Декабристнууд Буряад орондо

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Декабри́стнууд Буряад Уласта (ород хэлэн Декабристы в Бурятии) — 1830-аад онуудһаа Сибирьтэ сүлэлгэдэ, илангаяа мүнөөнэй Буряадай дэбисхэр дээрэ (тэрэ үедэ Үбэр Байгалай хизаарай ба Эрхүүгэй губерниин дэбисхэр байгаа) 14 декабристнууд эльгээгдэһэн байгаа.

Сүлэлгын газар

Баргажан

Мүнөөнэй — Баргажан һуурин. Эндэ сүлэлгэдэ Кюхельбекер аха дүү хоёр ажаһуугаа.

• Михаил Карлович Кюхельбеккер (1798—1859) — Гвардиин экипажай лейтенант. Тэрэ 1831 оной июлиин 10-һаа 1859 он болотор Баргажан тосхондо ажаһуужа, юрын байдалтай Анна Степановна Токареватай гэрлээ. Нютагай ажаһуугшадта эмнэлгын туһаламжа үзүүлээ, өөрын мүнгөөр эмүүдые худалдажа абадаг һэн. Түлөөһэгүй эмнэлгын газар ба эмэй сан нээбэ. Һургуули эмхидхэжэ, гэрэйнь нэгэдэхи дабхарта байһан юм. Нютагай ажаһуугшадые уншалга, бэшэг, тоо бодолго заадаг байгаа. Мүн өөрынгөө мүнгөөр номуудые, һуралсалай номуудые худалдажа абаа. Үбэр Байгалай хизаарые шэнжэлжэ, «Забайкалиин хизаар тухай тобшохон найруулга» гэжэ бэшээ. Баргажанда наһа бараа.

Михаил Карлович Кюхельбеккер

• Вильгельм Карлович Кюхельбеккер, (1797—1846) — наһанайнгаа амаралтада гараһан коллежскэ асессор, уран зохёолшо, ирагуу найрагша. Царскосельскэ лицейдэ А. С. Пушкинтай суг һураа.

Вильгельм Карлович Кюхельбеккер

Баргажан хотодо 1836 оной январиин 20-һоо ажаhууhан, 1837 ондо нютагай почтальоной басаган Дрозида Ивановна Артеноватай гэрлэһэн. Шүлэгүүдые, поэмэнүүдые, элегинүүдые, шүүмжэлхы толилолгонуудые бэшэһэн, «Забайкалиин ба Закамениин ажаһуугшад» гэһэн хизаар орониие шэнжэлэлгын очерк зохёогоо.

Иван Фёдорович Шимков

1839 оной сентябриин 16-да өөрынгөө гуйлтаар (Үбэр Байгалай)|Акшаагай хэрэм руу зөөгдөө.

Батуринын слобода

Мүнөө сагта Байгал шадарай аймагай Батурино тосхон (Буряад Улас). Иван Фёдорович Шимков (1803 али 1804—1836) — Саратовай ябаган сэрэгэй полкын прапорщик. Батуринда 1833 оной 1 һарын 25-да эльгээгдэбэ. Уран зохёолой ажал эрхилдэг, гол түлэб оршуулга хэдэг, гэбэшье зохёолнуудыень хэблэлгэдэ хорюултай байгаа. Батуринын слободада наһа бараа. Сретенскын Һүмын дэргэдэхи хүүрнүүдэй газарта хүдөөлүүлэгдээ. Домогой хөөрөөгөөр, тэрэнэй хүүр дээрэхи дурасхаалай самбар хатан тайжа Мария Николаевна Волконскаягай мүнгөөр табигдаһан юм ха.

Новоселенгинскын декабристнуудай музей.

Верхнеудинск

Мүнөөнэй Улаан- Үдэ хото.

• Яков Максимович Андрее́вич (1801—1840) — Верхнеудинскада 1839 оной июлиин 10-һаа ажаһуужа эхилээ. 1840 оной апрелиин 18-да энэл газартаа наһа бараа. Хүүрынь хадагалагдаагүй.

Яков Максимович Андреевич

• Александр Николаевич Муравьёв (1792—1863) — Генеральна штабай гвардиин наһанайнгаа амаралтада гараһан полковник. 1827 оной январиин 24-һөө һамгантаяа Верхнеудинск хотодо ажаһууһан, 1828 оной январиин 19-дэ Эрхүү хотын мэрээр томилогдоһон.

