Улаан-Үдэ хотын түүхэ

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

Улаан -Үдын түүхэ (ород хэлэн История Улан-Удэ) — Ясагай үбэлжөөнэй бууса байгуулагдаһан олониитэ зүбшөөрэгдэһэн үдэр 1666 гэжэ тоосогдодог. Зарим баримтаар хотын байгуулагдаһан үдэр 1965 оной октябрь һара гэжэ хэлэгдэнэ, Сэлэнгэ мүрэнэй уһанай мүльһэнэй ехээр тэбхэрэн хүрэхын урда тээ[1].

XVII зуун жэл

1666 оной хабар үндэр баруун эрьедэ, Үдэ Сэлэнгэ гэжэ хоёр голнуудай ниилэлгэдэ Гаврила Ловцов ба Осип Васильев хоёрой ударидалга доро алба хэдэг зоной отряд тунгуус (эвенк) үндэһэн яһатанһаа яла (ясаг) суглуулхын тулада үбэлжөөн баригдаа[2](харин буряад - монгол арадһаа яла суглуулагдадаггүй һэн). Селенгын түрмын бэшээшэ Осип Васильевһаа Енисейн губернатор Василий Голохвастовта үбэлэй бууса барилга тухай энэ үйлэ хэрэг тухай гансал мэдээсэл бии, 1677 он болотор эндэ ямар нэгэн һуурин байһан тухай ондоо баримта бэшэгүүд үгы[3].

Байра һууриин шэлжэлтэ байгаалиин һайн уларилаар ба саашанхи хараа бодолтой байра байдалаар тодорхойлогдоо. Үдэ гол дээрэхи үбэлэй буусаһаа холо бэшэ газарта гол гаталха газар; эгсэ хабсагайтай шулуутай хабсагайһаа Үдэ голой жалгашье, Сэлэнгын тала дайдашье хинан шалгажа байхада зохид байгаа. Москвагай засагай газар бэхижүүлгын түхеэрэлгэнүүдые бариха гэжэ шиидэбэ, тиигээд 1680 ондо үбэлэй байрануудые острог болгоһон байна. 1689 ондо барилга дүүргэгдэжэ, острог Үбэр Байгалай (хизаарай) захиргаанай ба сэрэгэй түб болобо.[4].

Үдын үбэлэй бууса барилга Москваһаа Хитад руу Ород гүрэнэй засагай түрүүшын худалдаа наймаанай хамбы эльгээгдэхэтэй тудаа. 1675 оной зун хаанай элшэн Николай Спафарий Үдэ голой адаг дээгүүр, үбэлэй бууса байһан тухай дурдангүй, Хитад руу ошобо[5], Москвада бэшэһэн харюунуудтаа Уда мүрэнэй аманда острог бариха тухай дурадхаһан байна. Саашадаа энэ зам «Сайн харгы» гэжэ нэрлэгдэхэ. Шэнэ һуурин Орос гүрэнэй Зүүн-Урда Азиин гүрэнүүдтэй худалдаа наймаанай түб болохо[6].

Памятный крест на месте основания Удинского острога
Дом купца КапельманаТорговые ряды
Свято-Одигитриевский кафедральный собор
Дом старого ВерхнеудинскаДом купца Ивана Голдобина

Үдын острог 1677-1680 онуудта Селенгинскын түрмын захирагша Томскын бояринай хүбүүн, Иван Поршёнников бариһан байна.

Гол толилолго: Удын бүһэлэлгэ-түрмэ

1680 онһоо Хитад ошодог ород худалдаа наймаанай хамбы Үдын хэрэмээр үнгэржэ эхилһэн. Энэ бүһэлэлгэ Үдэ голой жалга, тэрэнэй хажуугаар Нерчинск можо ошохо гол зам урдажа, баруун тээһээ ерэһэн нүүдэлшэдэй добтололгоһоо аршалжа, эд бараа хадагалха, Нерчинск ошодог каравануудые байгуулха гол газар болоһон юм.

Энэ сагһаа хойшо Үдын түрмэ Эрхүүгэй воеводствын хүтэлбэриин бүридэлдэ орожо, воеводоор томилһон приказчигуудаар захирагдадаг болоо. 1688 онһоо хойшо Селенгинсын түрмын захада (захын) болоһон[7].

1686 онһоо 1689 он болотор бэхижүүлгэ оло дахин буряадууд болон монголшуудай бүһэлэлтэдэ ороһон байна.

Үдын бүһэлэлтэ 1687 ондо хаанай элшэн, Пётр I-эй нүхэр, һүүлдэ генерал-фельдмаршал Ф.А.Головинай захиралтаар Москвагай хоёр полк Стрелецкэ армииин (полковник П. Грабов ба А. фон Шмаленберг) һэльбэн шэнэлэгдээ. Острог тойроод томо гурбалжан һаадууд, хонхор, гол руу орохо нюуса зам хэгдэһэн, башнинууд, харуулай байшан, һуурин, дабхар хашаа (модон хашаа ба бэхижүүлгэ), артиллериин батарей, хоёр үүдэн, часовня баригдаһан. Шэнэ острог «Үдын Град» гэжэ нэрлэгдээ[6].

1692 ондо Удинскада байһан Избрант Идес ехэ хүсэтэй газар хүдэлэлгэ тухай зураглаһан байна[8]. Энэнь Үбэр Байгалай хизаарта болоһон дансаар баталагдаһан эгээл эртын газар хүдэлэлгэ болоно.

1696 ондо Үдын, Селенгинскын, Ильн саанахи стрелецүүдэй буһалгаан” гэжэ нэрлэгдэһэн»[9].

1696 ондо Спасска модон сүмэ баригдаа (Улаан-Үдэ)[10].

XVIII - дахи зуун жэл

XVIII зуун жэлдэ Үдинскын түрмэ (острог) байгуулагдажа эхилһэн һууринтай хэрэм болоһон байгаа. Үдинскын ажабайдал 1689 ондо Хитадтай Нерчинскын худалдаа наймаанай хэлсээ баталагдаһанай удаа эли тодоор хубилаа. Енисейскһээ, Эрхүүһээ Хитад, Монгол хүрэтэр элдэб бараануудтай худалдаа наймаанай хамбы Үдинск дээгүүр гарадаг һэн. Хэрбэеэ 17-дохи зуун жэлэй эсэстэ Үдын острог наймаашадай ашаа тээбэриин хадагалха газар байгаа һаа, 1720 онһоо наймаанай томо түб болоһон байна. Хотын албан ёһоной нэрэ — Верхнеудинск — 1730-аад онуудаар тодорхойлогдоһон болоод, Эрхүүгэй губерниин нэгэ бага эртэ бии болоһон Нижнеудинскһээ илгаатай һэн[6].

Хотын түсэб. 1730 он.
Нангин-Одигитриевска собор.

1701 оной «Сибириин хотонуудай ведомостьнуудтэ» Үдинск острогуудай тоодо оронхой Эрхүүгэй тойрог. 1710-аад ондо Слобода эршэмтэй хүгжэлтэ үзэбэ.

1720 оной майн 26-да Л.В.Измайловай элшэн сайдай албан Үдэ дээгүүр үнгэрөө, тэрэ албанай бүридэлдэ Шотландиин эмшэн, аяншалагша Жон Белл ороһон байна[11].

1724 ондо энэ һүмэ Пётр ба Павел апостолнуудай нэрээр арюудхагдаһан[12].

1730-аад онуудаар Удинск хотые Эрхүүгэй тойрогой өөр нэгэ адли нэрэтэй хото Удинсктай һамархагүйн тулада Верхнеудинск гэжэ нэрлэбэ.

1733 ондо «хаанай зарлигаар» Новоселенгинск, Селенгинск ба Нерчинск руу хэлхеэ холбооной албан байгуулагдаа. Верхнеудинск хотодо ехэ үер болоо.

1741 ондо Одигитриевскэ һүмын (Улаан-Үдэ дээрэ- Одигитриевскэ һүмэ]) — хотын түрүүшын шулуун байшанай барилга эхилһэн.

Дээдын Эзэн хаанай 1758 оной мартын 14-эй зарлигаар Селенгинскын оюун сэдьхэлэй хэрэгүүдэй хүтэлбэриие Верхнеудинскһээ Гэгээн Гурбалжан Селенгинскын һүмэдэ дамжуулагдаа[13].

1768 онһоо хойшо Верхнеудинскда Верхнеудинскын яармагууд жэлэй хоёр дахин (февралиин 15-һаа мартын 15 хүрэтэр, июниин 15-һаа июлиин 15 хүрэтэр) үнгэрдэг болоо. Тус хото даамайгаар Баруун Үбэр Байгалай гол худалдаа наймаанай ба ашаа тээбэриин түб боложо байгаа[14]. Яармагай худалдаанай ябаса зарим жэлнүүдтэ хахад сай хүрэтэр болодог һэн, харин наймаашадай тоо 1000 хүн болотор хүрэдэг һэн[15]. Яармагууд Буряадта эд бараагай- мүнгэнэй харилсаанай хүгжэлтэдэ ехэ нүлөөлжэ, улам улам бүхэроссиин дотоодын дэлгүүр руу нэбтэрүүлээ[6].

