Улаан-Үдын архитектура

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Свято-Одигитриевский кафедральный собор
Театр оперы и балетаПлощадь Советов
Деревянное зодчествоГостиные ряды
Театральная площадь

Улаан-Үдын архитектура

Үдын острог элдэб мэдээгээр, 1677, 1678 гү, али 1680 ондо баригдаа. 1716 ондо баруун тээһээ табан хушуута острогто шэнэ хана залаба. Шэнэ талмай дээрэ кварталай нягта барилгатай барилганууд түбхинөө. Удинск һууриниие тойроод ханануудые бодхооходоо, Сибирьтэ эгээл дэлгэрэнги түхэлэй — «дабхар острог» хэрэм болоо.

XVIII -дахи зуун жэл

Одигитриин һүмэ, 1741-1785

1741 ондо Одигитриин һүмэ — хотын түрүүшын шулуун байшан баригдажа эхилээ. Һүмэһөө (мүнөө-Улаан-Үдын Соведүүдэй Талмай) Нагорная талмайда Большая гудамжа татагдадаг. Хожомынь тэрэ Томо Николаевская гэжэ нэрэтэй болоо (мүнөө-Ленинэй гудамжа). Одигитриин һүмэ хотын үндэр гэгшын зонхилогшо болоо. XVIII—XIX зуун жэлнүүдэй хото барилгын түсэбүүдтэ гудамжануудай һужаа хубаарилхада, тэрэнэй байдал эхин сэг гэжэ абтаһан байна.

П.С. Палласай гэршэлһээр, 1770-аад онуудта острожно хэрэм хада дээрэ байһан зандаа, харин бүхы ажаһуугшадынь тосхон руу нүүһэн байна.

Троицкын хүүрэй модон һүмын барилга 1770 ондо эхилээ[1]. 1786 ондо Хуушан Спасска церковиин байшанһаа нэгэ бага хойшоо шулуун дуган баригдажа эхилээд, 1800 ондо дүүрэһэн юм. Калининай (Анханай Спасская) ба Соборная гудамжануудай буланда һүмэ байгаа[2]. Һүмэнүүдтэ сүлѳѳ зай бии болоно, тэдэ архитектурно-композициин уулзуурнуудай үүргэ дүүргэдэг байгаа. XVIII зуун жэлэй эхиндэ Модон һүмэнүүд Ород Хойто зүгэй майханай, кубоват һүмэнүүдэй маягаар баригдаа. XVIII зуун жэлэй хоёрдохи хахадта сибириин барокко хэб маяг байгуулагдана.

1780 онһоо хотодо яармагай наймаан үнгэрнэ. Тэдэ 1786 онһоо жэлэй хоёр дахин үнгэргэгдэдэг (хожомынь Дээдэ - Үдын яармаг). Верхнеудинск аажамаар гол перевалочно-складай ба эд бараанай хубаариин түб боложо, Баруун Забайкалиин томо наймаанай түб болоно[3]. Хожомынь хотын үйлсэнүүдые тэдээн дээрэ ажаһуудаг томо наймаашадай обогууд гэдэг: Лосевская, Голдобинская, Курбатовская, Мордовская болон бусад Яармагай наймаа Базаарай талмай дээрэ болодог (мүнөө 1905 оной Хубисхалай талмай).

Соборная гудамжа

1792 ондо Дээдэ-Үдэ хотын ба Слободско гэһэн хоёр хубида хубаагдаа. Хотын хубида острог сахигдадаг, Слободскодо хүнэһэнэй табан дэлгүүр, канцеляри, казарманууд, архиин подвал, ууха гэрнүүд, наймаанай алаабхинууд, баянголой гэрнүүд, захиргаанай дүрбэн байшан, юрын зоной 110 гэр, хоёр модон ба нэгэ шулуун һүмэнүүд оршодог һэн. Үдэ голые зубшан хото хүгжөө. Гол гудамжань Соборная байгаа.

XVIII зуун жэлэй һүүлшын гурбанай нэгэндэ оросой хотонуудта «Бүхы хотонуудта, тэдэнэй барилгануудта ба гудамжануудта можо бүхэнөөр тусхай түсэбүүдые хэхэ тухай» гэһэн II Екатеринын 1763 оной июлиин 25-ай зарлигай ёһоор барилга гуримшуулха хэмжээ ябуулгануудые үнгэргөө. 1765 оной хото барилгын түсэб абтаагүй. 1780 ондо абтаһан хотые саг үргэлжэ бариха түсэбөөр хадалиг хэһэгтэ нютаг холын хараатай шэглэл боложо шэлэгдэһэн байна. Һүмэнүүд талмайнуудтаяа түб байшангууд болон уран барилгын доминант боложо абтажа, гудамжануудай ерээдүйе түгэсхөө.

1790-ээд оноор тус хотодо 110 гэр байжа, 4710 хүн ажаһуугаа[4]. Түүхэтэ хубида зүб геометрическэ түхэлтэй кварталнууд, Үдэ Сэлэнгэ хоёрой эрьенүүдтэй зэргэ шэглэһэн үйлсэнүүд сэхэ, жэгдэ.

XIX-дэхи зуун жэл

Түрүүшын шулуун гэр байранууд XIX зуун жэлэй эхиндэ хотодо бии болоо.