Александр Николаевич Муравьёв

Итанца

Мүнөө үедэ Байгал шадарай аймагай Турунтаево тосхон. Евгений Петрович Оболенский (1796—1865) — хунтайжа, буһалгаанда эгээн эдэбхитэй хабаадагшадай нэгэн. Тэрэ 1839 оной июлиин 10-ай зарлигаар Итанца тосхондо түбхинэхэеэ мордобо.

Евгений Петрович Оболенский

Оболенский 1841 оной июниин 20-до Тобольскын губерниин Туринск зөөхэ эрхэтэй болоһон.

Кабанск

Мүнөө үедэ Кабанск тосхон, Кабанскын аймаг.

Глебов Михаил Николаевич (1804—1851) — Коллегиальна секретарь. Тэрэ 1832 оной август һарада Кабанск тосхондо һууринда эльгээгдэһэн байна. Албан ёһоной мэдээсэлэй ёһоор, Кабанск тосхондо сохюулжа, хорлогдожо наһа бараһан байна.

Михаил Николаевич Глебов

Подлопатки

Мүнөө үедэ Мухар-Шэбэрэй аймагай Подлопатки тосхон. Эндэ аха дүү Борисовтан ажаһуугаа.

• Пётр Иванович Борисов (1800—1854) — 8-дахи артиллериин бригадын подпоручик. 1839 оной июлиин 10-най зарлигаар Подлопатки һууринда дамжуулагдаһан. 1841 оной мартын 21-дэ Эрхүү шадархи Малая Разводная тосхон руу зөөгдөө. Байгаалиин эрдэмтэн, уран зурааша, орнитологиин ба (ботаникын нэгэ хуби) сэсэрлигэй талаар эрдэмэй ажалнуудай автор.

Пётр Иванович Борисов

• Андрей Иванович Борисов (1798—1854) — наһанайнгаа амаралтада гараһан подпоручик. Подлопатки һууринда 1839 оной 7 һарын 10-да дамжуулагдаһан. 1841 оной мартын 21-дэ Малая Разводная тосхон руу зөөгдөө. Каторгада болон һууринда байгаалиин түүхын эрдэмэй ажаглалтануудые хэжэ, гербари суглуулһан байна.

Андрей Иванович Борисов

Селенгинск

Мүнөөнэй Новоселенгинск тосхон. Селенгинск хотодо эгээл түрүүн К. П. Торсон түбхинэһэн юм. Аха дүү Бестужевууд өөһэдынгөө дураар хойноһоонь дахажа ерээ.

• Константин Петрович Торсон (1793—1851) — Командир-лейтенант, уһан сэрэгэй штабай даргын адъютант. Тэрэ 1837 оной майн 21-дэ Селенгинск хүрэжэ ерээ. Торсон өөрынгөө гэртэ аха дүү Бестужевтантай сугтаа нютагай үхибүүдые үзэг бэшэгтэ, гар урлалда һургаха һургуули эмхидхээ. Хүдөө ажахын техникэ бүтээлгэ, һайжаруулгада эрхилдэг һэн. «Машинын зохёон бүтээлгэ ба тараалга тухай хараа бодол» гэһэн үгүүлэл бэшэһэн байна. Сибирьтэ өөрынгөө зохёоһон түсэлөөр молотилка нэбтэрүүлхэ гэжэ оролдоһон. Тэрэ арбуз, дыни ургуулдаг байгаа. Тэрэ 1851 оной декабриин 4-дэ Селенгинск хотодо наһа бараһан, Сэлэнгын эрьеын Посадай хүдөөлүүлгын газарта хүдөөлүүлэгдэһэн
• Михаил Александрович Бестужев]] (1800—1871) — Москвагай полкын гвардиин штабс-капитан. Селенгинск хотодо 1839 оной сентябриин 1-һээ хасаг есаул Селивановай эгэшэ Мария Николаевнатай гэрлэбэ. Тэрэ хүдөө ажахы эрхилдэг болон ургамалнуудые эндэхи уларилда дадхааха ажал эрхилдэг байгаа. Забайкалиин хизаарай түрүүшын «Кяхтинский листок» гэһэн сониндо толилуулагдадаг һэн. Амнистиин һүүлээр тэрэ Селенгинск хотодо үлэбэ. Тэрэ 1857 ондо Николаевск хүрэтэр Амар мүрэнөөр гурбадахияа һэлюүрээр тамаралгада хабаадалсаа. Тэрэ 1867 ондо һамганайнгаа наһа бараһанай удаа Селенгинскһээ гараһан..