Верхнеудинск хотодо Нерчинск руу шэглэһэн бүхы ашаан онгосонуудһаа үбэлэй замые хүлеэжэ буулгадаг байгаа. Амуурай хизаарые нэгэдүүлхэдэ, Нерчинск, Шэтэ хүрэтэр харгын удха шанар өөдөө болоо. Верхнеудинск хотын ашаа тээбэриин болон эд бараанай хубаариин томо түб болохо үүргэ ба удха шанар дээшэлээ. Верхнеудинск ба Кяхта руу ганса Сибириин хотонуудһаа бэшэ, мүн Түб Ород гүрэнэй - Москва, Новгород, Суздаль болон бусад хотонуудһаа наймаашад субажа эхилээ. Ород наймаашад Хитад руу эд бараа, илангаяа арһа шүрбэһэ, тэрээнээр Сибирь болон Алас Дурна гээд баян байгаа ха юм, өөрынгөө эд бараагай орондо тэдэнэр ехэнхи ушарта сай ба торго асардаг һэн. Хитад ногоон сайгаар Верхнеудинск бүхы Зүүн Сибириие хангадаг байгаа бшуу[6].

Наймаашад мүн дотоодын захата наймаа хэжэ байгаа. Буряад аймагуудаар, эвенк отогуудаар, ород тосхонуудаар арһа шүрбэһэ, мал, нооһо болон бусад олон юумэ худалдажа абаад, нютаг зондо элдэб үйлэдбэриин, ажаһуудалай эд бараа худалдадаг байгаа[6].

1770 ондо Верхнеудинскын барилгын түрүүшын түсэб бэлдэгдэһэн байна.

1772 ондо Үдын хотын хасагуудай бүлэг байгуулагдаа. 1783 ондо Верхнеудинск хотын хасагуудай команда гэжэ нэрлэгдэбэ[16].

1775 ондо Верхнеудинск Үдын губерниин түб боложо, 1783 ондо (1785?) - Эрхүүгэй хаанта уласай магистрадай захиргаантай тойрогой хото болоо. Хотын мэдэлдэ Ильинскын, Кабанскын, Селенгын ба Хяагтын земскэ байшангууд ороо.

1783 ондо засаг дарга (Ородой эзэнтэ гүрэн) амбан захирагшын толгойлһон хотын засаг байгуулагдаба. Верхнеудинск хотын түрүүшын городничий хадаа сүүдэй зүблэлэй гэшүүн И.А.Сеннов байгаа[17].

Заудинскын хасаг слобода бии болобо. Уран гартанай дархан гэрнүүд, саван шанадаг үйлэдбэринүүд, өөхэ хайлуулдаг үйлэдбэринүүд, гурилай талханай тээрмэнүүд бии болоно. Хотынхидой гол ажал хадаа худалдаа наймаа, бараа тээбэрилгэ, огородой ажал, таряалангай ажал эрхилэлэгдээ.

1786 ондо урид баригдаһан модон сүмын орондо Абарагшын шулуун сүмын барилга эхилһэн байна. Барилга 1800 ондо дүүргэгдэбэ.

Верхнеудинскын һүлдэ тэмдэг

Верхнеудинск хотын һүлдэ тэмдэг

Эрхүүгэй ноёной харьяата можын (1782-1803) 2-дохи Екатерина эзэн хатанай Дээдэ Зарлигаар 1790 оной 10 һарын 26-да герб баталагдаһан, 1920 он болотор тэрэ Верхнеудинскын албан ёһоной герб байгаа[18].

Герб тухай тодорхойлолто: «Бамбай хоёр хуби боложо хубаардаг: дээдэ таладань Эрхүүгэй герб. Бамбайгай мүнгэн талмай дээрэ гүйжэ ябаһан гүрөөһэн, аман соонь булган. Доодо таладань, алтан талмай дээрэ Меркуриин һорболжо ба элбэг дэлбэгэй эбэр, хото соо үндэр наймаанай болон наймаанай нүхэсэл тодорһон байдалай тэмдэг гээшэ». Геральдическэ дүримэй ёһоор, гербын дээдэ хахадтань можын хотын герб, доодо хахадтань харьяата хотын һүлдэ тэмдэг байха ёһотой.

1791 ондо 40 наймаанай газартай Гостинна Дворой модон байшан баригдаа[15].

1793 оной февралиин 13-да Үбэр Байгалай болон Алас Дурна зүгэй эхин түрүүшын багахан ниитын һургуули 35 шабинартайгаар нээгдэбэ[19].

1795 ондо хото соо түрүүшын шулуун байшан бии болоо, тэрэнь наймаашан Андрей Титовай үмсын гэр байгаа.

1798 ондо Гэгээн Гурбанай сүмэ (Улаан-Үдэ)Троицкын хүдөөлэлэй сүмэ шулуугаар баригдажа эхилһэн байна[20].

XIX -дэхи зуун жэл

Мещанин Д. М. Пахолковай гэр (Ленинэй гудамжа, 13). XIX  зуун жэлэй һүүл багаар энэ байшан соо Полицейскын хүтэлбэри байрлаһан.

1804 ондо Гостиные ряды гэһэн наймаанай газар шулуугаар баригдажа эхилээ[15].

1806 оной июлиин 22-то ниитэ училищи Верхнеудинскын уезднэ училищи болгогдоо.

1809 ондо Троицкын һүмын барилга дүүрээ. Заудинскын слобода Вознесенскын Һүмэ руу асарагдаа.

1810-аад онууд

1810 он болотор Верхнеудинск хотодо 19 гудамжа, тэдэнэй 12-ниинь хотодо, 6-ниинь Үдэ мүрэнэй саана, нэгэниинь Сэлэнгэ мүрэнэй саана тосхондо байгаа. Хотын байшангууд 6 һүмэ ба часовни, 19 засагай газарай болон ниитын байшангууд, 469 ажаһуугшадай байшангуудһаа бүридэжэ, 3,5 мянган оршом ажаһуугшад амидардаг байгаа. Шулуугаар иимэ зүйлнүүд бүтээгдэһэн: гурбан һүмэ, нэгэ часовня, дүрбэн засагай газарай байшан, зургаан наймаашадай ордон. Хотын бүхы газарай оройдоол 1,7хубинь барилганууд эзэлһэн байна[15].

1816 ондо Верхнеудинск хотын хүгжэлтын шэнэ түсэб абтаба. Энэл жэлэй майн 2-то хотодо түрүүшын түймэр саралгын албан хүдэлжэ эхилээ.

1817 ондо байшангай дэлгүүрэй наймаанай хүгжэлтэтэй хамта яармагай худалдаа 1768 онһоо жэлдээ хоёр дахин үнгэргэгдэдэг байһан аад, гансал үбэлэй сагта январиин 15-һаа 3 һарын 1 хүрэтэр үнгэргэгдэдэг болоо.[15].

Хойто Сибириин суута шэнжэлэгшэ Матвей Геденштром 1813 онһоо 1818 он болотор сагдаагай капитанаар хото соо ажаллаа.

1820-еод онууд

В 1822 ондо Верхнеудинск хотодо Ратуша байгуулагдаһан, тэрэ ганса сүүдэй үүүргэнүүдые бэшэ, мүн хотын бүхы хүтэлбэри бэелүүлжэ, 1864 оной сүүдэй шэнэдхэлгэ үнгэргэгдэһэн ушараар гүрэн дотор хубилалтанууд болобошье һаан, гэхэ зуура, 1870 он болотор ажаллаа. Хотын нэрэ түрэтэй эрхэтэд Ратушада оло дахин (1870-1873) Хотын дүримөөр хотын ниитэ хүтэлбэри байгуулха асуудалаар хандаһан байна 1870 он[21].

Түрүүшын гильдиин наймаашан Митрофан Кузьмич Курбатовай мүнгэн зөөреэр 1822 ондо Үдэ мүрэн дээгүүр түрүүшын хүүргэ баригдаа. Хүүргэ тамардаг байһан тула удаан ажаллаагүй.

1827 оной январиин 24-дэ сүлэгдэһэн декабрист Александр Николаевич Муравьёв Верхнеудинск хотодо түбхинэхэеэ ерээ.

1827 ондо Верхнеудинск хотодо сүлэлгэдэ ябаһан зондо дархашуулай байшан бариха тухай зарлиг гараа һэн[22].

1830-аад онууд

1830 ондо ехэ үер болоо гэжэ баримталагдаһан байна. Мүн 1854 ба 1864 ондо ехэ үернүүд болоһон байна[23].

1830 оной сентябриин 6-да декабристнуудай түрүүшын бүлэг Верхнеудинскын замаар Шэтын түрмэһөө Петровск-Забайкальск хүрэтэр гараһан байна[24]. Хоёрдохи бүлэг Верхнеудинск дээгүүр сентябриин 8-да гараа[25].

1803 оной июниин 3-да Верхнеудинскын наймаашад болон баян хотон зоной суглаан дээрэ Гостиный Двор шулуугаар бариха тухай шиидхэбэри абтаба. Барилга 1804 ондо эхилээд, удаан саг соо таһалдалтайгаар үргэлжэлһэн байна. 1825 оной эсэстэ байшанай урда ба баруун тала баригдажа, һүүлдэнь 1856 ондо барилга дүүргэгдэбэ - худалдаашадай дэлгүүрнүүдэй тоо 110 болотор нэмэгдэбэ. Гостиный двор Эрхүүгэй губерниин архитектор А. И. Лосевай түсэбөөр баригдаа[15].