Троицкын Һүмэ
(1798 — 1809)

1810 ондо «Тон үндэр туршагдаһан нюур талануудай суглаанууд» (жэшээтэ түсэлнүүд) гэһэн альбом хэблэгдээ һэн. Городничуудта альбомой хэһэгтэй байха гэжэ заабарилагдадаг байгаа. Хотын түбэй ба гол гудамжануудай гадаа түхэлдэ онсо анхарал хандуулагдадаг байгаа. XIX -дэхи зуун жэлэй түрүүшын хахадта байшангуудые барихын ба һэльбэн шэнэлхын тула сагдаагай зүбшөөл ба Эрхүүгэй барилгын комиссиин хэһээлтэ хэрэгтэй байгаа. 1853 ондо Сенадай зарлиг табан сонхо хүрэтэр юрын гэрнүүдэй барилга зүбшөөхэ эрхэ городничуудта үгэбэ.

1816 ондо Эрхүүгэй губернскэ архитектор Я.Кругликовай зохёоһон Дээдэ-Үдэ хотын барилгын шэнэ түсэл абтажа, мүнөө болотор хотын түүхэтэ хубида үлэһэн түсэб тодорхойлоо һэн. Түсэл гудамжануудай гол шугам зубшаһан гоё һайханаар шэмэглэгдэһэн нюур талануудай таһалгаряагүй фронттой кварталнуудай периметрэй барилга хараалһан байна.

Мезонинтай гэр

ХОТО гурбан хубида хубаагдадаг байгаа: бодото хотын хубида, Заудинай захын газарта (Заудинай тосхон) ба Сэлэнгын зүүн эрьедэ оршодог захын газарта — XIX зуун жэлэй эгээн эхиндэ бии болоһон Поселье. 1810 ондо хотын хубида 12 гудамжа байгаа: Ехэ Эрье (Смолиной гудамжа), Трактовая (Ленинэй гудамжа), Хойто-Урда (Коммунис гудамжа), Спасская (Калининай гудамжа), Үдэ мүрэнэй Эрье (гудамжын Эрье), Соборная, Мещанская (Банзаровай гудамжа), Солдатская (Свердловэй гудамжа), Троицкая (Куйбышевай гудамжа), Гостина (Кировэй гудамжа), Ямская (Каландаришвили үйлсэ), Нугын Ссоветская үйлсэ). Заудаагай захын газарта Зургаан гудамжа байгаа: Шэрэлгын (Ехэ — Түбэй — Бабушкинай гудамжа), Эрье (Хүүргын гудамжа), Вознесенскэ (Үйлэдбэриин гудамжа), Дунда (Мещанская — Гражданская үйлсэ), Шулуун (Подкаменская үйлсэ), Косогорная (Станичная — Красногвардейская үйлсэ.).

Олзын гэр

1828 оной мэдээгээр Посельедэ 35 юрын зон, цеховтэн ажаһуугаа. 1830-аад онуудта хотын хубида Закалтусная (Профсоюзна гудамжа) ба Мокрослободская (Балтахиновай гудамжа) гудамжанууд бии болоо. 1833 он болотор Заудинскын захын газарта аяар юһэн гудамжа байгаа.

1839 оной түсэбѳѳр хотын шэнжын хэм соо дэбисхэрнүүдэй хамтын талмай арбан хоёр мянган шахуу десятин тодорхойлогдоо һэн. Хотын энэ талмай XIX зуун жэлэй эсэс болотор зандаа байгаа.

1846 оной түсэлөөр Уран барилгашан Сутормин Эрхүүгэй тракт ба Сэлэнгэ мүрэнтэй зэргэлһэн хотын хадалиг ба хойто хубинуудые шудалха ёһотой байгаа. 1833 онһоо 1867 он болотор хотын байшангуудай тоо 451-һээ 617 болотор дээшэлээ.

Хотын байдал 1870 оной июниин 16-ай үдэр хотын хүтэлбэринүүдтэ хубиин байшангуудай түсэбүүдые ба нюур талануудые баталха, шэнэдхэн хубилгаха зүбшөөл үгэхэ ба барилгануудые зүб хэрэглэлгые адаглаха эрхэ олгоо.

Гол талмайн үүргэ Базаарай талмайн урда хуби (мүнөөнэй-Хубисхалай талмай (Улаан-Үдэ) гүйсэдхөө. Гүрэнэй һайндэрнүүдэй үедэ (коронациин, ород гүрэнэй хэрээһэ зүүлгэһээр 900 жэлэй ойн баяр гэхэ мэтэ) талмай дээрэхи байшангууд тугуудаар, фонарьнуудаар, транспарантнуудаар шэмэглэгдэдэг байгаа.

1810 онһоо 1895 он болотор хотын хүн зон 3-һаа 5,5 мянган хүн болотор ургаа. Гэр байрын байшангуудай тоо 402-һоо 763 болотор ургаа, тэдэнэй 55-иинь шулуун байшангууд байгаа.

