Буддын шажанай эрхи
 |
Эту страницу в данный момент активно редактирует Одхон басаган. Пожалуйста, не вносите в неё никаких изменений до тех пор, пока не исчезнет это объявление.
В противном случае могут возникнуть конфликты редактирования. Объявление размещено 08.02.2026 и не должно присутствовать на странице более двух суток. Для автоматического указания даты установки предупреждения используйте конструкцию {{subst:L}} |
Буддын шажанай эрхи, мала (ород хэлэн Буддийские чётки; пушту माला мала, түбэд འཕྲེང་བ་ тренгва, эдэ үгэнүүд ород хэлэн дээрэ «гирлянда» — буряадаар-Үлхөө гээд оршуулагдана) — Шажанай шүтөөнэй зүйл (утаһанда үлхэгдэһэн, бэһэлигтэ хаагдаһан шүрэнүүд) тарни, хэгдэһэн ёһололнуудые гү, али һунаалгануудые тоолохо үүргэтэй.
Энэдхэгтэ, багсаамжалгаар, III зуун жэлдэ эрхи бии болоо[1]. Хубарагууд тарнинууд дээрэ анхаралаа хандуулхын тула тэдэниие хэрэглэдэг байгаа. Буддын шажанда эрхи бурханай һургаалай гүн ухаанай ба бодото гол талануудтай холбоотой мэдээсэлые мүн лэ томьёолно.
Ехэнхидээ буддын шажанай эрхи соо 108 шүрэ (энэ тоо һэргэлгэдэ — Буддын шажанай замай зорилгодо хүрэхын тула дабаха хэрэгтэй хара зоной хүсэлнүүдэй ба барайгарнуудай тоо тэмдэглэнэ) ба үшөө нэгэ шүрэ, ехэнхидээ томо хэмжээтэй, үзүүрнүүдыень бүхэлдэг. Томо шүрын үзүүртэ утаһаар хэгдэһэн һүүл абтаһан һахилнуудтай һүлдэтэ ёһоор холбоотой. Мүн 21 шүрэтэй эрхи нилээд дэлгэрэнги (Дара эхын 21 түхэл тухай һанан дурсахын тула). Эрхи соохи шүрэнүүдэй ондоо тоо нилээд багаар хэрэглэгдэдэг.
Эрхи ондо ондоо зүйлнүүдээр бүтээгдэжэ болохошье һаа, тодорхой материал шэлэлгэ буддын шажанай элдэб һургуулинуудта шажанай ойлгосонуудтай холбоотой һүлдэтэ гү, али бодото удха шанартай байжа болохо.
Зохёомжын байгуулга
Байгуулгын талаар шажанай ба эди шэдиин бусад дадалнуудай эрхидэ дүтэ. Утаһанда үлхэгдэһэн шүрэнүүдһээ бүридэнэ, утаһануудай үзүүрнүүд сахариг боложо нэгэдэнэ. Эрхи нэмэлтэ томо шүрөөр түгэсэжэ болохо, тэрэниие шобогор гү, али цилиндрическэ шагтагалдаг, тэрээндэ ехэнхидээ утаһаар "һүүл " торгодог[2].
Шүрэнүүдэй тоо
Ехэнхидээ Бурханай номнолдо эрхидэ 108 орооһон, зүгөөр ехэнхидээ хубаагша болодог шүрэнүүдэй ондоо тоотой эрхишье хэрэглэгдэжэ болохо 108: 54, 36, 27, 18 гү, али 21. 108 орооһотой эрхи ехэнхидээ 36-дахи ба 72-дохи шүрэнүүдэй һүүлээр (үгы гэбэл бусад 36 ба 72 шүрэнүүдһээ илгаатай) илгагшануудтай-тарилгануудтай байдаг. Эрхи 18 архат — бурханай шабинарай, 21 орооһон — Дара эхын 21 түхэлдэ, 32 орооһон — бурханай 32 һайн гү, али шэнжэнүүдые тоолохын тула[3].
Эд зүйл
Тиигэжэ жэшээнь, буддын шажанай түбэд һалаагай һургаал дагагшад арса эрхи муу заяануудые айлгаха, хорото нүлөөе усадхаха шэнжэтэй гэжэ тоологдодог; улаан шүрэ, хара хүхэ номин эрхи иимэл шэнжэтэй.