Михаил Александрович Бестужев

• Николай Александрович Бестужев (1791—1855) — Уһан сэрэгэй 8-дахи экипажай капитан-лейтенант, уһан сэрэгэй түүхэшэн, уран зохёолшо, шүүмжэлэгшэ, зохёон бүтээгшэ, уран зурааша. 1839 оной 9 һарын 1-һээ Селенгинскдэ ажаһууһан. Уларилай, газар хүдэлэлгын ба одон орон шудалалгын ажаглалтануудые үнгэргөө. Тамхи, арбуз ургуулдаг, нарин нооһотой хони үсхэбэрилхэ ажал эмхидхэхэ гэжэ оролдодог байгаа. Галуута нуур ба ойро оршохо нүүрһэнэй уурхай тухай тодорхойлолгонуудые бэшээ. Хизаар шэнжэлэлгын болон археологиин талаар шэнжэлгэнүүдые хэhэн, буряад дуунуудые, үльгэрнүүдые суглуулаа. Забайкалиин түрүүшын таряашадай дунда уһажуулгын оньһон түхеэрэлгын мүрнүүдые нээһэн, Сэлэнгын шадар петроглифуудые олоһон байна. Тэрэ 1855 оной майн 15-да Селенгинск хотодо наһа бараа. Тэрэниие Торсоной хажуудахи Посадай хүүрнүүдэй газарта хүдөөлүүлһэн байна.

Николай Александрович Бестужев

Түнхэн

Мүнөөнэй Түнхэн һуурин, Түнхэнэй аймаг.

• Юлиан Казимирович Люблинский (1798—1873) — Волынь можын ноён. Тэрэниие 1829 оной июлиин 30-най тогтоолоор Эрхүүгэй губерниин Түнхэнэй острогто асарагдаа. 1844 оной январиин 26-да Эрхүүгэй губерниин Жилкино тосхон зөөхэ зүбшөөл абаа. Һамганиинь Түнхэнэй таряашан эхэнэр Агафья Дмитриевна Тюменцева байгаа. Тэрэ каторгодо болон һууринда байһан ажабайдал тухай дурсалгануудые бэшэһэн, дурсалгануудаа Лондон руу А. И. Герцендэ эльгээһэн байна.

Герцен, Александр Иванович Юлиан Казимирович Люблинский

• Владимир Сергеевич Толстой (1806—1888) — Москвагай ябаган сэрэгэй полкын прапорщиг. 1827 оной 5 һарын 15-һаа хойшо Түнхэндэ ажаһууһан. 1829 оной 6 һарын 15-да Кавказда юрын сэрэгшэн боложо эльгээгдэһэн.

Декабристнуудай номой сангууд

Декабристнуудай Нерчинск, Шэтэ, Петровско Завод хотонуудта 12 жэлэй туршада ажаһууха үедэнь хэдэн мянган гаршагтай номой сангууд, нилээд олон тооной периодическа хэблэлнүүд, тэрэ тоодо хари гүрэнэй 20-ёод номой сангууд бии болоһон байна. Декабристнуудай номууд саашадаа Сибириин элдэб номой сангуудай суглуулбаринуудые нилээд баяжуулан үргэдхэһэн байна.

Аха дүү Бестужевтанай һайн номуудай суглуулбари байһан, эгэшэнь Елена Александровнагай Селенгиск ерэһэнэй удаа нилээд үргэдхэгдэһэн юм. Бестужевтанай нүхэд эмнэлгын, часы бүтээлгын, гидрографиин, архитектурын номуудые эльгээһэн байна. Номой сангай нэгэ хубиие М. А. Бестужев Хягтада худалдаһан, нүгөө хубииень Селенгинск хотодо лотерей нааданда табигдаһан байна. Эрхүү хотодо 1851 ондо Ородой газар зүйн бүлгэмэй Сибириин таһаг байгуулагдаһанай удаа Бестужевтанай номууд Сибириин таһагай номой сан руу дамжуулагдажа, 1879 оной түймэрэй үедэ шаташаһан байна. Бестужевай нэрэмжэтэ номой сан тухай тон үсөөн мэдээсэл үлэнхэй.