Буусанууд

XIX зуун жэлдэ хото газаахи олон барилгануудтай буусануудаар баригдаһан байгаа. Хотын хубида буусануудай гол гэрнүүд ехэнхидээ хоёр дабхар, газаа гарадаг нюур талануудтай байгаа. Нэгэдэхи дабхарта алаабхинууд, дэлгүүрнүүд, хонтобойнууд байдаг һэн. Хорёо соо байжа болоо: огород, моридой байра, бани, сарай, амбаар, зоори, подвалнууд, ууха газарнууд болон бусад барилганууд. Заудаагай слободада юрын зоной, хасагуудай буусанууд даруу номгон һэн.

XIX зуун жэлэй хоёрдохи хахадта, 1878 оной түймэрэй һүүлээр, хотын түб хубида модон буусануудай орондо шулуун гэрнүүд баригдана. Зарим хубинь залгалаа барилганууд ба газаахи зарим барилганууд хадагалагдадаг.

Соборно талмай

Түймэр 1878 оной июниин 10-да хотын байшангуудай 70-75% шахуу үгы хээ[5].

Одигитриин һүмэ модон байрын байшангуудаар туласа баригдажа, галда хохидоо. Түймэрэй һүүлээр һүмэ тойроод ехэ талмай байгуулха гэһэн шиидхэбэри абтаа һэн. Урда зүгһөө шэнэ талмай үйлсын Эрьеын буусануудаар, баруун тээһээ Большая үйлсөөр, зүүн тээһээ Соборная үйлсын 1 — дэхи гэрээр болон 2-дохи гильдиин наймаашан Александр Егорович Мордовскойн буусаар хизаарлагдадаг байгаа (Банзаровай гудамжа, 20). Талмайн зүүн-хойто буланда 1-дэхи гильдиин наймаашан Александр Петрович Кулаковай бууса (Банзаровай гудамжа, 11) (бүтэн үлөөгүй) оршодог һэн. Талмайн хойто хилэдэ 2-дохи гильдиин наймаашан Василий Машановай бууса байгаа (Ленинэй гудамжа, 15).

Соборно талмай дээрэ Һайндэрэй мүргэлнүүд, хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдөө: Сибириин ниилэһээр 300 жэлэй ойдо, коронацида болон бусад.

Хүдэлхэгүй эд зөөриин налог таталга

Хэһэг газарнуудые хотын засаг зургаанууд ажаһуугшадта элдэб болзорто хүлһэлэлгэдэ үгэдэг байгаа: 10, 12, 20 жэлээр, 40 жэлээр үшөө 20 жэлээр, 99 жэлээр һунааха эрхэтэй, мүн ямар «хотын дүүмэ өөртөө тааруу зохид олохоб»гэһэн болзорто. Газарай хэһэгүүд наймаанһаа хүлһөөр үгтэдэг байгаа. Хүлһэлэгшэд 1879 оной сентябриин 12-то хэблэгдэһэн барилгын дүримэй дүримүүдые болон хотын дүүмын хүсэндөө байһан уялгата тогтоолнуудые баримталан, тэдээн дээрэ байрын байшангуудые ба бусад барилгануудые бариха аргатай байгаа. Газарай участогууд мүн лэ наймаанһаа мүнхын ба угай эзэмдэлгэдэ худалдагдадаг байгаа.

1876 ондо дэрэ үгэхэ газар бүхы эзэдэй хүдэлхэгүй зөөриин татабаряар һэлгэгдээ һэн. Хотын һанда зөөриин үнэ сэнгэй 1% - тэй тэнсүү татабари суглардаг байгаа.

XX-дохи зуун жэл

Уран барилгын хүшөө Л.Д. Розенштейнэй бууса. гудамжа Свердлова, 35

1900 оной январиин 3-да Үбэр Байгалай түмэр харгыгаар (Транссиб) саг үргэлжэ түмэр замай холбоон эхилээ. Хото шэнэ орон зай шудалжа эхилнэ. Николаевска Ехэ гудамжатай (Мүнөөнэй- Ленинэй гудамжатай) зэргэлһэн кварталнуудай нэгэн баригдангүй орхигдоо һэн. Тиигэжэ Нагорная талмай бии болоо.

XX зуун жэлэй эхиндэ Нагорная талмай дээрэ С.И. Розенштейн модерн маягай шулуун гэр баряа. Самуил Иосифович Розенштайнай гэр Дээдэ-Үдэдэ гурбан дабхар түрүүшын байшан болоо һэн.

1906 ондо Үдэ дээгүүр бүхөөгэй түхэлэй 9 ниидэлгын модон хүүргэ баригдаа. Хүүргын түсэл инженер Ю. Н.Эбергардт түлбэригүйгөөр зохёоһон байна.

1908 ондо Ехэ Николаевская үйлсэдэ модон гэрнүүдые барихань хорюултай.

1913 ондо хотын хүн зоной тоо 17 мянган хүн болотор ургаа, гэр байрын байшангуудай тоо 2742 болотор дээшэлээ, тэрэ тоодо 141 шулуун. Гол горходой эрьенүүд баригдана, зайн галаар гэрэлтүүлгэ бии болоно. 1917 ондо Дээдэ-Үдын хүн зон 20 мянган хүн болотор ургаа. Вокзал шадар түмэр харгын замай ажалшадай тосхон, Доодо Онгостой ба Дээдэ Онгостой тосхонууд бии болоо.

