Үбэр Байгалай арадуудай һуудал байдалай музей

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
 Эту страницу в данный момент активно редактирует Одхон басаган.
Пожалуйста, не вносите в неё никаких изменений до тех пор, пока не исчезнет это объявление.
В противном случае могут возникнуть конфликты редактирования.
Объявление размещено 13.12.2025 и не должно присутствовать на странице более двух суток.
Для автоматического указания даты установки предупреждения используйте конструкцию {{subst:L}}
Gerb-icon.png

Министерство культуры РФ

Arrow-Right.png
Gerb-big.png
Министерство культуры Российской Федерации
Үбэр Байгалай арадуудай һуудал байдалай музей
ород хэлэн Этнографический музей народов Забайкалья
Музейн гол үүдэн Объект культурного наследия России федерального значения рег. № 031620445490006 (ЕГРОКН)
Музейн гол үүдэн
Объект культурного наследия народов РФ федерального значенияОбъект культурного наследия России федерального значения
рег. № 031620445490006 (ЕГРОКН)
Байгуулагдаһан үдэр 1968 оной августын 19
Нээгдэһэн hара үдэр 1973 оной
Байгуулагша Соёлой яаман Соёлой яаман Буряадай АССР (1968.08.19-эй № 201 захиралта)
Байрлаһан газар

  Орос Улас

Хаяг Буряад Улас, Улаан-Үдэ, Дээдэ Онгостой, байшан 17Б
Захирал Маладаев Алексей Анатольевич
Сайт нашэтномузей.рф
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Үбэр Байгалай угсаата арадуудай һуудал байдалай музей (ород хэлэн Этнографи́ческий музе́й наро́дов Забайка́лья) — Улаан-Үдэ хотын шадар (Буряад Улас), Дээдэ Онгостой бага хороондо (Улаан-Үдэ) нээмэл огторгой доро музейн комплекс[1].

Музейн түүхэ

Никольскын һүмэ, Никольск тосхонһоо (Мухар-Шэбэрэй аймаг)
Объект культурного наследия народов РФ нютаг можын (Бурятия) Объект культурного наследия народов РФ нютаг можын . Рег. № 031711307230005 (ЕГРОКН)

1950-яад онуудай һүүл багта — 1960-аад онуудай эхиндэ СССР-тэ нээмэл огторгой доро этнографическа музейнүүдэй сүлжээнэй ургалта үзэгдэнэ. Хрущёвой улас түрын дулааралгын жэлнүүдтэ энэ хүгжэлтэ арад түмэнэй ажана байдалай ургалта, танин мэдэлгын аяншалгын хүгжэл, гадаадын аяншалагшадай орон руу урасхалай нилээд ехэ болоһонһоо шалтагаалһан юм[2].

Буряадай АССР-тэ этнографическа музей 1968 оной августын 19-дэ нээгдэһэн юм. Никольск һууринһаа (Мухар-Шэбэрэй аймаг) асарагдаһан Никольскын һүмэ (Улаан-Үдэ) болон Тамчын дасанһаа асарагдаһан Диважин дуган тэрэнэй түрүүшын үзэсхэлэнгүүдэй нэгэн болоо.

Үзэмжын зүйлнүүд

Үбэр Байгалай арадуудай угсаата зүйн музей хадаа орос гүрэндэ нээмэл огторгой доро эгээл томо музейнүүдэй нэгэн юм. 37 гектар газар эзэлнэ, тэндэ 40 гаран уран барилгын хүшөөнүүд ба 11 мянганһаа дээшэ экспонадууд суглуулагданхай.

Музейн дэбисхэр хэдэн хослолнуудта хубаагданхай:

Археологическа хослол

Музейн археологиин согсолбори хаамал павильонһоо ба нээмэл талмайһаа бүридэнэ. Һүүлшынхидэнь хабтагар шулуун хүүрнүүд, шулуун бахананууд, «харуулай» шулуунууд гэхэ мэтэ оршодог. Хүннү соёлой түрүүшын булаша 1896 ондо Хяагтын аймагта Ильмова падида олдоһон юм. Дундада зуун жэлнүүдтэ хүннүүдые булашанууд дээгүүр хабтагар, түхэреэн шулуун хэрэмүүдые түхеэрдэг байгаа. Хаамал павильондо Ивалгын хото малталгын үедэ олдоһон жэшээнүүд харуулагдана.