Багшын ажаябуулга

Сүлэлгын үедэ декабристнууд гэртээ нютагай үхибүүдтэ түлбэригүй һургуулинуудые байгуулһан байна. Багшын ажаябуулгада иимэ зон хабаадаа: Н. А. ба М. А. Бестужевууд, М. К. Кюхельбекер. Тухайлгаар, иимэ хүнүүд: Ф. К. Кюхельбекер, В. С. Толстой, Ю. К. Люблинский, Э. П. Оболенский гээд байһал зааһан байжа болоо.

Музейнүүд

1975 ондо Новоселенгинск тосхондо декабристнуудай Музей нээгдээ.

Дурасхаал

• М. К. Кюхельбекерэй нэрээр Баргажанай нэгэ гудамжа нэрлэгдэнхэй.
• Байгал-Амуурай магистралиин Янчукан тосхондо оршодог Кюхельбекерэй түмэр замай станци декабристын нэрээр нэрлэгдээ.
• Новоселенгинск тосхондо нэгэ гудамжа Н. А. Бестужевай нэрэмжэтэ.
• Улаан-Үдэ хотодо Ород гүрэнэй драмын театр 1991 онһоо Н. А. Бестужевай нэрэ зүүдэг;
• 1926 оной февралиин 4-дэ Верхнеудинск хотын Хүдэлмэришэдэй ба Улаан Армиин депутадуудай зүблэлэй 1-дэхи тогтоолоор гудамжануудые иигэжэ нэрлээ: Омулёвскые — Бестужевскын, Бекетовскые — Пестелевскэ, Волынскынхи — Рылеевэй болгоо.

Дурасхаалта хүшөө

• 

  Баргажан һууринда декабристнар - аха дүү Кюхельбекернүүдтэ дурасхаалта бүтээл

• 

  Новоселенгинскада Н. А. Бестужевта дурасхаалай хүшөө

• 

  Новоселенгинск тосхондо Н. А. Бестужевэй ба К. П. Торсонай некрополь

• 

  Батурино тосхондо И. Ф. Шимковай хүүр дээрэхи дурасхаалай хүшөө

• 1950-яад онуудаар М. К. Кюхельбеккерэй хүүрэй газарай һуури алдагдаа. Шэнэ хүшөө хүдөөлүүлгын һуури гэжэ багсаамжалагдаһан газарта бодхоогдоо.
• И. Ф. Шимковай хүүр дээрэ дурасхаалай хүшөө. 1975 ондо һэльбэн шэнэлэгдээ.
• Новоселенгинск тосхондо декабристнуудай Музейн талмай дээрэ Н. А. Бестужевай сээжэ бэеын дүрсэ. Уран барималша А. И. Тимин.
• Новоселенгинскада Н. А. Бестужевай ба К. П. Торсонай хүүрнүүд дээрэхи некрополь (Посадай хүдөөлүүлгын газар).

Шэнжэлэгшэд

Буряадай ба Үбэр Байгалай хизаарай декабристнуудай ажабайдалай эгээд түрүүшын шэнжэлэгшэ наймаашан П. Т. Трунёв байгаа. 1891 ондо тэрэ «Русская старина», «Историческое вестник» гэһэн согсолборинууд соо декабристнуудай Сибирьтэ байһан тухай мэдээсэлнүүдые хэблүүлжэ эхилээ («Декабристы в Нерчинских рудниках» гэһэн толилолго).

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Бахаев В. Б. «Общественно-просветительская и краеведческая деятельность декабристов в Бурятии». — Новосибирск, 1980.
• К. П. Трунева «Из жизни и деятельности декабристов в Прибайкалье». — Жизнь Бурятии, 1924.
• Трунёв П. Т. «К столетию перехода декабристов через Верхнеудинск (1830—1930 г.)». — Бурят-Монгольская правда, 1930.
• Белокрыс М. А. . Часть:«Верхнеудинские друзья декабристов». — Улан-Удэ, 1980.