Байрын гэрнүүдэй нюур таланууд сонхын томо нүхэнүүдээр шэмэглэгдэнхэй, хушалтатай веранданууд, балконууд ба нээмэл гэшхүүрнүүд үргэнөөр дэлгэрнэ. Сонхонуудай нюур таланууд ба һарабшанууд модоор һиилэгдэн гоёогдодог.

Зүблэлтын үе

1923 оной майн 30-да Буряад-Монголой АССР ба Дээдэ-Үдэ уласууд байгуулагдажа, уласай ниислэл болоно.

1924 ондо, 10 жэлэй туршада (1914 онһоо), зугадагшадай ашаар хотын хүн зон хоёр дахин шахуу ургаа. Хотын шэнэ ажаһуугшад түмэр зам зубшаад, Батарейнэ хада дээрэ «хибарочна түхэлэй барилганууд» соо зүндөө түбхинөө[6]. Хотодо гэр байрын доройтол боложо, Гэр байрын Онсо комисси (ЧЖК) ажалаа ябуулна. 1925 оной сентябриин 10-да ЧЖК тараагдаа[7].

1923 оной сентябриин 4-дэ 2-дохи уялгата тогтоолоор Байгал шадарай губернскэ гүйсэдком гэрнүүдэй эзэдые адли жэшээгээр үйлсэнүүдээр модон тротуарнуудые эмхидхэхыень уялгалба: Большая, Лосевская, Думская, Базарная, Проходная, Мокрослободская, Троицкая, Большая Набережная[8]. 1924 оной майн 6-да хотын гүйсэдком 33-дахи уялгата тогтоолоор Ленинэй, Эдир Коммунарай, Монголой, Коммунальна ба Милициин гудамжануудаар гэрнүүдэй эзэдые ба арендаторнуудые гэрэйнгээ хажууда модо тарихыень уялгалба[9].

1926 оной ноябриин 7-до Нагорная талмай дээрэ (Соведүүдэй Талмай) коммунизмын түлөө алдалан унаһан барилдаашадта Хүшөө нээгдээ һэн. Удаан саг соо тэрэ хотын ори ганса хүшөө байгаа.

1920-ёод онуудай һүүл багта — 1930-аад онуудай эхеэр хотын хилэнүүд зүүн-хойто ба урда заха хизаарнуудаар нилээд үргэдхэгдөө. Түмэр замай шугамай саана барилга эли болоо (30-аад шэнэ кварталнууд бии болоо). Олониитын хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэлгын түб Хубисхалай талмай зандаа байгаа. 1930-аад онуудта хотодо промышленна ехэ барилга эхилнэ. Ажаһуугшадай тоо нилээн дээшэлнэ. Дээдэ-Үдэдэ гэр байрын талмайн хэмжээн 1923 ондо нэгэ хүндэ 6,93 м2 байгаа, харин 1939 ондо гэр байраар хангагдаса нэгэ хүндэ 4,77 м2 болотор доошолоо, энэнь ариг сэбэрэй хэмһээ 8 м2 доошо байгаа. Бүхы шахуу гэрнүүд ехэ заһабари хэрэгтэй байгаа, дунда зэргээр элэлгын 75% хүрэтэр[10].

Нагорная талмай захиргаанай байшангуудаар баригдана (Соведүүдэй Байшан, 1931 он, архитектор А.А. Олиин түсэл) ба хотын хоёрдохи ниитын түб болоно.

1934 ондо Дээдэ-Үдэ гэжэ шэнээр нэрлэгдээ.

1934, 1936 онуудта «Улаан-Үдэ түсэблэлгын болон барилгын Юрэнхы түлэбүүд» абтана. 1934 оной түсэл Гипрогор түсэлэй дээдэ һургуули зохёоһон байна. 1930-аад онуудай тэнгээр эсэгэ ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнай таһалагдаһан ехэ гэр байрын барилга дэлгэгдэнэ. 1923 онһоо 1941 он болотор гэр байрын жаса 121,3 мянган хоёролжон метрһээ 382,4 мянган хоёролжон метр болотор ургаа. Хото хэһэг хэһэгээр, ехэ ба бага тосхонуудаар баригдана. Гэр байрын комплекснуудые байгуулха һэдэлгэнүүд хэгдэнэ. Жэшээнь, «соцгородка» ПВРЗ барихада, өөрын ниитын түб байгуулагдажа, газарай болон байгаалиин оршон тойроной эрхэ байдал хараадаа абан, барилга хэгдээ. 1934-1938 онуудта п. Т.Фабрисовай ба Н. А. Шматькын архитекторнүүдэй түсэлөөр ПВРЗ-гэй соёлой Ордон баригдана. Соцгородкоёо мехстеклозавод болон мяханай комбинат тойроод бариһан байна.

1936 ондо Сэлэнгэ дээгүүр хүүргэ баригдаа.

1949 ондо үшөө нэгэ «Улаан-Үдэ түсэблэлгын болон барилгын Юрэнхы түлэб» байгаа.

Буряадай гүрэнэй оперо болон баледэй академическэ театр

1952 ондо Соведүүдэй талмай дээрэ оперо болон баледэй театрай байшан баригдажа дүүрэбэ. Түсэлэй автор - Моссоведэй архитектурно-проектнэ мастерскойнуудай архитектор А.Н.Фёдоров. 1960-аад онуудай хоёрдохи хахадта талмай дээрэ Сайдуудай зүблэлэй байшангууд баригдаа (архитекторнүүд А.Р. Вампилов ба А. Я. Галяутдинов), буряадай барилгын хүтэлбэри, Соведүүдэй байшанай шэнэ байшан.

