Байгаалиин олон янза байдалай уласхоорондын үдэр

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Байгаалиин олон янза байдалай уласхоорондын үдэр
Международный день биологического разнообразия.jpg
Түхэл Уласхоорондын
Тогтоогдоһон ООН-ай Ехэ Ассамблейн шиидхэбэри
Тэмдэглэгдэнэ Жэл бүри
Һара\үдэр 5 һарын 22
Ёһо заншал Байгаали хамгаалгын лекцинүүд, байгаали хамгаалгын һайндэрнүүд, үзэсхэлэнгүүд

Байгаалиин олон янза байдалай уласхоорондын үдэр (ород хэлэн Международный день биологического разнообразия) (ООН-оной хэлэнүүд дээрэ: англ. International Day for Biological Diversity, испан хэлэн Día Internacional de la Diversidad Biológicaфр, француз хэлэн Journée internationale de la diversité biologique, Араб: اليوم الدولي للتنوع البيولوجي, хитад: 生物多样性国际日) — ООН-ай уласхоорондын үдэр, жэл бүри Maйн 22-то ООН-ай дэмжэлгээр тэмдэглэгдэнэ. ООН-эй Ехэ Ассамблейн 1993 ондо байгуулһан, энэ дэлхэй дээрэхи бүхы амидаралай түхэлнүүдые, тэрэ тоодо зүйлнүүдые, байгаалиин байгуулалтын болон генофондын амидаралай олон янза түхэлнүүдые хамгаалха шухала тухай дэлхэйн ойлгосо дээшэлүүлхэ зорилготойгоор байгуулагдаһан юм. ООН-ай Ехэ Ассамблейн зарлалаар (1994 оной декабриин 19-эй № A/RES/49/119 шиидхэбэри)[1], анхан түрүүн декабриин 29-дэ тэмдэглэгдэдэг аад, саашадаа майн 22-то болгогдоһон юм[2].

Юрэнхы мэдээлэл

Байгаалиин олон янза байдал хадаа бактериһээ эхилээд, байгаалиин байгуулалта хүрэтэр амиды амитадай олон янза байдал гээшэ[3]. Байгаалиин олон янза байдал ниитэ тэнсүүриие хадагалжа, амидаралда хэрэгтэй бүхы зүйлые хангадаг (уһан, эдеэ хоол, тогтууритай уларил, эдэй засагай ургалта гэхэ мэтэ). Жэшээлбэл:

  • Байгаалиин нөөсэнүүдһээ дэлхэйн бүхы дотоодын зүйлэй ехэнхи хубинь сэхэ дулдыдадаг;
  • Олон хүнүүдтэ далай гээшэ ажаамидаралай эхин болоно;
  • Ургамалнууд хүнэй эдеэ хоолойн 80 хубиһаа дээшэ хангадаг;
  • Газарай ба далайн экосистемэнүүд «углеродые залгигша» болон бусад үүргэ гүйсэдхэнэ[4][5].

Байгаалиин олон янза байдалай алдагдалга үлэн байдал, амитадай озоной үргэдхэл, уларил хубилгаха болон бусад нүлөөнүүдтэ хүргэхэ аргатай[6].

Байгаалиин олон янза байдалые алдагдаха гол шалтагаан гэхэдэ, хүнэй эршэмтэй эдэй засагай үйлэ ажаябуулга, байгаалиин баялигые зүб бодомжолгүйгөөр хэрэглэлгэ[6][4] , хүн зоной тоо бүридэл дээшэлэлгэ, оршон тойронхиие үлүү гарамаар хэрэглэлгэ болон бузарлалга[7].

Байгаалиин олон янза байдалай Уласхоорондын үдэрэй зорилго хадаа амитад болон ургамалнуудай үгы бололгын, үсөөрэлгын бэрхэшээлтэй асуудалнуудта олониитын анхарал хандуулха болоно[8][9].

ЮНЕСК-ын гол юрэнхы захирал Одрэ Азуле[10]:

Бидэ оршон тойронхи байгаалитай болон энэ дэлхэй дээрэ маанадтай хамта амидардаг амитадтай харилсаагаа үндэһөөрнь хубилгаха ёһотойбди, тиигэжэ бултанда, үнэхөөрөө, ниитэ дэлхэйе түсэблэжэ, байгуулжа эхилхэ хэрэгтэй.

Байгаалиин олон янза байдалай Уласхоорондын үдэртэ зорюулагдаһан гудамжын гэрэл зурагай үзэмжэ, Санкт-Петербургда

Түүхэ

«Байгаалиин олон янза байдал» гэһэн нэрэ томьёо 1970-аад ондо бии болоһон[11]. Арбан жэлэй һүүлээр хэрэглэхэ ба үндэһэн байгаалиин һалбарида үргэн хэрэглэгдэдэг болоһон[12].