Верхнеудинскын наймаашадай тоо бүридхэл

Жэлнүүд 1784 1798 1800 1806 1808 1812 1816 1823 1830 1835 1840 1845 1850 1854
Наймаашадай тоо 398 221 218 256 243 173 148 71 75 51 46 53 62 86

Верхнеудинскада жэжэглэн наймаа

Жэлнүүд 1820-ёод оной
тэн 		1833 1840 1851 1856
Наймаагай газарнуудай тоо 40 75 78 73 110

1840-оод онууд

1840 оной апрелиин 18-да сүлэгдэһэн декабрист Я. М.Андреевич Верхнеудинскын госпитальдо наһа бараа. П. Т. Трунёвай бэшэһээр (“Декабрист Я. М. Андреевич” // Бурят-Монгольская правда. 1924, декабриин 25), Я. М.Андреевич апрелиин 20-до бам үбшэн боложо наһа бараа.

1846 ондо купец Курбатовай шэл үйлэдбэрилдэг завод хүдэлжэ эхилээ. Фабрикада 22 хүн хүдэлдэг һэн. Үйлэдбэриин сэн жэлэй 10 мянга гаран түхэригтэ хүрэдэг һэн.

1850-яад онууд

Верхнеудинск хото 1851 ондо Үбэр Байгалай можын Верхнеудинскын тойрогой засаг захиргаанай түб болобо. Хотодо 499 гэр, 75 наймаанууд, 3746 ажаһуугшад тоологдоо[26][27].

1856 ондо гурбадахи гильдиин саг зуурын наймаашан А.А. Паув хотодо зочид буудал нээгээ - Үбэр Байгалай хизаарта түрүүшын.

Уларилай ажаглалтанууд

Сагай уларил шэнжэлэлгэ Верхнеудинскда 1835 оной январь һараһаа эрхилэгдэжэ эхилээ[28]. Уларил шэнжэлдэг станци 1835 онһоо 1838 он хүрэтэр байрлаһан газар тухай мэдээсэл үгы. 1847 онһоо 1851 оной февраль болотор гэрэй хойто талада газарай нюрууһаа 7,6 м үндэртэ табигдаһан ртуть ба спиртын термометр хэрэглэн, уларилай ажаглалтануудые үнгэргэһэн байна.

1886 онһоо нютагай тойрогой һургуулида (мүнөөнэй Улаан-Үдын Коммунистическая гудамжа, 16) уларилай ажаглалтанууд хэгдэжэ эхилээ.

|

Климат Верхнеудинскын
Харуулалта Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Год
Дунда температура, °C −17,44 −13,17 −5,8 1,36 7,29 13,29 16,27 14,51 7,81 −0,18 −9,3 −15,1 −0,04
Источник: Веселовский О. С. "О климате России"

Хүсэнэгтэ 1835 онһоо 1838 он болотор ажаглалтанууд дээрэ үндэһэлжэ һарын дунда зэргын температура харуулна. Мэдээлэлые шэнэ литын маягта хубилгаа.

1860-аад онууд

1860 ондо эхэнэрнүүдэй 2-дохи шатын һургуули бии болоо (1904 онһоо Верхнеудинскын эхэнэрнүүдэй гимнази болгогдоо).

Эрхүүгэй Гэгээн Иннокентий Гайхамшагшын нэрэмжэтэ часовни. 1830 ондо баригдаһан, наймаашанай мүнгэн зөөреэр Я. А. Немчинова, 1930 ондо һандаргагдаһан, 2003 ондо һэргээгдэһэн.

Шэнэ жэлэй үдэшэ декабриин 31-һээ январиин 1 болотор (шэнэ маягаар январиин 11-һээ январиин 12 болотор) 1862 ондо Байгал дээрэхи газар хүдэлэлгэ (1862) Цаганын газар хүдэлэлгэ боложо, тэрээнһээ гэрнүүдэй пеэшэнэй сорго унажа, шэл тэһэржэ, барилгын һандархайнууд бии болоо[29].

1863 ондо Сэлэнгэ мүрэн дээрэ түрүүшын пароход бии болоо. 1867 ондо Хотын Дүүмэ Сэлэнгэ дээгүүр хүүргэ бариха түсэбтэй байгаа.

1867, 1869, 1872 онуудта ехэ үернүүд болоһон. 1875 онһоо 1880 он болотор үерһөө хамгаалхын тулада модоор хэгдэһэн гурбан фут үргэнтэй далан баригдаһан[30].

Верхнеудинск хотодо 1867 оной декабриин 14-дэ түрүүшын буряад басагадай һургуули нээгдээ. 1869 ондо 40 оронтой эрхэтэдэй больница бии болоо. Ажалшад эмшэн, хоёр фельдшернүүд болон 14 албанай хүдэлмэрилэгшэдһөө бүридэһэн байна.

1833 онһоо 1867 он хүрэтэр хотын байшангуудай тоо 451 байшанһаа 617 хүрэтэр нэмэгдэбэ[15].

1870-аад онуудта

Верхнеудинск хото түймэрэй урда тээ, 1878 он

1871 оной 2 һарын 20-до ехэ хүсэтэй газар хүдэлөө[31].

Ехэ герцог Алексей Александрович 1873 оной июнь һарада Верхнеудинскээр үнгэрөө.

1875 оной 11 һарын 9-дэ Хотын тогтоолоор (1870 оной 6 һарын 12-то) Верхнеудинскын хотын зүблэл байгуулагдажа, түрүүшын хотын Дүүмэ һунгагдаһан байна. Верхеудинск Хотые толгойлогшоор I гильдиин наймаашан И. П. Фролов һунгагдаа.

1877 онһоо 1885 он болотор 440 хүнэй хаагдаха шэнэ шулуун түрмэ баригдаа. Барилгын үнэ сэн 200 мянган түхэриг гаргашалагдаа. Сибириин эрхим түрмэ гэжэ тоологдодог һэн[32].

1878 оной 6 һарын 10-най түймэрһөө хотын барилгануудай 75% һандараа[33]. Түймэр сагдаагай инспектор Гордоной үмсын газарта эхилээ. Гол шалтагааниинь үбһэ хадагалдаг газарые хэн бэ даа шатаагаа гэжэ хэлсэдэг байгаа. Түймэрэй үедэ хоёр хүн уһанда шэнгэжэ үхөө.

1879 ондо хотын болбосоролой эмхинүүдтэ (тойрогой ба приходой һургуулинуудта, эхэнэрэй гимназида) 177 үхибүүд һурадаг байгаа.

1880-аад онуудта

1880 он болотор хотодо табан багахан үйлэдбэри ажаллажа байгаа: саван, арһанай үйлэдбэри, өөхэнэй гурбан үйлэдбэри. Тэдэнэр оройдоол 19 ажалшадые ажалда абаа. 338 хубиин дархашуул гар урлалай үйлэдбэридэ эрхилһэн байна. Хотын бүхы үйлэдбэри 20 мянган түхэригэй эд бараа үйлэдбэрилһэн байна[34].

1881 ондо хотодо багшанарай съезд үнгэрөө. 1881 оной ноябриин 1-дэ Н. С. Нелюбовэй үүсхэлөөр, түрүүшын ниитын номой сан хүдэлжэ эхилээ. Тэрэнэй суглуулбари Меньшиков наймаашанай бэлэглэһэн, аукциондо абтаһан 800 номһоо бүридэһэн байна. 1908 он болотор тус номой сан соо 4200 боти 3015 гаршагтай, 167 уншагшадтай байгаа.

1882 оной 8 һарын 22-то хотын ниитын банк нээгдэбэ[35]. Банкын түрүүшын захирал 2-дохи гильдиин купец Пётр Васильевич Гирченко, түүхэшэн Владимир Петрович Гирченкын эсэгэ.

Хаан тайжа ерэһэн ушараар баригдаһан бүхөөг Николай Александровичын. Һэльбэн шэнэлэлгэ.

1890-ээд онууд

Хаан тайжа (Николай II) Николай Александрович хото дээгүүр 1891 оной июниин 20-21-эй үдэрнүүдтэ үнгэрөө. Ерээдүйн эзэн хаан II-дохи Николай Азиин гүрэнүүдээр аяншалжа бусаха замдаа Верхнеудинск айлшалһан, 1-дэхи гильдиин наймаашан И.Ф. Голдобин[36]. Наймаашан энэ газарые 1879 ондо худалдажа абаһан, удаань архитектор Н.А.Паугай тобшо зурагуудаар дахин баригдаһан. Хойто жэлынь һэльбэн шэнэдхэлгэ газаахи байшангуудта нүлөөлһэн байна. 1888 ондо энэ үмсын газарта багахан модон байшан, шулуун гадаа байшан, архиин завод нэмэгдэжэ, мүнөө болотор үлээгүй[37].

Царевичые угтахын тула Николай Августович Паугай зохёоһон модон бүхөөг баригдаа. Бүхөөг дээрэнь “Императорай Дээдын Эзэнтэ Залгамжалагша Царевич Николай Александровичта” гэжэ бэшээтэй, нүгөө таладань “1891 оной июниин 20–21, Верхнеудинск” гэжэ айлшалгын үдэр бэшээтэй байгаа. Бүхөөг 1936 ондо һандаргагдаад, 2006 ондо һэргээгдэһэн байна.