Ленинэй Хүшөө

1971 оной ноябриин 2-то Ленинэй Хүшөө нээгдээ Һэн. Энээгээр хотын гол талмайн ансамбль байгуулагдажа дүүрэбэ.

1955 ондо Үдэ гол дээгүүр Түмэр бетон хүүргэ Н. Я. Ярцевай ба Ш. А. Клейманай түсэлөөр баригдажа эхилээ[11].

1950-яад онуудта Илалтын проспектээр олон дабхар барилга бэелүүлэгдэнэ. Троицко һүмэ шэнэ байшангуудаар хаагдажа, хото өөрынгөө уран хурса дүрсэнүүдэй нэгые алдаба.

1960-аад онуудта олон зоной томо панельнэ гэр байра барилга эхилээ һэн.

1984 ондо Эрхүүгэй политехническэ институдай хабаадалгатайгаар Улаан-Үдэ хотын түүхын болон соёлой хүшөөнүүдэй барилгые гуримшуулгын харуулай бүһэлүүрнүүдэй болон бүһэлүүрнүүдэй проект зохёогдоо һэн. 1986 ондо РСФСР-Эй Министрнүүдэй Соведэй тогтоолоор Ленгипрогор институдай зохёоһон Улаан-Үдэ хотын Генеральна түсэб баталагдаа[12]. 2020 оной апрелиин 4-дэ Үдэ дээгүүр 3-дахи хүүргын барилга эхилээ. Хүүргэ 202 метр утатай, 26 метр үргэнтэй байха юм. Энээн тухай Улаан-Үдэ хотын түүхэ гэһэн толилолгодо бэшэгдэнхэй.

Захиргаанай хубаарил

  • Советскэ аймаг-Хотын аймаг гэжэ нэрэтэйгээр ВЦИК-эй Президиумэй 1938 оной мартын 25-ай Тогтоолоор байгуулагдаа; РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1957 оной июниин 20-ной Зарлигаар Совет аймаг гэжэ шэнээр нэрлэгдээ.
  • Железнодорожно аймаг-ВЦИК-эй Президиумэй 1938 оной мартын 25-най тогтоолоор байгуулагдаа.
  • Заводой аймаг-РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1945 оной февралиин 3-най Зарлигаар Хотын болон Түмэр замай аймагуудые томодхоһоной ашаар байгуулагдаа; РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1948 оной августын 30-най Зарлигаар тэрэнэй дэбисхэрые Железнодорожно районой бүридэлдэ оруулан усадхагдаа.
  • Октябрьска аймаг-Вцик-эй 1938 оной мартын 25-най тогтоолоор Хото шадархи аймаг гэжэ нэрэтэйгээр байгуулагдаа; 1957 оной июниин 20-ной РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй зарлигаар Октябрьска район гэжэ шэнээр нэрлэгдээ.

Зүблэлтын һүүлээрхи үе

Балтахиновай үйлсэдэ Советскэ Союзай Маршал Константин Рокоссовскиин хүшөө

1990 онһоо Улаан-Үдэ хото орос гүрэнэй түүхэтэ хотонуудай тоолборидо ороно. Улаан-Үдэдэ түүхын 52 хүшөөнүүд, уран барилгын болон хото барилгын 177 хүшөөнүүд, хүшөөгэй урлалай гурбан хүшөөнүүд, археологиин нэгэ хүшөө Гүрэнэй хамгаалгада оронхой.

Улаан-Үдэ хото «Түүхэтэ һуурин газарнуудай тоолбори баталха тухай» гэһэн Оросой Холбоото Уласай соёлой яаманай, Оросой Холбоото Уласай нютаг можын хүгжэлтын яаманай 2010 оной июлиин 29-эй № 418/339 захиралтаар түүхэтэ һуурин газарнуудай тоолборидо оруулагдаагүй байгаа[13].