1992 оной майн 22-до Рио-де-Жанейрэдэ Байгаалиин олон янза байдал тухай конвенци абтаа[8] — байгаалиин олон янза байдалые хамгаалгада шэглүүлэгдэһэн уласхоорондын хуулита хэрэгсэл[13]. Конвенци 1993 оной декабриин 29-дэ хүсэндөө ороһон байна[2]. 2025 оной майн байдалаар энэ баримта данса 196 гүрэнүүдтэ баталагдаһан байна[14].

Удаань, иимэ зүйлнүүдые конвенцидэ абаһан байна: Биоаюулгүй байдалай Картахенын баримта тобшолол (2000), Генетикын нөөсэ баялигта хүртэлгэ гуримшуулгын ба тэдэниие хэрэглэлгэ ашаг үрые үнэн сэхээр ба тэгшэ хубааха тухай Нагоягай баримта тобшолол (2010), Картахенскын биоаюулгүй байдалай тобшололдо харюусалга ба нэхэмжэлэл тухай Нагойскын-куала-лумпурскын нэмэлтэ протокол (2010)[2].

1994 оной декабриин 19-дэ ООН-ай Ехэ Ассамблей Байгаалиин олон янза байдалай Уласхоорондын үдэрые соносхожо, декабриин 29-дэ (Байгаалиин олон янза байдал тухай конвенциин хүсэндөө ороһон үдэр) тэмдэглэхэ тухай зарлаба[1].

2000 оной декабрь һарада Ехэ Ассамблей тус һайндэрые майн 22-то (конвенцида гараа табиһан үдэр) тэмдэглэдэг болохо тухай шиидхэбэри абаһан байна[15].

2015 ондо дэлхэйн ударидагшад тогтууритай хүгжэлтын шэглэлдэ 17 зорилгонуудые баталан абаа (2030 он хүрэтэр тогтууритай хүгжэлтын шэглэлдэ Үдэрэй гаршагта тодорхойлогдонхой) тэдэнэй нэгэниинь байгаалиин олон янза байдалые алдагдажа байһан ябаса зогсоохо тухай зорилто байгаа[16].

2022 оной 12 һарада 196 гүрэнүүд Байгаалиин олон янза байдалые хамгаалгаар Куньмин-Монреалиин дэлхэйн хүреэлэнэй программа баталһан байна[4]. Байгаалиин нөөсэ баялигые тогтууритайгаар хэрэглэхэ, байгаалиин амидын олон янза байдалые сахиха, экосистемэ һэргээхэ зорилготой 23 даабари баримта дансада оруулагданхай. Тус баримта данса бэелүүлхын тулада гүрэн бүхэн байгаалиин олон янза байдалые хамгаалха талаар үндэһэтэнэй хараа бодол болон үйлэ хэрэгүүдэй түсэбүүдые зохёохо ёһотой[17].

Байгаалиин олон янза байдалай уласхоорондын үдэртэ дашарамдуулагдаһан Номой үзэсхэлэн Гусь-Хрустальный хотын номой санда

Заншалнууд

Жэл бүри Уласхоорондын биайгаалиин олон янза байдалай үдэртэ сэдэб соносхогдодо. ООН-ай юрэнхы нариин бэшэлгын дарга ойн баярта зорюулжа мэдээсэл хэблэдэг.

Тус үдэр дэлхэй дүүрэн элдэб хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэдэг: байгаали хамгаалха тухай уншалганууд, байгаали хамгаалгын фестивальнууд, үзэсхэлэнгүүд[18], уһанай нөөсэ арилгаха, ой модо сэбэрлэхэ болон бусад хэмжээ ябуулганууд.

Байгаалиин олон янзын байдалай уласхоорондын үдэртэ зорюулагдаһан тусхай хэблэлнүүд мүн лэ хэблэгдэнэ[2].