1892 ондо хотодо солилсооной унаанууд бии боложо, Сибирьтэ түрүүшынхидэй нэгэн болохо Темперанс ниигэмлиг ажаллажа эхилһэн[38].

1893 онһоо 1895 он болотор сүлэлгэдэ байһан Народоволец Моисей Ааронович Кроль Верхнеудинск хотодо ажаһуугаа.

1894 ондо Гүрэнэй банкын Верхнеудинскын таһаг Верхнеудинскын яармагай үедэ нээгдэһэн байна. 1895 оной январиин 1-дэ хэлхеэ холбооной-сахилгаан харилсаанай дэргэдэ сбербанк нээгдэбэ. 1898 ондо Ород-Азиин банкын таһаг нээгдэһэн юм. Трунёв наймаашан 1899 оной июлиин 30-да хотын толгойлогшын тушаалда һунгагдаһан байна.

1895 оной сентябриин 8-да Верхнеудинск хотодо Транссибириин түмэр замай барилга эхилһэн байна. Мысовая (станци) — Верхнеудинскын харгын хэһэг барилга 1899 ондо дүүргэгдэбэ. 1899 оной августын 15-да (Улаан-Үдэ хотын вокзал) Верхнеудинскын станци. Хотын засагай газар хотынхидые “үдэрэй туршада гэрнүүдээ тугуудаар шэмэглэжэ, үдэшэлэн гэрэлтүүлхыень” “дарууханаар” гуйһан байна. Үбэр Байгалай түмэр харгыда 1900 оной январиин 3-һаа ээлжээтэ түмэр замай албан эхилбэ. Верхнеудинскын станцида 1900 он болотор локомотивуудай ехэ склад баригдаа. Тус буудал Баруун Үбэр Байгалай гол түмэр замай уулзуур болоо[6]. Нэгэ талаһаа, түмэр замай бии болоходо, Верхнеудинскын яармагай удха шанар ба эрьелтэ огсом буураһан, нүгөө талаһаа, “ямар һайн байдалда орожо — түмэр замай утаһанай уулзуурта, уһан онгосын Сэлэнгэ болон Кяхта, Баргажан руу ошодог харгынууд, хүн зон нягтаар ажаһуудаг, таряа үйлэдбэрилдэг хизаарай түбтэ, — Верхнеудинск Үбэр Байгалай эгээл томо эдэй засагай түб болон тээбэриин түб болобо… Газар зүйн байрлалга болон оршон тойроной нөөсэ баялигууд хотын худалдаа наймаае тэжээжэ байһан, тэрэ тоодо түмэр замай барилгын һүүлдэ үргэлжэлүүлэн ажаллажа байһан яармаг байгаа»[6].

Түмэр зам ажалшадай, илангаяа түмэр замай хүдэлмэрилэгшэдэй тоо олошоролгодо мүн лэ хубитаяа оруулһан байна.«Верхнеудинскын түмэр замай станцида Орос гүрэнэй томо үйлэдбэриин түбүүдһээ ерэһэн, хубисхалай тэмсэлэй дүй дүршэлтэй зуугаад хүнүүд хүдэлөө. XIX зуун жэлэй һүүл ба XX зуун жэлэй эхиндэ гүрэн доторхи Хубисхалай хүдэлөөнэй ехээр эршэмдэхэ бүри Үбэр Байгалай хаанта засагта эсэргүү тэмсэлэй гол талмайнь Транссибириин түмэр харгы болобо».[6].

XX-дохи зуун жэл

Николаевская (Большая) гудамжа. Ленинэй нэрэмжэтэ оршон үеын гудамжа — хотын түб гудамжа

1900—1905 онууд

1902 ондо Орос-Хитадай банкын таһаг нээгдээ.

1904 оной майн 1-дэ ой соохи ажалшад Майн нэгэнэй һайндэр олониитын хэмжээ ябуулга үнгэргэбэ[39].

1904 ондо Большая гудамжада түймэр саралгын һайн дуранай часть баригдаа.

Ород-Япон дайнай эхилхэдэнь, Зүүн Сибириин буудалгын полкын сэрэгшэдтэ эмнэлгын туһа хүргэхэ зорилготой Улаан Хэрээһэнэй госпиталь нээгдэһэн байна. Дайнай үедэ Верхнеудинскда Улаан Хэрээһэнэй 4 эмхи байгаа: Пермиин, Одессын, Манжуурта байһан Болгариин Улаан Хэрээһэнэй отряд болон Верхнеудинскын лазарет[40].

1904 ондо Заудинск хотын захада Архангел Михаилда зорюулагдаһан һүмын барилга эхилээ.

Үдэ голой эрьедэ 1905 ондо хотын сэсэрлиг табигдаа. Үбэр Байгалай гэрэлтүүлгын түрүүшын хамтарал хүдэлжэ эхилээ. Тус хамтарал Набережнын гудамжаар Үдэ голой эрьедэ 120 кВт хүсэтэй сахилгаан уурын станци бариһан байна. Электростанциин байшан энэ саг хүрэтэр хадагалдаагүй[41].

1904 оной январиин 1-дэ Верхнеудинск хотын үндэһэтэнэй бүридэл: ородууд 7500 хүн (эрэшүүл 4000, эхэнэрнүүд 3500), еврейнүүд 1480 хүн (эрэшүүл 800, эхэнэрнүүд 680), татарнууд 100 хүн (эрэшүүл 60, эхэнэрнүүд 40), полягууд 105 хүн (эрэшүүл 70, эхэнэрнүүд 35), хитадууд 60 хүн (бүхыдөө эрэшүүл), буряадууд 90 хүн (эрэшүүл 50, эхэнэрнүүд 40), немецүүд 25 хүн (эрэшүүл 15, эхэнэрнүүд 10), грузинүүд 6 хүн (бүхыдөө эрэшүүл), армянууд 15 хүн (бүгэдэ эрэшүүл), Черкесүүд 32 хүн (эрэшүүл 30, эхэнэрнүүд 2), бусад 117 хүн. Бүхыдөө 9530 хүн[42].

1905 оной хубисхал

Гол толилолго: Верхнеудинскда 1905 оной хубисхал

«Народная воля» гэһэн хүдэлөөнэй гэшүүн Л.Ф.Мирскиин ударидалга доро 1905 оной январь һарада «Верхнеудинский листок» сонин хэблэгдэжэ эхилээ. Эсэргүү буһалгаанай удхатай толилолгонуудай түлөө сонин жэл болоод лэ хаагдаһан байна.

Февралиин 15-да (литын шэнэ маяг) (Владивостогой) Зүүн зүгэй дээдэ һургуулиин оюутад тогтоол-резолюци зохёоһон байна. Мартын 6-да институдай оюутад Амуурай шадархи генерал-губернаторай уялга дүүргэгшэ генерал М.С. Андреевай бэшэһэн Зүүн зүгэй институдта хэшээлнүүдые болюулагдаһан тухай сахилгаан бэшэг абаһан юм.

Апрелиин 8-да Верхнеудинскын станциин депогой хүдэлмэрилэгшэд эдэй засагай эрилтэнүүдтэй жагсаал үнгэргөө.

Майн 1-дэ армиин ара талын дарга генерал Надаров Үбэр Байгалай хизаарта сэрэгэй байдал нэбтэрүүлхэ тухай захиралта гаргаа[43].

Октябриин 28-да Верхнеудинскын станцида 1905 оной Бүхэроссиин түмэр замай ажалаа хаян, эсэргүүсэн тэмсэлэй хэмжээнүүд эхилһэн байна. Доодо Березовкын барилгын хүдэлмэрилэгшэд буһалгаанай хүдэлөөндэ оролсобо. Ноябриин 4-дэ Почтамскын гудамжаар (мүнөөнэй Линховоинай гудамжа) буһалгаашадай жагсаал боложо, тэндэ 3000 хүн хабаадаа. Ноябриин эсэстэ 15 хүнһөө бүридэһэн буһалгаанай нэгэдэмэл хороон байгуулагдажа, тэрэнэй тоодо түмэр замай хүдэлмэрилэгшэд, хэлхеэ холбооной ажалшад, приказчигууд г.м зон оролсоо. Хороон 8 часай ажалай үдэр тогтоожо, түмэр харгын хүтэлбэри өөр дээрээ даажа абаад, суглаа, митинг үнгэргөө. Хороон 400 хүнһөө бүридэһэн хүдэлмэришэдэй зэбсэгтэ дружина байгуулаа.

Ноябриин эсэстэ хэлхеэ холбооной болон сахилгаан бэшэгэй ажал буһалгаа эхилбэ. Декабриин тэн багаар бэеэ хамгаалгын отрядууд байгуулагдаа. Декабриин 14-дэ (шэнэ маягаар) Верхнеудинскын багшанар Бүхэроссиин багшанарай холбоондо орожо, эблэлэй нютагай таһагай бюро һунгаба. Декабриин 19, 20-до нютагай Оросой социал-демократическа хүдэлмэришэдэй намайхид гудамжын жагсаал үнгэргөө.

