Батуев Жигжит Абидуевич

Рувикидэ иимэ обогтой ондоо хүнүүд тухай үгүүлэлнүүд бии Батуев.

Жигжит Батуев
буряад хэлэн Батуев Абидын Жэгжэд
Гол мэдээсэл
Дүүрэн нэрэ	Жигжит Абидуевич Батуев
Түрэһэн үдэр	1915 оной августын 12(1915-08-12)
Түрэһэн газар	Шана[d], Сельское поселение «Селендума»[d], Сэлэнгын аймаг
Наһа бараһан һара/үдэр	1996 оной июлиин 3(1996-07-03) (80 наһатай)
Наһа бараһан газар	Улаан-Үдэ, Оросой Холбоото Улас
Эрхэтэнэй эрхын байдал	Зүблэлтэ холбоото улас  Оросой Холбоото Улас
Гүрэн	Зүблэлтэ холбоото улас  Оросой Холбоото Улас
Мэргэжэлнүүд	композитор, дирижёр, хүгжэмэй багша
Шагналнууд

Жигжи́т Абиду́евич Бату́ев (1915 оной августын 12(1915-08-12), Шана^[d], Сельское поселение «Селендума»^[d] түрэһэн — 1996 оной июлиин 3(1996-07-03) (80 наһатай), Улаан-Үдэ наһа бараһан) — буряадай хүгжэм зохёогшо, багша. Дандар Аюшеев ба Бау Ямпилов хоёртой хамта буряадай мэргэжэлтэ композиторска һургуулиин үндэһэ һуури табигшадай нэгэн болоно. РСФСР-эй арадай артист (1985).

Намтар

Уг удамайнгаа малша таряашадай бүлэдэ түрэһэн. Багаһаа арадай хүгжэмтэ зохёохы ажалда һонирхол татадаг байгаа. Эхин һургуулияа дүүргээд, колхозой залуушуулай Хориин һургуулида орожо, Морин хуур, лимбэ, домре, балалайка гэһэн арадай зэмсэгүүд дээрэ наадажа һураа. 1933 ондо Буряад-Монголой урлалай техникумдэ (мүнөө-П. И. Чайковскиин нэрэмжэтэ урлалай Колледж) соргын ангяар. Оюутан байха үедөө уласай хүгжэмэй ажабайдалда эдэбхитэйгээр хабаададаг байгаа: духовой оркестртэ, арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй оркестртэ наададаг, радиокомитедэй хоорто дууладаг, арадай дуунуудые гүйсэдхэдэг һэн. Һуралсалаа дүүргэхынгээ урда тээ Улаан-Үдэ хотын үйлэдбэринүүдтэ һайн дуратанай оркестрнүүдые хүтэлбэрилжэ эхилээ һэн.

1934 ондо Цэдэн Галсановай шүлэгүүд дээрэ түрүүшынгээ «Жаргал» («Счастье») гэжэ дуу бэшээ һэн. Багшанарай хүтэлбэри доро В. И. Морошкин ба Н. Тихоновой хүтэлбэри доро мэргэжэлтэ байгуулга болоо. Училищи 1938 ондо дүүргээд, Буряадай радиогой хормейстерээр, уласай филармониин арадай инструментнүүдэй оркестрэй артистаар хүдэлөө.

1939—1940 онуудта Москва хотодо Буряад-Монголой искусствын I Декадада бэлэдхэлдэ эдэбхитэйгээр хабаадаһан байна. Арадай инструментнүүдэй оркестртэ зорюулагдаһан «Саяан» гэжэ зүжэгынь шүүмжэлэгшэдэй үндэр сэгнэлтэдэ хүртөө һэн. 1940 оной май һарада Буряадай АССР-эй композиторнуудай Холбоондо абтаа һэн.

1936—1937 онуудта Свердловскын консерваториин (Борис Гибалинай класс) (М. П. Мусоргскиин нэрэмжэтэ Ураалай консерватори) һураа, гэбэшье гэр бүлын байдалһаа боложо, Эсэгэ ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилһэнһээ боложо, һуралсалаа таһалха баатай болоо һэн.

Мэргэжэлэй ажаябуулга

1939-1945-Буряадай дуу хатарай ансамблиин дирижер болон уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ, дайнай агитбригадануудта хабаадагша.

1946-1947-Буряадай оперо болон баледэй театрта баледэй зүжэгүүдэй дирижер.

1947 онһоо Улаан-Үдэдэ хүгжэмэй һургуулиин захирал.

1959-1962-Буряадай филармониин уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ.

1976-1980-Буряадай радиогой арадай хүгжэмтэ зэмсэгүүдэй оркестрэй уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ.