  • Хабтагар шулуун хүүр. Хүрэл зэбсэгтэ үе, Хориин аймаг, Буряад Орон

    Хабтагар шулуун хүүр. Хүрэл зэбсэгтэ үе, Хориин аймаг, Буряад Орон

  • Этнографический музей народного деревянного зодчества, Улан-Удэ, 2.jpg
  • "Диваажин" дуганай дэргэдэхи шулуун

    "Диваажин" дуганай дэргэдэхи шулуун

Буряадай хослол

Буряадай согсолбори модон ба һэеы гэрнүүдһээ болон буддын шажанай шүтөөнэй барилгаһаа — дуганһаа бүридэнэ.

XIX зуун жэлэй түрүүшын хахадта буряад дугангууд ород уран барилгын нүлөөн доро бии болоһон һүмын түхэлтэй байгаа, юундэб гэхэдэ, тэдэнэй барилгада ород дархашуул хабаадаһан юм. Буряадай һүмын уран барилгын бодото хүгжэхэдэ, XIX зуун жэлэй хоёрдохи хахадта дуганай шэнэ түхэл бии боложо, түрүүшын барилгануудһаа горитойгоор илгаатай, нютагай болон зүүн зүгэй шэнжэнүүдые ойлгожо абаһан байна. Тамчын дасанһаа гаргагдаһан Диваажин дуган тэрэнэй жэшээ болоно. 1926 ондо дуган шэнээр баригдаа — гадаада түхэлынь хубилаагүй, гансал талмайнь дээшэлээ. Дуганай үнгэдэ шара үнгэ булюу — ламын шажанда нангин үнгшэ болоно. Досоонь үндэр модонһоо жэмэс яажа абаха тухай арсалдаа шиидхэһэн дүрбэн амитад тухай Энэдхэгэй үльгэр харуулһан «Тунши» гэжэ панно бии.

  • Юрта

    Юрта

  • Диваажин-дуган (Тамчан дасан) (2-я пол. XIX в.)

    Диваажин-дуган (Тамчан дасан) (2-я пол. XIX в.)

  • Качуг нютагай һэеы гэр (Эрхүү можо)

    Качуг нютагай һэеы гэр (Эрхүү можо)

  • Хоретэ нютагай һэеы гэр

    Хоретэ нютагай һэеы гэр

Байгалай баруун тээхи

1900 Ондо Хареты һууринда (Мүнөө Эрхүү можын Нүхэдэй аймаг) баригдаһан баян буряад С.Б. Сафроновой үбэлжөөнэй гэртэй буряад-хасаг бууса Байгал Шадарай комплексдо харуулагдана. 1975 ондо музей асарагдаа.

  • Арбижил нютагай (Нарин-Шэбэр)байрын гэр

    Арбижил нютагай (Нарин-Шэбэр)байрын гэр

  • Хареты нютагай баян буряад хүнэй үбэлэй гэр

    Хареты нютагай баян буряад хүнэй үбэлэй гэр

  • Буряад гэрэй дотор шэмэг

    Буряад гэрэй дотор шэмэг

Үбэр Байгалай

Сүлэлгын хүнүүдые хонуулха шатын амбаар. Кульский Станок Һуурин

XVII зуун жэлэй һүүл багһаа эхилжэ, Үбэр Байгал сүлэлгын ба хаатаргын газар болоһон юм. Сүлэлгын ба хаатаржануудай гараха бүхы замда 25 модо бүхэндэ шатанууд ба хахад шатанууд ба хонолго оршодог байгаа. Дээдэ-Үдын тойрогто 20 гаран шата байгаа.

Гурбан таһалгатай шатата амбаар Хориин аймагай Кульский Станок һууринһаа асарагдаа. Амбаар соо «Байгалай үмэнэхи сүлэлгын ба хаатаргын түүхэһээ» гэһэн үзэсхэлэн оршодог.

Хотын хослол

Хотын комплексдо хуушан Дээдэ-Үдын, оршон үеын Улаан-Үдын гэрнүүд харуулагдана.

Мезонинтай хотын гэр 1900 ондо баригдаһан юм. Почтамтскын үйлсэ (Линховоина), 22 гудамжада байгаад, түшэмэлэй байгаа. 1978 ондо музей асарагдаа. Анханай архитектураһаа хадууран һэргээгдээ. Энэ гэр соо XX-дохи зуун жэлэй эхинэй шадалтай хотын хүнэй гэрэй заншалта досоо талын үзэсхэлэн бии.

Коридор хэлбэритэй гэр. Улаан-Үдэдэ (Ленинэй гудамжа) Большой Николаевскын, 67 хаягаар байрлаа. Тэрэ 1909 ондо баригдаһан юм. Хоёр дабхар байшан мебельтэй таһалгануудые хүлһөөр үгэхэ үүргэтэй байгаа. Энэ гэр 1979 ондо музейдэ асарагдаа.