Зандан модоор, хадын болор, субадаар хэһэн эрхи номгоруулха, һаад, үбшэ зоболон зайсуулха үүргэтэй.
Бадма сэсэгэй гү, али боди модоной үрэһөөр хэгдэһэн алтан, мүнгэн, зэд, хуба — наһанай хугасаа ехэ болгодог, сэсэн ухаа хүгжөөхэдэ, оюун сэдьхэлэй габьяа ехэ болгоходо туһатай. Болор, зандан, бадма сэсэгэй үрэһэн гү, али бодиин үрэһэн эрхи үргэлэй дадалые үнгэргэхэдэ-бүхы һайн (амгалан) идамуудта (Гэгээрэлэй талануудта) ба Гуру-йогада пужа зууршалагдадаг.
Эди шэдитэ дадалнуудта, илангаяа уур сухалтай идамуудтай холбоотой, арса, хара гү, али зандан, яһан, хара болор, агата, хара шүрэ эрхи хэрэглэдэг.
Сэрэгшэ хубарагууд түмэр эрхи хэрэгтэй болоо һаань, гар үзүүрэй зэбсэг болгон зүүдэг үсөөн бэшэ.
Онсо аргаар уяһан уялаануудаар бүтээгдэһэн эрхи баһа дайралдадаг. Тиихэдээ зангилаа бүхэн тодорхой тарни уншажа, маани мэгзэм уншажа, тусхай даяаншануудые бэелүүлжэ уягдадаг.
Хүнэй хохимойн урда талын хубиин яһаар бүтээгдэһэн ваджраянын («Алмазай» гү, али Нюуса Тэргын) буддын шажанай заншал дагагшад онсо сэгнэдэг. Иимэ эрхи бүтээлгэдэ 108 хохимойнууд ородог, энэнь Заншалта ёһоороо Нүгшэһэн зоной һэенүүдые газарта буладаггүй (хадада тиимэ юумэнэй үгы байһан ушарһаа) ба галдадаггүй (модоной үгы байһан ушарһаа) Түбэдэй эрхэ байдалда лэ боломоор, харин һэенүүдые хадын заабари тэмдэгүүдээр түргэн хахалдаг тусхай газарнуудта орхидог, тэрэнэй удаа үхэһэн бэеһээ гансал хохимой яһан ба яһан үлэдэг. Иимэ эрхи-ехэ хоморой хадань, шүрэ бүхэниинь бишыхан хохимойн түхэлөөр бүтээгдэһэн юрэ яһанай эрхи (хүнэй гү, али амитадай яһаар) олоор дайралдадаг.[4].
Һүлдэ тэмдэгүүд
Шүрэнүүдэй тоо
Буддын шажанай эрхи соохи шүрэнүүдэй классическа тоо 108 болоно. Гэбэшье, эрхи болон бусад олон шүрэнүүдтэй дайралдадаг. Яаба хээбэшье-шүрэнүүдэй тоо Һургаалай тодорхой дүримүүдые томьёолно. Тиигэжэ, жэшээнь, классическа эрхи 108 шүрэ хүсэлэй 108 отог тэмдэглэнэ (санскр. танха:
- мэдэрэлэй зургаан эрхэтэнтэй холбоотой хүсэлнүүд: нюдэнэй хараа, мэдэлгэ, үнэр, амтан, шэхэн ба ухаан (6);
- үнгэрһэн, мүнөө ба ерээдүйн зүйлнүүдтэ хабаатай (3);
- дотоодо объектнүүдтэ ба гадаада объектнүүдтэ (2);
- элирхэ гурбан арга: бодол, үгэ, ябадал (3).
Эндэһээ-буддын шажанай жаяг заршамта тоонууд: 6х3 = 18; 18x2 = 36; 36х3 = 108.
Зурхайн дүхэригэй 12 одо мүшэд (эклиптигүүд)х 9 гараг = 108. 108 тоогой ондоошье тайлбаринууд бии, гэбэшье, энэ — эгээн дэлгэрэнги. Эрхи нэмэлтэ томо шүрэ (109-дэхи) хубаагдадаг, тэрэнь шобогор гү, али цилиндрическэ шүрэ оройтой. Томо шүрэ Сэсэн-праджня, конус — Метод-упайя тэмдэглэнэ. Ехэнхидээ 36-дахи ба 72-дохи шүрэнүүд нэгэ бага томо гү, али ондоо түхэлтэй байдаг[5].