1906 оной январиин 1-дэ Верхнеудинска листовко соо иигэжэ бэшээтэй байгаа:

засагай газарай зээлиин шадабарида этигэл һэжэглэн, хадагаламжаяа бусаахаяа яаража байһан хадагаламжа оруулагшад Сберегательна банкые бүһэлнэ

.

Январиин 9-дэ (хуушан маягаар), 1906 ондо «Шуһата воскресениин» дурасхаалда митинг үнгэргэгдэбэ[44].

Январиин тэн багаар Верхнеудинск хотодо багшанарай съезд боложо, 60-аад түлөөлэгшэд хабаадаа. Январиин 20-до (шэнэ маягаар) Дээдэ хотын Дүүмэдэ “Верхнеудинская конституционная газета” сонин хэблэгдэжэ эхилээ.

Февралиин 12-то түмэр замай хүдэлмэришэдые: Голдсобель, Гордеев, Шульц, Милютинский, Медведников гэгшэдые олоной урда саазалһан байна.

Германиин Хаан тайжа Фридрих Леопольд 1905 оной май һарада Верхнеудинск дээгүүр гараба. Тэрэнэй хүндэлэлдэ бүхөөг баригдаа, тэрэнэй дэргэдэ олон зоной урда хотын захиргаанай түлөөлэгшэд ёһололой суглаа үнгэргэбэ. Тус уулзалгада зорюулжа оёгдоһон Оросой болон Германиин тугуудаар хото уридшалан шэмэглэгдэһэн байгаа. Германиин тайжын дүрбэн часай туршада хотодо байһан сагта хотын һангай 548 түхэриг 60 мүнгэн гаргашалагдаа[42].

1906—1909 онууд

1906 ондо Үдэ гол дээгүүр 9 хушалтатай тулгануудай зайтай модон бүхөөгтэй хүүргэ баригдаа. Хүүргын түсэл түлбэригүйгөөр инженер Ю. Н. Эберхардт бэлдээ. Хүүргэ барилгада 30 мянган түхэриг мүнгэ наймаашан Пётр Аввакумич Фролов һомолһон байна[45].

Жэнхэни һургуули нээгдэбэ. Эхэнэрэй прогимнази юрэнхы гимнази болгогдоо. «Прибайкалье» сонин хэблэгдэжэ эхилээ.

1907 ондо мечеть болон католик сүмын барилга эхилһэн.

1908 ондо Большая гудамжаар (мүнөө Ленинэй гудамжа (Улаан-Үдэ)) модон гэрнүүдые барилга хорюултай байгаа.

1908 ондо еврейнүүдэй һургуули нээгдэбэ[46].

Купчиха Т.Борисовагай гэртэ (Ленинэй гудамжа, 25) хүбүүниинь 1909 ондо «Иллюзионно» электротеатр нээһэн байна. 1918 онһоо «Золотой Рог» гэһэн кинотеатр болонхой. 2010-аад онуудай эхин болотор «Эрдэм» гэжэ кинотеатр байгаа.

1910-аад онууд

1910 он болотор хотодо 115 оронтой эмнэлгын 3 газар, эмэй 3 сан ажаллажа байгаа.

1910 ондо тараагдаһан Уссурийскын түмэр замай бригадаһаа 5-дахи Сибириин түмэр замай батальон байгуулагдажа, Верхнеудинск руу шэглэгдэбэ.[47].

1910 оной сентябрь һарада А.К. Кобылкинай Шэлэй завод хүдэлжэ эхилээ.

1911 ондо еврейн һургуули нээгдэбэ[48].

1912 ондо хотодо түрүүшын автомобиль бии боложо, телефоной холбоо хүдэлжэ эхилээд, 14 фабрика, 4 паровой тээрмэнүүд ажаллажа байгаа.

Түмэр харгын депогой хүдэлмэрилэгшэ Г.И.Камининай үүсхэлээр 1913 ондо “Верхнеудинское кооперативное общество “Экономия” гэһэн бүхы ангиин хамтарал эмхидхэгдээ.

1914 оной январь һарада Верхнеудинск хотодо Баруун Үбэр Байгалай хизаарай хамтаралнуудай съезд зарлагдажа, «Прибайкальсоюз» гэжэ хамтарһан ажахынуудай Байгал шадарай наймаанай-үйлэдбэриин нэгэдэл байгуулагдаа.[49].

Дэлхэйн нэгэдэхи ба эрхэтэдэй дайн

«Бурят-Монголой Үнэн» сонин. 1923 оной сентябриин 4.

Дэлхэйн нэгэдэхи дайнай үедэ Верхнеудинскда ба Доодо Березовкада (мүнөөнэй -Дивизионно (Улаан-Үдэ) дайнай хүреэлэндэ абтагдаһан сэрэгшэдэй лагерьнууд байгуулагдаа. 1915-1916 онуудай үбэл Березовкын лагерьта 27500 сэрэгэй плендэ абтаһан хүнүүд, Верхнеудинск хотодо 8500 хүн хаалтатай байгаа. Доодо Березовкада лагерь Ород гүрэн дотор эгээл томо лагерьнуудай нэгэн байгаа[50].

1915 ондо нютаг газарта хашагдаад,тэрьелжэ ерэһэн хүнүүдэй хэрэгсэлнүүдые хангаха талаар хороо байгуулагдаа. Хорооной Зүблэлдэ: Түрүүлэгшэ – 2-дохи гильдиин наймаашан Соломон Нахимович Гриф, эд зөөриин таһагые даагша – 1-дэхи гильдиин наймаашан Матвей Матусевич Ицкович, мүнгэн һангай дарга Иохвидов Евсей Евойевич ба нарин бэшээшэ Герш Идалевич Берлович гэгшэд байгаа. Ниигэмэй гэшүүд хадаа наймаашад Моисей Израилевич Родовский, Иуда-Герш Лейбович Фидель ба хотынхид Пейсах Израилевич Родовский, Мерк Исаевич Шистер байгаа[51].

Хорооной хүтэлбэри нилээд ехэ мүнгэ һомолжо, дайнда хохидоһон зониие гэр байраар, ажалаар хангаһан байна.

1915 оной июлиин 31-дэ Базарай талмай дээрэ (мүнөөнэй Хубисхалай талмай (Улаан-Үдэ) «Спартак» болон «Гладиатор» командануудай хоорондохи түрүүшын футболой наадан үнгэрөө[52].

1916 ондо Верхнеудинск хотодо һуралсалай 27 эмхи: жэнхэни һургуули, хубиин хотын дунда һургуули, эхэнэрэй гимнази болон прогимнази, 11 хотын приходской һургуулинууд, түмэр замай болон церковно-приходской һургуулинууд, еврейн һургуули байгаа. Тэдээндэ 2500 гаран һурагшад һурадаг һэн.

1916 ондо Олониитын суглаанай байшан баригдаа (Ленинэй гудамжа, 46).

1917 оной мартын 6-да Социал-демократическа, Социалис-Революционернэ, Кадет болон бусад намуудай түлөөлэгшэдһөө бүридэһэн олониитын эмхинүүдэй Гүйсэдхэхы хороон, хүтэлбэриин шэнэ байгуулга байгуулагдаа. Оросой эзэнтэ гүрэнэй 2-дохи Гүрэнэй Дүүмын Оросой социал-демократическа Ажалшадай намай (б) большевигуудай фракциин гэшүүн байһан Иван Андриянович Петров хорооной түрүүлэгшээр һунгагдаа. Тэрэл үдэр Россиин социал-демократическа ажалша нам, Социал-демократическа ба Социалис хубисхалай (эссернүүдэй) нам гээд эмхинүүдэй түлөөлэгшэд Хүдэлмэришэдэй болон сэрэгшэдэй һунгамалнуудай Верхнеудинскын зүблэл байгуулба. Гүрэнэй 2-дохи Дүүмын большевиг фракциин гэшүүн байһан В. М. Серов Зүблэлэй Түрүүлэгшээр, тэрэнэй орлогшоор А. М. Буйко һунгагдаа. Верхнеудинске хоёр засаг тогтоогдоо.

1917 оной мартын 16-да «Верхнеудинск хотын ниитэ эмхинүүдэй болон хүдэлмэришэдэй ба солдадуудай һунгамалнуудай Соведэй Гүйсэдхэхы Хорооной Известия» гэһэн сонин - хоёр эмхинүүдэй нэгэдэмэл зургаан хэблэгдэжэ эхилээ. 1917 оной августын 19-дэ тэгшэ адли тоотой түлөөлэлгын үндэһөөр Верхнеудинскын хотын Дүүмэдэ һунгалта үнгэрөө. 25 хүн һунгагдаа: эссернүүдэй намһаа 16 хүн, социал-демокрадуудһаа 3 хүн, гэрэй эзэдэй холбоонһоо 3 хүн, еврейн бүлгэмһөө 3 хүн, лалын шажантанай бүлгэмһөө 1 хүн, арадай социалис намһаа 1 хүн, хубиин нэрэһээ 1 хүн[53].

1917 оной декабриин 1-дэ Верхнеудинск хотодо большевигүүд атаман Г. М. Семёнов хасагуудай отрядые буу зэбсэггүй болгоод, өөрыень барижа хааха гэһэн һэдэлгэ гаргаа.

