 оной январь һарада музейн түрүүшын үзэсхэлэн арад зоной анхаралда албан ёһоор нээгдээ һэн. 1947 онһоо хойшо Гүрэнэй ород музейн зүгһөө 18-дахи зуун жэлэй һүүл ба 20-дохи зуун жэлэй эхинэй суута ород уран зураашадай ори ганса бүтээлнүүдэй бэлэгтэ хүртэһэн байна. Буряадай мэргэжэлтэ урлалай эхи табигша, арадай уран зураашан, габьяата уран зурааша Ц. С. Сампиловай нэрээр музей 1966 ондо нэрлэгдээ.

Буряадай байгаалиин музей

Музей 1983 оной июлиин 12-то М. Н. Хангаловай нэрэмжэтэ хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей нээгдээ. Музей холбоото уласай хүшөө — «Олониитын суглаанай байшан» гэжэ байшан соо оршодог. Энэ музей хизаар ороноо шэнжэлэгшэд, эдэбхитэйшүүл В. А. Колчугина, З. Н. Яковлева, мүн Э. П. Пилман болоно. Музейн мүнөө сагай суглуулбарида Буряадай байгаалиин олон янза байдалые харуулһан палеонтологическа, зоологическа, геологическа, ботаникын суглуулбаринууд бүридхэгдэнхэй. Музейн үзэсхэлэн ландшафтын аргануудые хэрэглэн бүтээгдэһэн, тэрэнэй гол сэдэб — «Байгаали ба хүн». Энэ үзэсхэлэнгэй гол удха хадаа байгаалиин баялигуудые ашаглаха тусхай гуримтай онсо уһанай экосистемэ болохо Байгал нуур болоно.

Новоселенгинскын декабристнуудай музей 1973 ондо нээгдэһэн үзэсхэлэн наймаашан Д.Старцевай 19-дэхи зуун жэлэй гэртэ табигданхай. Тус үзэсхэлэн Үбэр Байгалай хизаарай хэһээлтэдэ ябалга болон сүлэлгын түүхэдэ зорюулагданхай, гол хубинь Сэлэнгын Даурида декабристнар — аха дүү Бестужевуудай ажабайдал болон ажал хүдэлмэридэ зорюулагданхай.

Томо үзэсхэлэнгэй түсэлнүүд

• «Уран зураашанай ажабайдалай нэгэ жэл». Зорикто Доржиев. Галерей «Ханхалаев» — Москва хото. 2010 он.
• «Бандито хамба лама Этигэловай гайхамшаг үзэгдэл» — НКУ «Бандито хамба лама Этигэловай дээдэ һургуули». 2010 он.

Гол экскурсинууд

• Ородой XVIII -дахи зуун жэлэй уралиг
• Ородой XIX-дэхи зуун жэлэй академическа уралиг
• Нүүдэл үзэсхэлэнэй зураашадай уралиг
• Зуун жэлнүүдэй хилын сагай уралиг
• ХХ зуун жэлэй түрүүшын хахадай буряад уран зураг
• ХХ зуун жэлэй хоёрдохи хахадай буряад уралиг
• Буряад уран гарай зүйлнүүдэй уралиг
• Буряадай гоёолто урлал

Болбосоролой хангамжанууд

Уншалгануудай шэглэлнүүд: «Дэлхэйн галерейнүүд», «Ородой уралиг», «Буряадай уран һайханай урлал», «Буряадай уран зураашад», "Буряадай мүнгэн, «Буряадай гобелен», «Гоёлой болон хэрэглэхэ урлал», «Нүүдэлшэ уран зураашад», «ХХ зуун жэлэй урлал», «Советскэ уран зураашад дайн тухай», «Мүнөө үеын буряадай зураашад дайн тухай», «Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай плакадууд», «Уран һайханай янзанууд ба жанрнууд».

Музейн хэшээлнүүд үхибүүдтэ: «Мэндэ амар, музей», «Танилсагты, музей».

Музейн гаргаһан хэблэлнүүд

• Зурагаар шэмэглэгдэһэн календарьнууд «Буряадай уран зурагай урлиг», Улаан-Удэ хото, РХМ, 2009 он.
• «Буряадай мүнгэн», Улаан-Удэ хото, РХМ, 2009 он.
• «Уласай Ц. С. Сампиловай нэрэмжэтэ уран һайханай музей», Газаршалагша, Улаан-Үдэ, РХМ, 2009 он.
• Открыткануудай хэсэгүүд «Буряадай уран зураашадай бүтээлнүүд», Уласай Ц. С. Сампиловай нэрэмжэтэ уран һайханай музейн суглуулбаринууд (выпуск № 1, 2004 он, Улаан-Үдэ хото, РХМ).

Ажаглалтанууд

Ссылкэнүүд

• Страница музея на сайте Национального музея Республики Бурятия (ород хэлэн).