«Һүүл»
Цилиндрическэ шүрэһөө утаһаар "һүүл " гарадаг, тэрэнэй үнгэ ехэнхидээ Буддын Шажанай али нэгэ Һургуулиин заншалда абтаһан һахилнуудтай холбоотой. Жэшээнь, хара үнгэ хара һахил абаха гэһэн удхатай байжа болохо (санскр.: упасака, тиб.: генен), улаан үнгэ — эхин гэлэнэй һахил, хубараг (санскр.: шраманера, тиб.: гецул), шара — гэлэнэй дүүрэн һахил (санскр.: бхикшу, тиб.: гелонг). «Һүүл» хоёролжон байжа болохо — энэ ушарта тэрэнэй нэгэ хуби Габьяагай Дадал тэмдэглэнэ, харин хоёрдохинь-Сэсэн Ухаанай Дадал; нэгэн гэбэл, тэдэ эли тодо байдалай — шаматхи болон ойлгомжын — випашьянын байдал тус тустань һүлдэлжэ болохо. Хоёр хубинуудайнь нэгэ шүрэһөө гараһаниинь-тэдэнэй нэгэдэлые-дутуу дундые тэмдэглэнэ.
Ваджраянын адептнүүдэй хэрэглэдэг эрхи ехэнхидээ һүлдэ тэмдэгүүдээрээ ба бүтээлгын ябасаар һураггүй орёо байдаг. Ехэнхидээ иимэ эрхи үшөө зорюулагшадта өөрсэ танюуһата тэмдэгэй үүргэ дүүргэдэг, эрхиин эзэнэй оюун сэдьхэлэй дадалай шата ба түхэл заадаг.
Һунгадаг эрхи ниитэ бэлгэ тэмдэгһээ гадна ваджраянай эрхи, илангаяа практикада зорюулагдаһан уур сухалтай идамуудай хубида ехэнхидээ хохимой хэлбэреэр хэгдэдэг ба энэнь энэ дэлхэйн мүнхэ бэшэ байдалые гү, али мүнхэ бэшэ Практикые тэмдэглэдэг. Хохимой дүрсэтэй бүхы шүрэнүүд, мүн ганса илгаһан шүрэнүүд байжа болохо-36-дахи, 72-дохи, 109-дэхи. гурбалжан хохимойн түхэлөөр бүтээгдэжэ болохо, ганса томо, 109-дэхи, шүрэ. Эдэ ушарнуудта гурбан хохимойнууд үшөө гурбан гол харанхы бололгые-ухаан бодолой «хорые» тэмдэглэнэ: шунал, хоролхол ба мэдэхэгүй байлга.
Эрхиин һуури («һүүл» шадар гү, али орондонь) ехэнхидээ түмэрөөр, хүрэлөөр, мүнгөөр гү, али алтаар тарниин һүлдэ тэмдэгүүдэй нэгээр шэмэглэгдэдэг. Энэ тэмдэгээр эрхи эзэнэй хэрэглэдэг тарнинуудай түхэл тухай тодорхойлжо болоно. Эгээл олоор иимэ һүлдэ тэмдэг боложо, ваджра, Ваджраяна гү, али дхармачакра гэһэн ниитэ һүлдэ тэмдэг — бурхан багшын һургаалай һүлдэ тэмдэг болодог. Гридугые ехэнхидээ ламанар (элдэб барайгарые таһалһанай һүлдэ тэмдэг болгон) ба уур сухалтай идамуудай дадалда зорюулагдаһан; түмэр толи — Дзогчен байгуулгын дадалнууд; пурбу — идам Ваджракилайиин дадалда зорюулагдаһан г.м.