Хүдэлмэришэдэй болон сэрэгшэдэй һунгамалнуудай Верхнеудинскын Зүблэл 1918 оной январиин 23-да засагые өөрын мэдэлдэ абаһан тухай тогтоол абаа. Зүблөөндэ Я. Э.Боград суглаанда хабаадаа. Зургаа һарын туршада Верхнеудинскын Совет Оросой эзэнтэ гүрэнэй уг гарбалай зэргэнүүдые, урданай зиндаануудай табель үгы хэжэ, шажан мүргэлые гүрэнһөө тусгаарлажа ба һургуулинуудые һүмэһөө таһараагаа. Байгалай хизаарта түб аймагуудһаа жэшээ абажа, Соведүүдэй таһагууд эмхидхэгдэжэ, хубисхалтай эсэргүүсэлтэй ба саботаж хэгшэдтэй тэмсэхэ Онсо байдалай комиссиин ба хүдэлмэришэдэй ба таряашадай сагдаагай зургаануудыебайгуулагдаа. Улаан гвардиин (Ород гүрэнэй) отрядууд байгуулагдаа. Зүблэл 1918 оной июниин 7-һоо хойшо “Вестник Советов Прибайкалья” (мүнөөнэй “Правда Бурятия”) гэһэн сонин хэблэдэг болоо.

1918 оной мартын 16-һаа 21 болотор Зүблэлтэ засагые байгуулхые дэмжэжэ, Байгалай хизаарай хүдэлмэришэ арад зоной II -дохи съезд болоһон байна.

1917 оной эсэстэ Манжуур гүрэндэ атаман Семёнов манжын тусхай отряд байгуулжа, Забайкалиин хизаар руу добтолго эхилбэ. 1918 оной февраль һарада Үбэр Байгалай фронт байгуулагдажа, Сергей Георгиевич Лазо тэрэниие хүтэлбэрилөө. Байгал шадарай фронтын ара талын штаб Верхнеудинск хотодо байрладаг һэн. Штабые П.А. Бризон ударидаа.

1918 оной август һарада хотын захада байлдаанууд эхилбэ. Августын 16-да Соведүүдэй ЦИК (Центросибирь) Верхнеудинск хотоһоо Шэтэ руу нүүлгэгдэһэн байна[54]. Августын 18-һаа 20 болотор Доодо Березовкын (мүнөөнэй Дивизиин (Улаан-Үдэ) газарта байлдаанууд болоһон юм. Августын 20-до хотые сагаан чехүүдэй сэрэгүүд (Чехословакиин корпусай буһалгаан) ба (Сагаантанай хүдэлөө), Сагаан гвардейценүүд эзэмдээ.

1918 оной сентябриин 29-дэ Верхнеудинск хотодо япон сэрэгүүдэй түрүүшын эшелонууд (Японой Сибириин оролсоондо хабаадалга) хүрэжэ ерэбэ. Тэдэнэр Доодо Березовкада (мүнөө Вагжановай микрорайон) һуурижаба. Дивизиин станциин ба почтын байшангуудай дээгүүр Японой тугууд үргэгдэбэ[55]. 1919 оной апрель һарада полковник Морроугай ударидаһан 27-дохи Америкын ябаган сэрэгэй полк («Сибирь» гэһэн Америкын экспедиционно сэрэг) хото руу оробо.

1919 оной хабар Верхнеудинск хотодо РКП(б)-гэй нюуса бүлэг зэбсэгтэ буһалгаа бэлдэхэеэ Сэрэгэй хубисхалай штаб байгуулаа. Штабай дарга намай ажаябуулагша Иван Алексеевич Кузнецов-Воронов байгаа. Штабай бүридэлдэ Г.Петров, Н.Изаксон, С.Маракулин, һүүлдэ Н.Зыков, Н.Турошов гэгшэд байгаа.

1919 оной майн 9-дэ Байгал шадарай хизаарые шэнжэлдэг бүлгэмэй түрүүшын суглаан болоо һэн. Ниигэмэй дэргэдэ музей бии болоо – мүнөөнэй Буряадай М.Н.Хангаловай нэрэмжэтэ түүхын музей[56]. Үзэсхэлэндэ нэмэгдэһэн түрүүшын зүйлнүүдэй нэгэн хадаа декабристын Н. А.Бестужевай Петровско заводто сүлэлгэдэ байһан үедэ суглуулһан часы байгаа.

1920 оной февралиин хоёрдохи хахадта Эрхүү хотоһоо совет сэрэгшэдэй Үбэр Байгалай тусхай бүлэг дабшан мордоһон байна. Февралиин 27-до Улаан Армиин захирагша штаб болон партизануудай отрядуудай Сэрэгэй Гол штабай түлөөлэгшэдэй хамтын уулзалга үнгэргэгдэбэ. Зүблөөн дээрэ Верхнеудинск руу добтолго эхилхэ тухай шиидхэбэри абтаа. Февралиин 29-дэ Улаан Армиин частьнууд партизануудай отрядуудтай хамта добтолго эхилээд, хотые бүһэлээ. Энэ үедэ Америкын сэрэгүүд, Үбэр Байгалай "Зэрлиг дивизи", В.О.Каппелэй дивизиин хубинууд хотоһоо гаража үрдиһэн байгаа. Хото соо Семёновицууд болон Японой сэрэгүүд үлэбэ. Японшуудта гүрэнэй байдалда оролсохогүй байдал тунхаглажа, хотоһоо гарахыень дурадхаһан байна. 1920 оной январиин һүүл багаар Верхнеудинск хотодо хари гүрэнэй добтологшод гарнизоной даргын гараа табиһан соносхолнууд табигдажа, японшууд эрхэтэнэй дайнда оролсохогүй, өөһэдын талаһаа ород сэрэгүүдые япон харуулай постнуудые добтолхогүй гэжэ гуйһан байна. Японой сэрэгүүд семёновтантай хамта хотоһоо гаража, 1920 оной 3 һарын 2-то Верхнеудинск хотые Улаан Армиин сэрэг эзэмдэбэ.

Байгалай хизаарай Саг зуурын Верхнеудинскын земскэ засагай газар гү, али Саг зуурын земскэ хүтэлбэри хото соо байгуулагдаа.

Алас Дурнын улас

1920 оной апрелиин 6-да Верхнеудинск хотодо хүдэлмэришэдэй түлөөлэгшэдэй түрүүшын Конституционно съезд дээрэ Алас Дурнын республика (ДВР) байгуулагдаа. Верхнеудинск ниислэл хото болоно (ноябриин 4 хүрэтэр). Алас Дурнын Улас хадаа Орос гүрэнэй зүүн нютаг дэбисхэрнүүдтэ хари гүрэнэй оролдолго болон түбһөө холо байһан ушарһаа Ородой бүрин эрхые сахиха боломжо олгоһон “буфернэ” улас байгаа. Үбэр Байгалай (түб Шэтэ хотодо), Амуурай (түб Благовещенск хотодо), Приморскын (түб Хабаровск хотодо) ба Примориин можонууд (түб Владивосток хотодо), Камчатка, Хойто Сахалин ба Хитадай Зүүн түмэр замай замай эрхэ нютагуудые багтааһан юм. Алас Дурнын Уласта олон намай тогтолсоо, нюуса һунгуулиин ёһоор бүхы зоной һунгуулиин эрхые, хубиин зөөри, үмсын наймаае зүбшөөһэн байна. Алас Дурнын уласай саг зуурын Засагай газарай толгойлогшо коммунист А.М. Краснощеков (бодото нэрэ, обог Авраам Моисеевич Тобельсон, 10.10.1880-26.11.1937). 1920 оной майн 14. РСФСР-эй Арадай Комиссарнуудай Зүблэл Алас Дурнын Улас болон Верхнеудинскые бүхы Алас Дурнын ниислэл хото гэжэ албан ёһоор хүлеэн зүбшөөһэн байна[42][57].

1920 ондо Гүрэнэй банкын таһаг Хяагтаһаа Верхнеудинск руу дамжуулагдаа[58].

Шэтэ хотые 1920 оной 10 һарын 21-дэ большевигүүдэй эзэлһэн хойно Алас Дурнын Уласай засагай газар Верхнеудинскһээ Шэтэ хото зөөһэн байна. Верхнеудинск хото Алас Дурнын Уласай һая бии болоһон Байгал шадарай можын түб болобо.

1920 оной октябриин 31-дэ Верхнеудинск хотодо Байгал шадарай арадай ехэ һургуули (ПНУ) нээгдээ. Алас Дурнын Уласай үгы хэгдэһэн ушараар, 1922 оной ноябрь һарада ехэ һургуули хаагдаа[59].

Алас Дурна Уласай Буряад-Монголой автономито хизаарай хүтэлбэриин байгуулга болохо “Шэнэ Байдал” (“Шэнэ ажабайдал”) сонин 1921 оной декабрь һарада хэблэгдэжэ эхилээ, мүнөөнэй «Буряад унэн» сонин.

Буряад-Монголой АССР

Коммунизмын түлөө тэмсэгшэдтэ дурасхаалай хүшөө

Алас Дурнын Уласые 1922 оной ноябриин 15-нда усадхаһанай һүүлдэ Верхнеудинск хото РСФСР-эй Алас Дурнын хизаар Байгал шадарай губерниин түб болобо.