XXI-дэхи зуун жэл

Хотын түүхэтэ хубиин гудамжанууд

Урдаһаа хойшоо

Хуушан нэрэ Оршон үеын нэрэмжэ
Үдэ голой эрье Набережна
Соборна, Почтамтска, Первомайска (1924 оной июниин 13-һаа[14] по 1984 год), Линховоинай (1984 онһоо 2016 оной декабрь болотор.) Соборна
Мещанска, Мордовскай, Бурятска (1924 оной июниин 13) Д. Банзаровай нэрэмжэтэ (1947 онһоо[15]).
Солдатска, Сеннэ, Гоголевска Я.М. Свердловай нэрэмжэтэ
Троицка, Милицейска В.В. Куйбышевай нэрэмжэтэ
Гостинна, Базарна, Коммунальна С.М. Кировай нэрэмжэтэ
Ямска, Проезжа, Центросоюзна (1923 онһоо[16]) Н.А. Каландаришвили нэрэмжэтэ (1940 оной апрель һараһаа[17])
Луговай, Думская Советскэ (с 13 июня 1924 года)
Закалтусная Профсоюзная (с 13 июня 1924 года)
Приютская, Е.В. Лебедевай нэрэмжэьэ (с 13 июня 1924 года) Н.А. Некрасовай нэрэмжэтэ
Читинска М.Н. Ербановай нэрэмжэтэ
Воздвиженска мүнөө үгы
Ново-Спасска, Рабоча (1924 оной июниин 13-һаа) Сүхэ-Баторай гудамжа
Бау Ямпиловай нэрэмжэтэ
Лесная, Голдобинска, Трудовая (1924 оной июниин 13-һаа) А. У. Модогоевай нэрэмжэтэ
Кяхтинска бодото үгы, гэхэ зуура Уласай сэдьхэлэй үбшэнгэй диспансерай 1 дабхарта байшан бии: Кяхтинская 4 гэжэ хаягаар
Байкальская мүнөө үгы (Мүнөө үеын Добролюбовай гудамжа руу гарадаг[18])
Баргузинска Энгельсын нэрэмжэтэ гудамжа (1937 оной июлиин 29-һээ[19])
Ново-Проезжая, Восточная, им. Троцкийн нэрэмжэтэ (1924 оной июниин 13-һаа)
Восточная (с 26 апреля 1929 года)[20] 		М.В. Фрунзын нэрэмжэтэ

Баруун тээһээ зүүн тээшээ

Хуушан нэрэмжэ Оршон үеын нэрэмжэ
— Свободы гудамжаһаа (1926 оной февралиин 4-һээ[21])
Бага Набережна О. И. Шмидтын нэрэмжэтэ (с 11 июня 1934 оной июниин 11-һээ)[22]
Томо Набережна, Романовская Смолинай гудамжа (1924 онһоо[23])
Трактовая, Большая, Большая-Николаевская В. И. Ленинэй нэрэмжэтэ
Северо-Южная, Лосевская, Юного Коммунара,
им. И. В. Сталина (с 29 июля 1937 года[19]) 		Коммунистическая гудамжа (1961 онһоо)
Спасская М. И. Калининэй үйлсэ (1924 оной июниин 13-һаа)
Мокрослободска, Монгольска (1924 оной июниин 13-һаа) П. С. Балтахиновай нэрэмжэтэ (1940 оной апрельһаа[17])
— Проспект Победы
Подгорна үгы хэгдэһэн
Селенгинска, Воздвиженска Партизанска (1924 оной июниин 13-һаа)
Курбатовска, Пожарна (1924 оной июниин 13-һаа) үгы хэгдэһэн
Фроловская, Кооперативная (1924 оной июниин 13-һаа) үгы хэгдэһэн
Иркутска Ц. Ранжуровай нэрэмжэтэ (1940 оной апрельһаа[17])]]
Покровская, Красная (1924 оной июниин 13=һаа) үгы хэгдэһэн
Титовска, Сталинска (1924 оной июниин 13-һаа),
им. В. Володарскын нэрэмжэтэ (1937 оной июлиин 29-һээ[19]) 		үгы хэгдэһэн
Железнодорожна В. Б. Борсоевай нэрэмжэтэ (1965 оной майн 12-һоо)[24]

Гудамжануудай нэрэмжэ

Улаан-Үдэ хотын «Арун» Эвенк түб" байшан

Хотын үйлсэнүүдые XVIII—XIX зуун жэлнүүдтэ тэдээн дээрэ ажаһуудаг томо наймаашадай обогууд гэжэ нэрлэдэг: Лосевская, Голдобинская, Курбатовская гэхэ мэтэ. Уг изагуурай болон ниигэмэй бүлэгүүдэй түлөөлэгшэд соморхон бүлэгүүдээр һуурижана; Тиигэжэ Мещанская, Разночинская, Солдатские гудамжанууд бии болоно. Заудинай слободто гудамжануудай нэрэнүүд Подкаменская, Подгорная, Поточная, Мостовая гэһэн газарай шэнжэдэ таарадаг байгаа.

Зүблэлтэ засагай орондо тогтоһоной удаа нэрэнүүдынь хуушан уг изагуурнуудтай холбоотой гудамжануудай зарим хубинь Ажалай, Ажалай, Түб Холбооной гэхэ мэтэ гэжэ шэнээр нэрлэгдээ. 1930-аад онуудта гудамжануудай зарим хубинь Эрхэтэнэй дайнда хабаадагшадай нэрэнүүдээр нэрлэгдээ: тэрэ. Н. А. Каландаришвиллиин, А. П. Смолиной, П. С. Балтахиновай болон совет ажал ябуулагшадай: С. М. Кировэй, М. В. Фрунзын болон бусадай нэрэмжэтэ табан жэлэй жэлнүүдтэ Модо Хюрөөдэдэг, Лесозаводой, Транспортын гудамжанууд бии болоо. Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнай һүүлээр үйлсэнүүдые Советскэ Союзай Геройнуудай нэрэнүүдые олгуулдаг болоо һэн: В. Б. Борсоева, С. Н. Орешкова болон бусад.