Үдэрэй сэдэбүүд

  • 2002 — «Ойн байгаалиин олон янзанууд»[19].
  • 2003 — «Байгаалиин олон янзанууд ба үгытэй байдалтай тэмсэл — тогтууритай хүгжэлтын түлөө дуудалганууд»[2].
  • 2004 — «Байгаалиин олон янзанууд: эдеэ хоол, уһан ба бултанай энхэ элүүр».
  • 2005 — «Байгаалиин олон янза байдал: манай хубилжа байһан дэлхэйдэ амидаралай даадхал».
  • 2006 — «Хатанги газарай байгаалиин олон янза байдалые хамгаалха»[2].
  • 2007 — «Байгаалиин олон янзанууд ба уларил һэлгэлгэ».
  • 2008 — «Байгаалиин олон янзанууд ба хүдөө ажахы».
  • 2009 — «Инвазионно түхэлнүүд».
  • 2010 — «Хүгжэлтын ба ядаралые усадхаха байгаалиин олон янза байдал»[2].
  • 2011 — «Ойн байгаалиин олон янза байдал».
  • 2012 — «Далайн байгаалиин олон янза байдал».
  • 2013 — «Уһан ба байгаалиин олон янза байдал».
  • 2014 — «Ольтирогуудай байгаалиин олон янза байдал».
  • 2015 — «Тогтууритай хүгжэлтын зорилгодо байгаалиин олон янза байдал»[2].
  • 2016 — «Байгаалиин олон янза байдалые гол шэглэл болгохо, хүнүүдэй амидарал тэдхэлгэ ба тэдэнэй ажабайдалые хангаха»[8].
  • 2017 — «Байгаалиин олон янзанууд ба тогтууритай аяншалга».
  • 2018 — «Байгаалиин олон янзануудай шэглэлтэ ажаябуулгын 25 жэлый һайндэр».
  • 2019 — «Манай байгаалиин олон янзанууд, манай эдеэ хоол, манай энхэ элүүр»[7].
  • 2020 — «Байгаалида манай шиидхэбэринүүд».
  • 2021 — «#ForNature шиидхэбэриин хуби гээшэбди».
  • 2022 — «Бүхы амиды юумэнэй хамтын ерээдүйе байгуулха»[2].
  • 2023 — «Хэлсээнһээ үйлэ хэрэгтэ: Байгаалиин олон янза байдалые һэргээлгэ».
  • 2024 — «Түсэбэй хуби боло».
  • 2025 — «Байгаалитай эбтэй эетэй байдал ба тогтууритай хүгжэлтэ».

Холбоотой гаршагууд

  • Бүхэдэлхэйн зэрлиг байгаалиин үдэр (мартын 3).
  • Ой модоной уласхоорондын үдэр (мартын 21).
  • Халуун оронуудай уласхоорондын үдэр (июниин 29).
  • Бүхэдэлхэйн далайн үдэр (тодорхойлогдоһон үдэр үгы; сентябриин һүүл багаар тэмдэглэгдэдэг).
  • Амитадые хамгаалгын Бүхэдэлхэйн үдэр (октябриин 4).

Ажаглалтанууд

  1. ↑ 1 2 Document Viewer (ород хэлэн). docs.un.org. Дата обращения: 20 май 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 International Day for Biological Diversity - 22 May. www.cbd.int (7 март 2025). Дата обращения: 20 май 2025.
  3. ↑ Биологическое разнообразие(неопр.). www.who.int. Дата обращения: 20 май 2025.
  4. ↑ 1 2 3 Что такое биоразнообразие и как его сохранить? ООН Женева. Дата обращения: 20 май 2025.
  5. ↑ "International Day for Biological Diversity | United Nations". 2025-05-20. 
  6. ↑ 1 2 "Еле живая природа. По всей планете вымирают животные и растения. Чем это грозит человечеству?", 2023-01-06. 2025-05-20. 
  7. ↑ 1 2 "Зачем празднуют Международный день биологического разнообразия", 2019-05-22. 2025-05-20. 
  8. ↑ 1 2 3 "Международный день биологического разнообразия", 2016-05-22. 2025-05-20. 
  9. ↑ Иван Обухов. "Какой сегодня праздник: 22 мая – Международный день биологического разнообразия", 2023-05-22. 2025-05-20. 
  10. ↑ Международный день биологического разнообразия. ЮНЕСКО. Дата обращения: 20 май 2025.
  11. ↑ Власова Е. А. Содержание понятия о биологическом разнообразии в профильном курсе биологии. Ярославский педагогический вестник (2009). Дата обращения: 20 май 2025.
  12. ↑ "Биологическое разнообразие". 2025-05-20. 
  13. ↑ Конвенция о биологическом разнообразии (ород хэлэн). www.un.org. Дата обращения: 20 май 2025.
  14. ↑ List of Parties. www.cbd.int. Дата обращения: 20 май 2025.
  15. ↑ 55/201. Конвенция о биологическом разнообразии. unisdr.org. Дата обращения: 20 май 2025.
  16. ↑ Международный день биологического разнообразия. ГКУ «Дирекция особо охраняемых природных территорий Санкт-Петербурга». Дата обращения: 20 май 2025.
  17. ↑ "22 мая: Международный день биологического разнообразия". 2025-05-20. 
  18. ↑ "Всемирный День биологического разнообразия в ГДМ", 2002-12-21. 2025-05-20. 
  19. ↑ International Day for Biological Diversity - 22 May 2002. www.cbd.int (14 декабрь 2006). Дата обращения: 20 май 2025.

Ном зохёол

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Байгаалиин_олон_янза_байдалай_уласхоорондын_үдэр&oldid=367330" хуудаһанһаа абтаһан