ВЦИК-ай Президиум 1923 оной майн 30-да Верхнеудинск хото ниислэлтэй Буряадай АССР (Буряад-Монголой Автономито Социалис Зүблэлтэ Улас) байгуулха тухай тогтоол абаһан байна.

Урданай Реальна hургуулиин байшан соо 1921 ондо Прибайкалиин хизаарай музей нээгдээ. 1923 ондо Буряадай Ревкомой тогтоолоор М. Н. Ербановай ударидалга доро музей Буряад-Монголой Үндэһэтэнэй музей (Верхнеудинскын хизаар ороноо шэнжэлгын музей) болгогдоо. Мүнөөнэй Буряадай түүхын музей, (Пр. Профсоюзная, 29). Дээдэ Онгостойдо 1922 оной июниин 10-да түрүүшын сэгээ аргалдаг газар нээгдээ.

1922 оной июлиин 1-дэ Буряадай эрдэмэй хороон (Буручком) байгуулагдаа[60].

1920-ёод онуудай эхеэр иимэ клубууд нээгдээ: Межсоюзна, Транспортын ажалшадта, ГПУ-да, Верхнеудинска стеклозаводто. Ажалшадай болон Оросой Холбоото Уласай Ажалшадай холбооной профсоюзуудай эмхидхэһэн элдэб труппануудай гастрольнууд хотодо үнгэрдэг. Хото руу гастрольдо Павел Николаевич Орленев, Иссадора Дункан болон тэрэнэй студи, Москвагай Хубисхалай театр болон бусад ерэдэг байгаа. Верхнеудинскын хүгжэмэй һургуули 1923 ондо Верхнеудинскын гүрэнэй хүгжэмэй училищи болгогдоо[61].

Гарнизоной клубта 1923 оной апрелиин 27-до пионернүүдэй түрүүшын эмхидхэлэй суглаан үнгэргэгдөө һэн. Ажалай нэгэ жэлэй туршада, 1924 оной апрель һарада, хотын В.И.Ленинэй нэрэмжэтэ Бүхэсоюзна пионерскэ эмхи байгуулагдажа, 278 хүн болотор олошороо[62].

1923 оной декабриин 7-до Верхнеудинск хотодо швед аяншалагша Свен Гедин ерэһэн байна[63].

1924 оной февраль һараһаа “Бурятско-Монгольский комсомолец” (мүнөө “Молодежь Бурятии”) сонин хэблэгдэжэ эхилээ.

1924 оной январиин 1-дэ багшын курснууд Буряадай багшанарай училищи болгогдоо[64].

1924 оной сентябрь һарада 5-дахи тусгаар Кубанска морин сэрэгэй бригада Улаан Армиин инспектор Сергей Сергеевич Каменев шалгахаяа ерэһэн байна.[65].

1925 оной февралиин 1-дэ Доодо Березовкада нэгэдэхи Буряад-Монголой Үндэһэтэнэй морин сэрэгэй һургуули нээгдээ[66].

1925 оной июлиин 1-дэ шэнээр баригдаһан аэродром дээрэ Михаил Александрович Волковойнов, Иван Климентьев Поляков лётчигуудэй жолоодоһон түрүүшын самолёдууд бууба. Аэродром мүнөө байһан Уласай ипподромой һуурида байгаа[67].

Дээдэ Березовкада 1925 оной сентябриин 20-до Буряад орондо түрүүшынхиеэ гараһан «Фордсон» тракторай танилсуулга болобо[68].

1925 оной декабрь һарада Буряадай Буддын шажантанай 2 -дохи съезд Верхнеудинск хотодо үнгэргэгдөө[69].

Хитадай маршал Фэн Юсян 1926 оной Май 1-эй һайндэрэй жагсаалда хабаадаһан байна[70].

1926 оной июлиин 22-то Верхнеудинск - Урга (Монгол орон) гээд саг үргэлжэ агаарай утаһаар ниидэлгэ эхилбэ. Ниислэл хотын түб гудамжа шулуугаар хушажа эхилээ – мүнөөнэй Улаан-Үдын Ленинэй гудамжа. Сүлөөгэй түлөө тэмсэлшэдые саазалһан газарта (1928 ондо баригдаһан) обелиск бариха хэрэгтэ мүнгэ суглуулха ажал эхилээ.

1926 оной сентябриин 6-да автобусай ябаса хотодо эхилбэ.

Верхнеудинск хотодо 1926 ондо гар урлалай болон дархашуулай 190 мастерской хүдэлдэг һэн. Тэдэнэй тоодо: 58 гутал оёгшод, 36 оёдолшод, 25 түмэрөөр заһабарилагша ба түмэршэ дархашуул, 11 эдеэнэй газар, 2 угаалгын газар, 8 ванна, 19 зочид буудал ба таһалганууд[71].

1927 оной августын 9-дэ Холбооной хоорондын клубта (Ленинэй гудамжа, 46) болоһон хотын намай конференциин үргэдхэгдэһэн хуралдаан дээрэ Коминтернэй түлөөлэгшэ Манабендра Рой үгэ хэлэбэ[72].

1927 оной октябрь hарада Верхнеудинск хотодо 7 шэнэ гудамжа бии болоо: Потанинская, Волконская, Пржевальская, Пестелевская, бэшэниинь үшөө нэрэгүй. Уданшьегүй хото Доодо Березовкатай ниилээ. Жэлэй туршада хотодо 320 шэнэ байшан баригдаа, тэрэ тоодо хүнэй ажаһуудалай 172 байшан».(«Бурят-Монгольская правда», 1927 г., №238).

1928 ондо хотын түрүүшын байшантай театр (һүүлдэнь Николай Бестужевай нэрэмжэтэ Ород гүрэнэй драмын театр) ажалаа эхилһэн байна. Хото тиигэһээр үндэһэн буряад соёлой түб боложо хубилна.

1928 ондо Верхнеудинск хотодо, Новоселенгинск (Селенгинск), Тарбагатай (Тарбагатайн аймаг) болон Буряадай бусадшье газарнуудаар Всеволод Илларович Пудовкинай "Потомок Чингисхана" гэһэн уран һайханай фильм буулгагдажа эхилээ.

I -дэхи пятилеткэ

1929 ондо радиостанци болон уһан онгосын завод хүдэлжэ эхилээ[73]. Буряад-Монголой соёлой дээдэ һургуули байгуулагдаа. Уласай гүрэнэй хэблэлэй байшан баригдаа.

1929 оной августын 7-до СССР-эй Гүйсэдхэхы Засагай газарай болон Арадай Комиссарнуудай Соведэй «СССР-эй уһанай шэнжэлэлгын болон уларил шэнжэлгын албангуудые нэгэдүүлхэ тухай» тогтоолой ёһоор хотодо Буряад-Монголой уһанай уларил шэнжэлгын хороон байгуулагдаа.

Сибириин Зүблэлтын нэбтэрхэй толиин (Новосибирск, 1929) мэдээсэһээр: Верхнеудинск хотодо 2 кинотеатр, 4 клуб, театрай танхим, номой сан бии; «Буряад-Монгольская правда» (ород ба буряад хэлэнүүд дээрэ), «Скотовод и пахарь», «Комсомолец» (хоюулаа буряад хэлэн дээрэ), сэтгүүлнүүд: «Буряад ороной ажабайдал» , «Буряад шудалал», «Соёлын хубисхал» гэһэн сонинууд хэблэгдэнэ.

1930-аад онуудаар хотодо ехэ хэмжээнэй үйлэдбэриин барилга эхилһэн байна.

1930 ондо Буряадай Уран зохёолшодой холбоон, 1933 ондо Буряадай уран зураашадай холбоон байгуулагдаа. 1930 онһоо политехникум (мүнөөнэй Улаан-Үдын үндэһэн эмнэлгын колледж) хүдэлжэ эхилээ.

Архитектор А.А.Олягай түсэбөөр Соведүүдэй байшанай барилга 1931 ондо дүүргэгдэбэ. Ходо ажалладаг радиохолбоон байгуулагдажа, олон байратай гэрнүүдтэ 700 радиоточканууд табигдаа[74].Сэлэнгын зүүн эрьедэ (мүнөө Байгал аэропорт) шэнэ аэродром барилга эхилээ.

1931 ондо Агропедагогикын дээдэ һургуули (мүнөөнэй Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академи) байгуулагдаа.

1932 ондо Гүрэнэй Буряад драмын театр (мүнөөнэй Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй академическэ драмын театр) байгуулагдаа. Августын 22-то Паровоз-вагон заһабарилгын заводой (мүнөөнэй Улаан-Үдын локомотив-вагон заһабарилгын завод) барилга эхилээ. Буряадай багшанарай дээдэ һургуули (мүнөөнэй Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ гүрэнэй ехэ һургуули) ба хүдөө ажахын техникум (мүнөөнэй М. Ербановай нэрэмжэтэ). «РВ-63» радиостанци республика дотор агаарай дамжуулгануудые ябуулжа эхилээ.