26 жэлэй туршада Орос гүрэнэй хоорой бүлгэмэй Буряадай таһагые толгойлоо. Хүгжэмэй болбосоролой хүгжэлтэдэ, тодорхойлбол, Хэжэнгын хүүгэдэй хүгжэмэй һургуули байгуулгада горитой хубитаяа оруулһан юм. 1942 онһоо КПСС-эй гэшүүн.

1996 оной июлиин 3-да Улаан-Үдэдэ наһа бараһан юм.

Зохёохы ажал

Жигжит Батуев симфоническа, камерно-вокальна болон инструментальна хүгжэмэй жанрнуудта хүдэлжэ, симфоническа сюитэнүүдые, поэмэнүүдые, увертюрануудые, буряад арадай инструментнүүдэй оркестртэ зорюулагдаһан зохёолнуудые, дуунуудые, романснуудые, зүжэгүүдэй хүгжэм зохёодог, арадай дуунуудые болбосоруулдаг байгаа.

Жигжит Батуев хүгжэмэй-тайзанай томо түхэлнүүдые, илангаяа баледые шэлэдэг байгаа. «Гэсэр» гэһэн баатарлиг үльгэрэй үндэһэн дээрэ бүтээгдэһэн "газарай Хүбүүн"гэһэн балет зохёохы ажалайнь орьёлнуудай нэгэн болоо.

Композитор мүн лэ хүршэ арадуудай аман зохёол гүнзэгыгөөр шудалһан байна. 1964 ондо яхадай онтохонууд дээрэ үндэһэлһэн «Чурумчуку» баледэй премьерэ боложо, 1970 ондо хальмаг үльгэрэй удхаар «Джангар» балет байгуулагдаа һэн. Авторай зохёохы баялигта элдэб жанрнуудай 200 гаран бүтээл тоологдоно.

Шэлэгдэмэл зохёолнууд

Балет:

• • «Во имя любви» (1957);
  • «Золотая свеча» (1958, в соавторстве с Б. Майзелем);
  • «Цветы жизни» (1963);
  • «Чурумчуку» (1964);
  • «Дружба» (1965, детский балет);
  • «Гэсэр» (1968);
  • «Джангар» (1970);
  • «Долина стерхов» (1988).

Симфоническа и зэмсэгтэ зохёолнууд:

• • «Колхозная сюита» (1948);
  • «Симфонические эскизы» (1955);
  • Торжественные марши «Якутия» и «Революционная тема» (1969);
  • Поэма «Герои» (1971).

Вокально-симфоническа зохёолнууд:

• • Сюита «Мы за мир» (1956);
  • Оратори «Нангин Байгалые хамгаалга» (1992);
  • Вокально-хореографическая сюита «Сурхарбаан».

Шагналнууд ба зэргэнүүд

• Буряадай АССР-эй арадай зүжэгшэн (1957);
• РСФСР-эй урлалай габьяата ажаябуулагша (1959);
• Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шан (1973);
• РСФСР-эй арадай зүжэгшэн (1985);
• Ленинэй орден (1991);
• Яхадай АССР-эй урлалай габьяата ажаябуулагша;
• «Знак Почёта» гэһэн хоёр орден;
• СССР-эй ба РФ-эй медальнууд.

Бүлэ

Наһанайнгаа нүхэр Елизавета Тимофеевнатай табан үхибүүдые үндылгөө.

Дурасхаал

• Хүгжэм зохёогшын нэрэ Хэжэнгын урлалай һургуули зүүгээд, музей нээгдэнхэй.
• Улаан-Үдэдэ Жигжит Батуевай нэрээр Шэнэ Комушка гэһэн бага хороондо үйлсэ нэрлэгдэнхэй.
• Улаан-Үдэдэ Илалтын проспектээр 10-дахи гэртэ дурасхаалай самбар тодхогдоо.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Куницын О. Жигжит Батуев // Композиторы Российской Федерации : журнал. — 1984. — № 3.
• Куницын О. Батуев Жигжит Абидуевич // Союз композиторов Республики Бурятия. К 60-летию со дня основания (1940—2000). — Улан-Удэ, 2000..

Эшэ үндэһэнүүд

• Батуев Жигжит (неопр.).
• К 100-летию великого бурятского композитора (неопр.).
• B Улaн-Удэ пpoшёл кoнцepт пaмяти извecтнoгo кoмпoзитopa (неопр.).
• Вечер памяти Жигжита Абидуевича Батуева (неопр.).
• Батуев (неопр.).
• «Жигжит Батуев был настоящий балетный композитор — самородок» (неопр.).