  • Олзын гэр

    Олзын гэр

  • Танскын гэр

    Танскын гэр

  • Мезонинтай гэр

    Мезонинтай гэр

Урданай зоной ажаһуудалай хослол

Урданай зоной ажаһуудалай согсолбори таряашанай сабшаһан ба хасаг атаманай гэрнүүдһээ бүридэнэ. 1880 ондо баригдаһан гүрэнэй таряашанай гэр Байгал Шадарай аймагай Батурино һууринһаа асарагдаа. Тэрэнэй урда 1919 оной барилганууд оршодог: Байгал Шадарай аймагай Клочнево гэжэ мүнөө үгы һууринһаа асарагдаһан асаралга, амбаар, хоёр ханатай сарай.

  • Клочнево һууринай хоёр таһалгатай амбаар

    Клочнево һууринай хоёр таһалгатай амбаар

  • Староселенгинскын мунхан

    Староселенгинскын мунхан

Шэмээшэгүүдэй хослол

Музейн нэгэ үзэсхэлэн XVIII зуун жэлдэ Сибирь сүлэгдэһэн хуушан заншалтанай-шэмээшэгүүдэй гэрнүүдһээ бүридэнэ. XIX зуун жэлэй һүүлэй-XX зуун жэлэй эхинэй нэгэ талын барилгын жиирэй гудамжа баригдаһан, тэрэ шадалтай таряашанай гэр бүхы газаахи барилгануудтай, таряашан дарханай гэрнүүдтэй, баян шэмээшэгүүдэй гэрнүүдтэй. Багахан зайда шэмээшэгүүдэй мунхан оршодог.

Таряашан Красиковай гэр 1861 ондо Барыкино-Ключи һууринда баригдаһан юм. Таряашан дарханай хорёо соо ажахын хэрэгсэлнүүдэй үзэсхэлэн зохёогдонхой: анзаһанууд, анзаһанууд, борнойнууд, молотилканууд, станогууд, шарга гэхэ мэтэ огород соо хүүдинсэ оршодог, тэрэнэй урда хоёр станок: мори тахалха, дугаагуудые, полозуудые нугалха. Хүүдинсэ XIX зуун жэлэй һүүл багаар Арбижил нютагта (Нарин-Шэбэр) баригдажа, музейдэ 1971 ондо абаашагдаа.

Таряашан Зайцевай мэдэлэй «холбоо» гэр XIX зуун жэлэй эсэстэ Тарбагатайн аймагай Надеино һууринда баригдаһан юм. 1972 ондо музей асарагдаа. Гэр утаараа газаашаа шэглэнхэй. Нэгэ аматай хаалтануудтай дүрбэн сонхо. Хаабаринууд дээрэ сэсэгүүд, шубууд, буганууд зураатай. Баян шэмээшэг Борисовай хоёр дабхар гэр XIX -дэхи зуун жэлэй хоёрдохи хахадта Куйтун һууринда баригдаһан юм. 1972 ондо музей асарагдаа. Гэрэй онсо шэнжэ-үндэр хэрэлсы. Нэгэдэхи дабхарта наймаанай алаабхи, хадагаламжын таһалга ба казенка оршодог байгаа.

Хаалга 1906 ондо Родионовой захилаар Шэнэ Брянь һууринда баригдаа. Тэдээн дээрэ Анна басаганайнь түрэһэн жэл заагданхай. Гэр бүлын домогоор буряад зон хаалга бүтээгээ. 1978 ондо тэдэ музейдэ һэльбэн шэнэлэгдээ һэн. Үүдэнэй баян гоёолто гэрэй эзэнэй баялигые заана.

  • Куйтун һууринай Борисовай гэр

    Куйтун һууринай Борисовай гэр

  • Шэнэ Брянь һууринһаа орохо үүдэн

    Шэнэ Брянь һууринһаа орохо үүдэн

  • Хуушан гуримтанай мунхан тосхон Ключи

    Хуушан гуримтанай мунхан тосхон Ключи

  • Надеино һууринай Зайцевай гэр, 1897 он.

    Надеино һууринай Зайцевай гэр, 1897 он.

  • Зайцевай гэрэй сонхонуудай хаалтанууд

    Зайцевай гэрэй сонхонуудай хаалтанууд

  • Барыкино-Ключи тосхонһоо Красиковай гэр

    Барыкино-Ключи тосхонһоо Красиковай гэр

  • Шэмээшэгүүдэй гэрэй шэмэглэл.

