Буряадуудые Орос гүрэнтэй ниилүүлгэ
Экспертиза РАН
Экспертиза РАН
Российской академией наук
| Буряадуудые Орос гүрэнтэй ниилүүлгэ | |
|---|---|
| Эсэсэй һара үдэр | XVII-дохи зуун жэлдэ |
| Болоһон газар | Буряад Орон |
Буряадуудые Орос гүрэнтэй ниилүүлгэ (ород хэлэн Присоединение Бурятии к России) — Буряадуудые Орос гүрэнтэй ниилүүлгэ бүхэли XVII зуун жэлэй туршада бэелүүлэгдээ. Энэ ушарай тодо һара үдэр сэсэ буляалдаанай зүйл болоно, юундэб гэхэдэ, Буряад орон гүрэнэй түблэрһэн болбосорол бэшэ, элдэб буряад угсаатанай нүүжэ ябадаг Байгал шадарай ба Үбэр Байгалай дэбисхэрнүүд байһан юм.
Түүхэ
Сибириие ашаглалгын үедэ Ородой газар элдүүрилэгшэд Енисейн эрьедэ хүрэжэ, тэндэ ажаһууһан эвенк тунгусуудһаа Ангарын эхиндэ буряадуудай (аха дүү зоной) бии байһан тухай мэдэжэ абаа.
Ородой газаршан Пётр Бекетов буряад хоёрой түрүүшын уулзалга 1628 ондо Байгал шадар боложо, амгалан тайбан шэнжэтэй байгаа. 1631 ондо тэндэ аха дүү острог (Мүнөө Эрхүү можо) байгуулагдаа һэн. Гэбэшье удангүй буруу ойлгоһонһоо боложо, зүрилдөөн һүжэржэ, 1635 ондо острогые галдаба. Тиибэшье Буряад газарнуудые ород гүрэнэй бүридэлдэ нэгэдхэхэ ябадалые энэ тогтоогоогүй. 1647 ондо Хори-буряадууд Сагаан хаанда тангариг үгэһэн юм[1].
Гэбэшье бүри 1648 ондо Байгал шадарай буряадууд яла монголшуудта түлэдэг байгаа. Энэ үедэ баруун Үбэр Байгалда ород ноёрхол үшөөл хэлбэришэгүй байһан тула «мунгалай» зон эндэ бэеэ дүүрэн эзэд гэжэ тоолоһоор, добтолго хэжэл байгаа[2].
Буряадай Орос гүрэнэй бүридэлдэ һайн дураараа ороһые тоолоһон баримтын түлөө заримдаа Эрхүүгэй острогой 1661 ондо байгуулагдаһан һара үдэр абтадаг[3]. 1666 ондо Дээдэ — Үдэ-Буряадай ерээдүйн ниислэл Улаан-Үдэ байгуулагдаа һэн. 1674 ондо хасагууд ба буряадууд хамтадаа монголой тайшаа Гыганай Байгал шадарай дайдада добтолго харуулһан байна.
1689 оной январиин 10-да табан тайшаа табангууд шертиие «ородой хаан шэрээдэ мүнхэ тайшаанар тухай» үгөө гэжэ эрдэмтэн Базаров Борис бэшэнэ[4]. 1691 ондо буряадууд Түнхэнэй острогто монгол добтолгонуудһаа аршалыт гэжэ гуйхаяа ерэдэг байгаа.
Саяан хадаһаа Аргунь мүрэн хүрэтэр хоёр ехэ гүрэнэй хилэ тогтооһон Буриин ород-хитад хэлсээнэй Бура (Аргунь мүрэнэй шудхал) голдо 1727 оной августын 20-до гараа табиһан ушар Буряад Орониие Орос гүрэндэ ниилүүлхэ хэрэгэй түүхэтэ сэг гэжэ тоолохо хэрэгтэй. Эсэстэнь мүнөө болотор хубилалтагүйгөөр шахуу байһан Буряадай урда хилэ тодорхойлогдоо[5].
Баяр ёһололой хэмжээ ябуулганууд
Ниилэлгын албан ёһоной үдэр хадаа 1661 оной июлиин 1-дэ гэжэ тоологдодог. 2011 ондо энэ үйлэ хэрэгэй 350 жэлэй ойн баяр тэмдэглэһэн байна. Һайндэрэй үдэр 2011 оной мартын 11-эй Буряад уласай хууляар баталагдаа[6]. Гэбэшье 1959 ондо ниилэһэнэй 300 жэлэй ойе тэмдэглэжэ, энэ үдэрые 1659 онһоо тоолобо[7].
Ажаглалтанууд
- ↑ Бураева Ольга Владимировна, Новые данные о присоединении Бурятии к России
- ↑ Хлыстов Евгений Афанасьевич, Бурятия в составе Российской империи: государственно-правовой аспект
- ↑ День празднования добровольного вхождения Бурятии в состав Российского Государства (ород хэлэн). ethnomuseum.ru. Дата обращения: 3 февраль 2026.
- ↑ Базаров Борис Ванданович, Присоединение Бурятии к России: геополитические сценарии трансграничья в XVII-XIX вв.
- ↑ Присоединение Бурятии к российскому государству длилось 100 лет (ород хэлэн). tuva.asia. Дата обращения: 3 февраль 2026.
- ↑ "В Бурятии отмечается День добровольного вхождения республики в состав России". 2026-02-03.
- ↑ "Как отмечали 300-летие присоединения Бурятии к России - новости Бурятии и Улан-Удэ", 2011-07-30. 2026-02-03.
Ном зохёол
- Бураева Ольга Владимировна Новые данные о присоединении Бурятии к России // Идеи и идеалы. — 2011. — № 2.
- Хлыстов Евгений Афанасьевич Бурятия в составе Российской империи: государственно-правовой аспект // Отечественная юриспруденция. — 2018. — № 5 (30).
- Базаров Борис Ванданович Присоединение Бурятии к России: геополитические сценарии трансграничья в XVII-XIX вв. // Власть. — 2011. — № 5.
- Залкинд Е. М. Присоединение Бурятии к России. — Улан-Удэ, 1958.
Ссылкэнүүд
- Присоединение Прибайкалья к России] (ород хэлэн).