Хотын тайлмайнууд

Хуушан нэрэмжэ оршон үеын нэрэмжэ
Соборна (Одигитриин һүмын урда) Д. Банзаровай нэрэмжэтэ талмай (автобусой буудалаар эзэлэгдэнхэй)
Базаарай талмай, Октябриин талмай (1924 оной июниин 13-һаа) Хубисхалай талмай
Нагорна талмай Соведүүдэй талмай
Батарейна талмай (1903 оной январиин 15-һаа) Үгы хэгдэһэн
Николаевска талмай (1891 онһоо) НҮгы хэгдэһэн
Краснознамённа талмай (1926 оной 4 февралиин 4-һээ) Үгы хэгдэһэн, Доодо Березовкодо байгаа (мүнөө Дивизионно (Улаан-Үдэ)(Вагжановай тосхон) 1905 оной талмай (1926 оной февралиин 4-һээ) Сенчихинай нэрэмжэтэ сквер
— Театральна талмай. Лхасаран Линховоинай нэрэмжэтэ[25].
— Алдар Солын талмай
— Комсомольска талмай
— В. И. Ленинай нэрэмжэтэ талмай. Родинын гудамжада 1961 ондо бии болоһон.
  • Хубисхалай талмай. Улаан-Үдэ хото

    Хубисхалай талмай. Улаан-Үдэ хото

  • Театральна талмай

    Театральна талмай

  • Соведүүдэй талмай, Улаан-Үдэ

    Соведүүдэй талмай, Улаан-Үдэ

Хотын паркнууд, сквернүүд, сэсэрлигүүд ба аллейнүүд

Нэрэмжэ Хотын аймаг (үйлсэнүүд)
Түб парк (Хотын сэсэрлиг) Советскэ (Куйбышевай, Димитровай) Троицкая церковь Улан-Удэ -вид по дороге в парк.JPG
парк «Илалтын Мемориал» Советскэ (Победын проспект, Балтахиновай) Вид на мемориал победы - panoramio.jpg
«Юбилейный» гэһэн сойлой ба амаралгын парк Октябрьскын (Жердевай, Краснофлотскын, Тобольскын) Юбилейный Фонтан 07-19 (2).jpg
С.Н. Орешковай нэрэмжэтэ парк Железнодорожно (пр. 50-летия Октября, Октябрьскын, Лимоновай) Парк Орешкова, скульптуры работников ПВЗ.jpg
Д. Жанаевай нэрэмжэтэ парк Железнодорожно (Краснодонскын, Магистральнын)
Железнодорожнигуудай парк Железнодорожно (Гагаринай, Добролюбовай)
Жаргалтай хүнүүдэй парк Октябрьскын (Ринчино — 102 квартал)
«60-летия Победы» сквер Железнодорожно ( Восточный тосхон)
«Детство» сквер Октябрьскын (Терешковай)
«Зодчий» сквер Октябрьскын (пр. Строителей) Сквер Зодчий 07-19.jpg
«Квартал» амаралтын сквер Октябрьскын (пр. Строителей — 40 квартал) Сквер Квартал 07-19.jpg
«Космос» сквер Железнодорожно (Гагаринай)
«Кристалл» сквер Железнодорожно (Радикальцевай)
«Залуушуул» сквер Железнодорожно (Комаровай, Гарнаевай, Столична)
«Наранай Туяа» сквер Октябрьскын (Шумяцкын, Кударинска) Сквер Наранай Туяа 07-19.jpg
А.С. Пушкинай нэрэмжэтэ сквер Железнодорожно (Гагаринай, Хоца Намсараевай) Памятник русскому поэту А.С. Пушкину.jpg
«Радуга» хүүгэдэй сквер Железнодорожно (Октябрьсквн, талмай Славы)
«Байлдаанда ошоһон үетэндөө» сквер Октябрьскын (Бабушкинай, Терешковай) Ulan Ude memorial with a BMP-1 tank.jpg
Гэр бүлын амаралтын сквер Октябрьский (пр. Строителей — 47 квартал) Сквер Семейного отдыха 07-19(2).jpg
Сенчихинэй нэрэмжэтэ сквер Железнодорожно (Гагаринай, Сенчихинай, Революции 1905 года) Вид с улицы Гагарина на бульвар. 07.2009 - panoramio.jpg
«Оюутадай» сквер Октябрьскын (Ключевская)
Шатарай сквер Советскэ (Коммунистическа, Куйбышевай)
Алдлар соёлой аллей Октябрьскын (Ключевская — 18 квартал)
Александровскын сад Советскэ (Ленинай — Жаран нүхэн)
Карла Марксын бульвар Октябрьскын Urban area "Sayani" - panoramio.jpg
Сиреневэ бульвар Железнодорожно

Архитекторнууд

  • Лосев, Антон Иванович (1763—1829) — Эрхүүгэй губернскэ архитектор. Тэрэнэй түсэлөөр Жаран нүхэнүүдэй зэргэнүүд баригдаа.
  • Паув, Николай Августович — тушаалһаа бууһан коллежскэ регистратор. Тэрэнэй түсэлнүүдээр Дээдэ-Үдэдэ хэдэн байшан баригдаа; тэрэ тоодо: Голдобиной и.Ф. бууса (Ленинэй гудамжа, 26), «Хаанай хаалга» бүхөөг, Эрье зубшаһан гудамжада буусанууд, 28, Ленинэй гудамжа, 3 (1879 он).
  • Котов, Афанасий Сергеевич — хотын техник 1917 он хүрэтэр, 1920-ёод онуудта хотын архитектор.
  • Минерт, Людвиг Карлович — 1950-яад онуудта «Буряад-Монгол Проектын» ахамад архитектор.
  • Вампилов, Андрей Романович — 1951 онһоо архитектор, «Бурятгражданпроект» институдай ахамад архитектор.
  • Путерман, Леонид Натанович — Улаан-Үдэ хотын 1966, 1986, 2007 онуудай гол түсэбүүдэй автор, Илалтын проспектын автор[26].
  • Зильберман, Павел Григорьевич — Улаан-Үдын уран барилгын Хүтэлбэриин дарга, хотын ахамад архитектор 1966 онһоо 2000 он болотор.
  • Итыгилов, Владислав Павлович — хотын ахамад архитектор 2000 онһоо 2010 он болотор[27].