    Шэмээшэгүүдэй гэрэй шэмэглэл.

Эвенкнүүдэй хослол

Эвенк согсолборидо урса гэр, лабаз, хогшол харуулагдана.

  • Чум

    Чум

  • Урса гэр

    Урса гэр

Арадай нааданууд

Масленица- тоһоной найр

Музейдэ жэл бүри Масленицын һайндэр үнгэргэгдэдэг. Энэ һайндэр Улаан-Үдэ хотын ажаһуугшадай болон айлшадай дунда ехэ дэлгэрэнги. Масленицын саг үргэлжын ерэгшэдэй тоодо-гэр бүлэнүүд, аяншалгын бүлэгүүд, һурагшад ба оюутад.

Этнографическа музей үбэлые һолжорон, наадаар, дуу, частушкаар, шог зугаа, прибауткаар үдэшэдэг заншалтай. Театрализованна тоглолто, ёохор наадан, мүрысөөнүүд, зугаа наадан болон бусад олон зугаа үнгэргэгдэнэ. Айлшад шангайнгаа хойноһоо бахана дээрэ гаража, «хана ханада» тулалдаха, мэшээгүүдээр дайлалдажа, хуушуур эдихэеэ мүрысэхэ аргатай. Заншалта ёһоороо эгээл шуран, уран гартан мүнгэн гоёолтонуудһаа эхилээд, зайн галай хэрэгсэлнүүд хүрэтэр элдэб сэнтэй шангуудые абадаг. Һайндэрэй нааданай орьёлой агшан Зуурань айбала Масленицые шатаалга болоно.

Нангин Гурбанай һайндэрэй үдэр

Һайндэрые — ород соёлой «Байкальский хоровод» гэһэн уласай фестиваль эмхидхэгшэд хүүгэдтэ болон ехэшүүлдэ программа бэлдэнэ: арадай дархашуулай бүтээлнүүдэй үзэсхэлэнгүүд, ород хубсаһанай үзэсхэлэнгүүд, ород эдеэ хоолой яармаг, ород ёохорой, хүгжэмэй зэмсэгүүдэй мастер-классууд, арадай гар урлалай интерактивна мастерскойнууд, бэрхэ нааданууд болон зугаа нааданууд.

Гол хэмжээ ябуулганууд: «Русская песня» гэһэн дуунай уласай хэмжээнэй фестиваль-харалган , «Русский перепляс» гэһэн ород арадай хатарай уласай харалган, «Играй, гармонь, звенья, частушка!» гэһэн фестиваль-харалган , ород хубсаһанай суглуулбаринуудай уласай мүрысөөн, оюун сэдьхэлэй дуунуудай «Сэдьхэл дуулана» гэһэн фестиваль-концерт, нютагай засагай аймагуудай талмайнуудтай «Түрэл минии нютаг!» мүрысөөн-танилсуулга [3]

  • «Играй, гармонь, звени, частушка!» гэһэн харалган

    «Играй, гармонь, звени, частушка!» гэһэн харалган

  • «Русская песня» гэһэн фестиваль-харалган

    «Русская песня» гэһэн фестиваль-харалган

  • «Русская песня» гэһэн харалган

    «Русская песня» гэһэн харалган

  • «Байкальский хоровод» гэһэн хэмжээнэй айлшад

    «Байкальский хоровод» гэһэн хэмжээнэй айлшад

  • Арадай нааданууд

    Арадай нааданууд

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Государственное автономное учреждение культуры Республики Бурятия "Этнографический музей народов Забайкалья". Госкаталог. Дата обращения: 13 декабрь 2025.
  2. ↑ Тихонов В. В. Практика создания зарубежных и российских этнографических музеев под открытым небом // Вестник Забайкальского государственного университета : журнал. — 2012. — № 9 (88). — С. 3—8. — ISSN 2227-9245.
  3. ↑ В Этнографическом музее пройдет всенародный праздник! minkultrb.ru. Дата обращения: 13 декабрь 2025.

Ном зохёол

  • Н. Р. Павлова «Русский старообрядческий (семейский) комплекс. Путеводитель». Этнографический музей народов Забайкалья, Улан-Удэ, 2007

Ссылкэнүүд

Ном зохёол

  • Н. Р. Павлова «Русский старообрядческий (семейский) комплекс. Путеводитель». Этнографический музей народов Забайкалья, Улан-Удэ, 2007
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Үбэр_Байгалай_арадуудай_һуудал_байдалай_музей&oldid=340779" хуудаһанһаа абтаһан