Хяагтын хэлсээн

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ номой сангай дансанууд

Тус статья соо жасануудһаа дансанууд хэрэглэгдээ Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ Юрэнхылэгшын номой сангай

Подробнее

Хаягтын хэлсээн
Гар табигдаһан үдэр	21 октябрь (1 ноябрь) 1727 онһоо
Гар табигдаһан газар	Хяагта
Таланууд	Оросой эзэнтэ гүрэн, Манзын Чин гүрэн

Хяагтын хэлсээн (Хяагтын эблэрэл) (ород хэлэн Кя́хтинский догово́р, Кя́хтинский мир) — Оросой Эзэнтэ Гүрэн ба Цин Эзэнтэ Гүрэн хоёрой хоорондо илган тодорхойлхо ба наймаалха тухай хэлсээн 1727 ондо баталагдаа.

Хитадта элшэн сайдай албанай үедэ (1725—1728) Буринска трактат дээрэ хүдэлхэ үедөө бэлдэгдээд, гар табигдаа 21 октябрь (1 ноябрь) 1727 Оросой Эзэнтэ гүрэнэй элшэн сайд С. Л. Рагузинский-Владиславич ба Цинь империин найдалгата Чабина, Тегут ба Тулашиин. Нэршүүгэй (1689) ба Буринскиин (1727) хэлсээнүүдэй эрхэ нүхэсэлнүүдые баталаа. Гэбэшье, 1782 ондо «Хитадай наймаашаниие дээрмэдэхэ хэрэг» гэһэн ехэ шуяа татаһан ябадалаар энэ хэлсээн таһалдаһан юм. Ехэ оролдолгын ашаар 1792 ондо дахин Хяагтын хэлсээн, 1792 оной баталагдаһан байха юм.

Гол дүримүүд

Буринай Хэлсээн тодорхой трактадаар хоёр ороной хоорондохи хилэ тэмдэглэбэ. 200 хүнһөө олон бэшэ хамбы 3 жэлдээ нэгэ дахин эльгээхэ аргаар Орос Гүрэндэ Бээжэндэ худалдаа наймаа ябуулха арга олгоо. Хяагта ба (Староцурухайтуй) Цурухайтуе хотонуудта пошлиногүй хилын наймаа нээжэ, хоёр гүрэнэй хоорондохи худалдаа наймаанай хэмжээнэй горитой ургалтада нүлөөлөө. Хэлсээн Бээжэндэ Ород оюун ухаанай миссиин бии байһые хуулиин ёһоор бүридхэбэ, тэрэнэй 10 гэшүүдэй 6-иинь хитад ба манжа хэлэнүүдые шудалаа.

Хяагтын хэлсээгээр хараалагдаһан гадаадын харилсаануудай Трибуналай оросой сенадай ба цинскын (Лифаньюань) үмэнэһөө хоёр гүрэнэй хоорондо бэшэлсэхэ шиидхэбэри Оросой ба Хитадай эзэн хаашуулай бэе бэедээ нэрэ солын асуудал буулгаа. Хэлсээн хоёр оронуудай хилын харуулай захирагшадта нютагай хилын арсалдаануудые гуримшуулга даалгаа, элшэн сайдай зургаануудые абалгын гурим ба хилэ эбдэгшэдтэ сүүдлэхэ эрхэ тодорхойлоо (нютагай хилын арсалдаануудые гуримшуулга хилын засагайхидта даалгагдаа).

Орос гүрэнэй болон хитадай талануудай түлѳѳлэгшэдэй гар табиһанай һүүлээр хэлсээнэй түсэл Бээжэн руу баталхаяа эльгээгдэһэн байгаа. Текстнүүдээр андалдаан 1728 ондо Хяагта гол дээрэ болоо.

Хяагтын хэлсээн XIX зуун жэлэй тэн болотор Оросой ба Цин Эзэнтэ Гүрэнэй харилсаанай хуули ёһоной үндэһэ һуури зандаа байгаа. Тэрэнэй дүримүүд хожомынь Айгунай 1858 оной хэлсээгээр ба Бээжэнэй 1860 оной хэлсээгээр тодорхойлогдоо һэн.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Бантыш-Каменский Н. Н. Дипломатическое собрание дел между Российским и Китайским государствами с 1619 по 1792-й год: составленное по документам, хранящимся в Московском архиве Государственной коллегии иностранных дел, в 1792—1803 году Николаем Бантыш-Каменским / изд. в память истекшего 300-летия Сибири В. Ф. Флоринским, с приб. издателя. — Казань: типография Императорского университета, 1882.
• Дацышен В. Г. «Кяхтинский трактат 21 октября 1727 г.»: проблемы текста и датировки // Общество и государство в Китае. 2017. — № 22-1. — С. 635—648
• Кяхтинский договор 1727 : [арх. 19 ноябрь 2022] // Крещение Господне — Ласточковые. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 535. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 16). — ISBN 978-5-85270-347-7.
• Мясников В. С. Договорными статьями утвердили: дипломатическая история русско-китайской границы XVII—XX вв. — М.; Хабаровск, 1997.
• Русско-китайские отношения. 1689—1916. Официальные документы. — М.: Издательство восточной литературы, 1958. — 138 с. — 1900 экз.