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Жалсараев А. Д. Поселения, православные храмы, священнослужители Бурятии XVII—XX столетий.. — Улан-Удэ.
  2. ↑ Митыпова Е. С. История православной церкви в советский период (1917). web.archive.org. Дата обращения: 21 январь 2026.
  3. ↑ Миллер И. Е. Путешествие надворного советника И. Е. Миллера из Иркутска в Нерчинск в августе месяце 1811 года, им самим записанное. // Дух журналов. — 1816.
  4. ↑ Краткая энциклопедия истории купечества и коммерции Сибири, кн.2. — Новосибирск, 1994. — Т. I.
  5. ↑ Куйтунов Паршин Н. В. Летопись Верхнеудинска.. — Сибирь, 1878.
  6. ↑ Вопросы городской жизни и строительства // Бурят-Монгольская правда. № 123 (221) 3 июня 1924 года. стр. 2-3
  7. ↑ Чрезвычайная Жилищная Комиссия распущена//Бурят-Монгольская правда. № 208 (600) 11 сентября 1925 года. стр.6.
  8. ↑ Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 11 16 сентября 1923.
  9. ↑ О древонасаждении //Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 111 20 мая 1924. стр 2
  10. ↑ Иминохоев А. М. История повседневности и динамика качества жизни населения Верхнеудинска/Улан-Удэ в 1920—1930-е гг.//Диссертация. — Улан-Удэ: Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН, 2009.
  11. ↑ Митап Цыренов. Нетипичный Улан-Удэ»: Интервью с краеведом Виктором Харитоновым (ород хэлэн). Дата обращения: 8 январь 2026.
  12. ↑ Генеральный план. web.archive.org. Дата обращения: 21 январь 2026.
  13. ↑ Перечень исторических поселений в регионах РФ. Российская газета. Дата обращения: 21 январь 2026.
  14. ↑ Постановление Верхнеудинского горисполкома Совета рабочих и Красноармейскийх депутатов № 39 от 13.06.1924// Бурят-Монгольская правда № 142 27 июня 1924
  15. ↑ «Пройдусь по улице Банзарова …» - Люди - Каталог статей - Петропавловка, любимый край! petropavlovka.my1.ru. Дата обращения: 21 январь 2026.
  16. ↑ Постановлением горсовета Верхнеудинска от 21 октября 1923 года улица Проезжая в честь юбилея Центросоюза была переименована в Центросоюзную.//Бурят-Монгольская правда//Верхнеудинск. № 52, 3 ноября 1923 года. стр.3
  17. ↑ 1 2 3 О переименовании улиц // Бурят-Монгольская Правда, № 89, 17 апреля 1940 года, стр. 4
  18. ↑ К вопросу о благоустройстве Улан-Удэ // Бурят-Монгольская Правда № 145 (7396), 22 июня 1941 года, стр.4.
  19. ↑ 1 2 3 Постановление Горсовета Улан-Удэ № 174 от 29.07.1937 // Бурят-Монгольская Правда. № 201 (6261), 29 августа 1937 года, стр.4
  20. ↑ Постановление Президиума Верхнеудинского горсовета № 12 от 26 апреля 1929 года \\ Бурят-Монгольская правда. № 107, 15 мая 1929 года, стр.4
  21. ↑ Постановление Исполкома Верхнеудинского Городского совета рабочих и красноармейских депутатов № 1 \\ Бурят-Монгольская правда. № 111 (784) 20 мая 1926 года. стр. 5
  22. ↑ Постановление Президиума Верхнеудинского горсовета Рабочих и Крестьянских Депутатов № 55 от 11 июня 1934 года
  23. ↑ Постановления горсовета //Бурят-Монголская правда. Верхнеудинск. № 103. 10 мая 1924 года. стр .3.
  24. ↑ Решение исполкома Улан-Удэнского горсовета депутатов трудящихся № 81 от 12 мая 1965 года
  25. ↑ Впервые упоминается в проекте Генерального плана застройки Улан-Удэ 1937 года.
  26. ↑ Леонид Путерман. 90-е и нулевые. Нерешаемые задачи города (ород хэлэн). Новая Бурятия. (21 февраль 2011). Дата обращения: 21 январь 2026.
  27. ↑ Мария Красикова. Ветер перемен в архитектуре города (ород хэлэн). arigus-tv.ru (9 февраль 2010). Дата обращения: 21 январь 2026.

Ном зохёол

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Улаан-Үдын_архитектура&oldid=367714" хуудаһанһаа абтаһан