Сагаан, хүхэ, шара, улаан, ногоон үнгэтэй табан үнгын утаһаар гүрэһэн утаһан дээрэ ваджраян эрхи уягдадаг. Эдэ утаһанууд Табан Һэриһэн дүрсэнүүдээр гаргагдаһан Гэгээрэлэй табан талые тэмдэглэнэ-Татхагат: Вайрочана, Акшобхья, Ратнасамбхава, Амитабха ба Амогхасиддхи. Ооһор гүрэхэ үедөө биджи гэһэн үенүүд уншагдажа, эдэ Татхагадай тусхай дүрсэлэлгэ хэгдэнэ. Тиигэжэ утаһан тэдэнэй элшэ хүсөөр һомологдодог гэжэ тоологдодог. Табан утаһан дадалтайшье холбоотой байжа болохо-энэ тэрэ идамай мандал — энэ ушарта, ёһо руунь, тарни ба дүрсэлэн харуулалга хубилна. Заримдаа утаһан 9 утаһанһаа бүридэдэг — энэ ушарта тэдэ идам Ваджрадхарые ба найман гол бодисаданарые тэмдэглэдэг[6].
Түбэй «һүүлһээ» гадна ваджраян эрхи 36-дахи, 72-дохи шүрэнүүдэй һүүлээр үшөө хоёр шүрэтэй байжа болохо (энэ ушарта эдэ шүрэнүүд бусадһаа түхэлөөрөөшье, хэмжүүрээрээшье илгардаггүй). Эдэ «һүүл» бүхэниинь табан жэжэхэн шүрэ гү, али сахаригуудаар татагдадаг. Хоёр « һүүл» хадаа Аша габьяагай Дадал, Сэсэн Ухаанай Дадал тэмдэглэнэ, харин жэжэ шүрэнүүд — арбан Түгэс Түгэлдэрнүүд-парамит, тэдэнэй түрүүшын табаниинь аша габьяада хабаатай, удаадахи табаниинь — Сэсэн Ухаанда хабаатай. Бүхы арбан жэжэ шүрэнүүдые гол "һүүл"дээрэ уяхада, ондоошье янза ходо дайралдадаг.
Эрхи бүтээһэнэй удаа багша-лама гү, али өөрөө адепт тусхай ёһолол үнгэргэхэ аргаар арамнайлагдадаг. Иимэ эрхи эзэнээ хамгаалдаг, тарниин ажалда туһалдаг онсо эди шэдитэ ба элшэ хүсэнэй шанар шэнжэтэй болоно. Эдэ эрхи буса хүнүүдтэ дамжуулха, хайша хэрэг гү, али хүндэгүй хандаха хорюултай. Эрхи хэрэггүй болоо һаань (шүрэ гү, али ооһор угаагдадаг), заһабарилхадаа, шэнээр арамнайлдаг гү, али гэбэл — тарни уншажа шатаадаг. Ехэнхидээ мүргэлшэд нангин газарнуудта 108 мянга гү, али дээшэ тарни уншажа байһан эрхиеэ орхидог. Энэ ушарта хэгдэһэн дадалнуудһаа жэмэсүүд дээшэлнэ гэжэ тоологдодог, энэнь гуримтай дадалнуудай дүнгөөр эрхи ба тэдэнэй эзэнэй хоорондо тогтоогдодог холбоое хараада абабал, яһала ойлгогдомоор.
Нангин, оюун бэлигээрээ суурхаһан агууехэ багшанар-ламанарай эрхи тэдэниие бариха үедөө субарганууд гү, али дугангуудай һуури соо бүтүүлээд, Бурхан Багшын, идамай хүрэгүүдтэ оруулжа, тахилай шэрээ дээрэ шүтөөн болгон табидаг. Ехэнхидээ эрхи багшаһаа һурагшада үеһөө үедэ оюун сэдьхэлэй залгамжалалай тэмдэг боложо дамжуулагдадаг[7].
Ажаглалтанууд
- ↑ Apte, Vaman Shivram (1965), written at Delhi, The Practical Sanskrit Dictionary (Fourth revised and enlarged ed.), Motilal Banarsidass Publishers, ISBN 81-208-0567-4
- ↑ DiamondWay-Buddhism. Diamondway-Teaching.Org. Дата обращения: 8 февраль 2026.
- ↑ Buddhist Studies: Malas (Beads). buddhanet.net/e. Дата обращения: 8 февраль 2026.
- ↑ The Garland of Faith. usamyanmar.net. Дата обращения: 8 февраль 2026.
- ↑ Mala: Buddhist Rosary Beads - ReligionFacts. religionfacts.com. Дата обращения: 8 февраль 2026.
- ↑ Bishop Shinsho Hanayama, «Story of the Juzu»
- ↑ Элементы паломничества. shikokuhenro. Дата обращения: 8 февраль 2026.