II -дохи пятилеткэ

Улаан-Үдэ — Москва гээд санаар ябаһан замай хүндэдэ Дурасхаалай самбар (1936 оной октябриин 21 — 1937 оной мартын 6)

ВЦИК 1933 оной октябриин 1-дэ “Верхнеудинскын аймагай түб Верхнеудинск хотоһоо Тарбагатай тосхон руу абаашажа, Верхнеудинскын аймагые “Тарбагатай” аймаг гэжэ нэрлэхэ” гэһэн шиидхэбэри абаа.[75].

1933 ондо хотын сахилгаан станциин түрүүшын шата хүдэлжэ эхилээ. Июлиин 1-дэ ВЭСО-1 радиостанци ашаглалгада тушаагдаа. Буряад-Монголой республикын талаар Зүүн Сибириин хэлхеэ холбооной департаментын эрхэтэй түлөөлэгшын 1933 оной июлиин 1-нэй захиралтаар радио түб эмхидхэгдээ.

1934 оной февралиин 4-дэ года Верхнеудинскын синагога анхан байһан байшан соо (мүнөөнэй Улаан-Үдын Смолинай үйлсээр) аэроклуб нээгдээ[76]. Зүблэлтэ Холбооной ерээдүйн Баатарнууд П.Т.Харитонов, В.П.Михалев гэгшэд тус аэроклубта һураһан байна. Бүхыдөө 1935 онһоо 1940 он болотор аэроклуб 300-гаад лётчигуудые бэлдэһэн байна[77].

Верхнеудинск хото 1934 оной июлиин 27-до Улаан-Үдэ гэжэ нэрэтэй болоо[27].

1934 ондо 3350 кВт хүсэтэй Улаан-Үдын 1-дэхи дулаанай электростанциин барилга эхилээ.

«Улаан-Үдэ хотын газар дэбисхэрые хубааха тобшо зураг» гэһэн Улаан-Үдын хүгжөөлгын түрүүшын ниитэ түсэб 1934 ондо Ленинградай түсэлэй институт (Российский институт городского строительства и инвестиционного развития “Гипрогор”) зохёоһон юм.

1935 ондо гурилай үйлэдбэри, мяха болбосоруулдаг цех, шэл-механикын завод, Механлит (мүнөө Электромашина), дулаанай ба зайн галай хослуулһан станци (ТЭЦ), хирпиисын завод, пилорама, сабхи-хаатанхын завод ашаглалгада тушаагдаа. Хүдөө ажахын дээдэ һургуули нээгдэбэ.

1936 ондо Сэлэнгэ мүрэниие гаталха паромой орондо унаагай харгын хүүргэ баригдаа.

1936 оной июниин 1-дэ 23 хүдэлмэрилэгшэдтэй, тэрэ тоодо хоёр уһа хубаагшадтай Хотын уһаар хангалгын албан байгуулагдаа. Тус бааза Ленинэй гудамжаар (Улаан-Үдэ, Ленинэй гудамжа, 5 гэһэн хаягаар эмхидхэгдээ[78].

1936 оной октябриин 21-дэ "Улаан-Үдэ — Москва" гээд замаар санаар гаталалга гэһэн хэмжээн Хубисхалай талмайда эхилбэ.

1937 ондо Үдэ мүрэниие дабажа бариһан юһэн хушалтатай модон хүүргын тулгууринууд шэнээр баригдаһан, харин 1938 оной август һарада Үдэ голой зунай ехэ үерэй шалтагһаа ойн модоной складай модон хашаануудай һүрэгүүд Батарейка дээрэ дэлбэржэ, Хүүргын обоонууд тээшэ 40-50 мянган кубометр тухай ой һандаргагдажа, далан бии болоо. Уһанай урасхал Үдэ голой зүүн эрье руу адхаран унажа, Набережная гудамжаар 15 гаран гэрнүүдые һандаргажа, эрьеын саашадаа элэгдэлгүй байхын тула хүүргэ дэлбэрүүлэгдээ. Үдэ гол дээгүүр 1941 оной үбэлынь шэнэ балочно-эстакадна хүүргэ баригдабашье, голой түрүүшын мүльһэнэй хүдэлсын үедэ һандарһан юм. Архитектор К.К.Терентьевэй зохёоһон шэнэ модон хүүргэ 1944 оной сентябриин 24-дэ ашаглалгада тушаагдаа[79].

III -дахи пятилеткэ

1938 оной мартын 19-дэ Буряад-Монголой гүрэнэй филармони байгуулагдаа. Тэрэ гурбан бүлгэмһөө бүридэнэ: симфоническа оркестр, уянгата квартет, циркын колхозой бүлгэм[80]. 1938 ондо Улаан-Үдын авиациин заводой барилга эхилээ.

Энэ жэлдэ Үдэ голдо ехэ үер тохёолдожо, ойн модо үйлэдбэриин завод уһанда абтаа. Тэндэхи байһан бүхы модон урдан түргэн тамаржа, 1906 ондо баригдаһан модон хүүргые мүргэжэ, голые далан болгоһон байна. Уһан хотын түбэй доогуурхи газараар үерлэжэ эхилээд, хүүргэ дэлбэрүүлхэ гэжэ шиидхэбэри абтаа.

Ленинэй гудамжа 1939 ондо асфальтаар хушагдажа, уһаар хангалгын байгуулалтын барилга эхилһэн юм. Буряад-Монголой АССР-эй ЦИК-гай Президиум Үндэһэтэнэй драмын театрые Хүгжэмэй-драмын театр болгохо тухай тогтоол 1939 оной декабриин 20-до абаһан байна. Энэ гаршагта үдэр Буряадай гүрэнэй оперо болон баледэй академическэ театрай түрэһэн үдэр гэжэ тоологдодог.

1940 онһоо ниитын унаа хүдэлжэ эхилээ: 4 маршрудаар 19 автобус ябуулагдаа. Маршрудуудай бүхы утань 29 модо болодог һэн. Буряад урлалай декада Москва хотодо үнгэргэгдэбэ. Декадын һүүлээр Улаан-Үдэ хотодо оперо болон баледэй театр бариха тухай тогтоол абтаа.

1940 оной ноябриин 1-дэ «Бурстройпроект» (мүнөөнэй нэрэ – «Бурятгражданпроект») гэһэн түсэлнүүдэй эмхи байгуулагдаа[81]. Улаан-Үдэ хотын түхэл шарайн хубилалта болон баригдаһан байшан байрануудай, барилгын үйлэдбэриин хүгжэлтэ тухай Улаан-Үдын архитектура гэжэ толилолго соо хэлэгдэнэ. 1941 оной февралиин 15-да Улаан-Үдэ болон Улаан Баатар хоёрой хоорондо түрүүшын утаһаар хөөрэлдөөн болоо — энэнь хадаа СССР гүрэн болон Монголой Арадай Улас хоорондо сэхэ утаһанай уласхоорондын холбоо байгуулагдаа гээшэ[82].

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн

Дайнай эхилһэнэй хойшо Улаан-Үдын зургаан үйлэдбэринүүд (паровоз болон вагон заһабарилгын завод (ПВЗ), шэл үйлэдбэрилдэг завод, авиазавод, мяха болбосоруулдаг завод болон бусад) сэрэгэй үйлэдбэридэ шэлжүүлэгдэһэн байна. Улаан-Үдын ПВЗ паровозуудые, ашаанай болон хүнгэн вагонуудые заһабарилха ажал эрхилдэг, шэнэ паровоз бүтээдэг, зэбсэг үйлэдбэрилдэг байгаа. Эдеэ хоолһоо гадна Улаан-Үдын мяханай консервын комбинат янзын эмнэлгын 50 хүрэтэр зүйлнүүдые гаргадаг байгаа.

Улаан-Үдэдэ 925-дахи, 938-дахи, 939-дэхи, 940-дэхи, 942-дохи, 946-дахи, 1486-дахи, 1487-дохи, 1845-дахи эвакогоспитальнууд нээгдэжэ, ажаллаа. Хото руу Харьковскиин ород драмын театр эвакуацида эльгээгдээ.

1941 оной эсэстэ Улаан-Үдэ хотодо 97-дохи буудалгын дивизи (2-дохи байгуулалтын) А. А. Щенниковай ударидалга доро байгуулагдаа. 1942 ондо Баруун фронтдо эльгээгдэжэ, тэндэ 16-дахи армиин (СССР) бүридэлдэ ороһон байна.

1944 ондо Ц.Ц. Сампиловай нэрэмжэтэ уран зурагай музей байгуулагдаа.

1945 ондо Улаан-Үдын «Сельэлектро» эмхиин түсэлөөр Үдэ, Сэлэнгэ мүрэнүүдэй шадар эрье хамгаалгын даамбын барилга эхилһэн байна. Барилга 1980 ондо дүүргэгдэһэн байна.

IV-дэхи пятилеткэ

1946 ондо нарин сэмбын фабрика ажаллажа эхилээ[83].

1948 ондо Буряад-Монголой АССР-эй байгуулагдаһаар 25 жэлэй ойдо зорюулжа нэрлэгдэһэн стадионой барилга дүүргэгдэбэ.

1950 онһоо 1955 болотор Буряад-Монголпроектын ахамад архитектор Людвиг Карлович Минерт ажаллаа.

V -дахи пятилеткэ

1952 ондо А. Федоровай түсэлөөр Буряадай оперо болон баледэй театрай (мүнөөнэй Буряадай гүрэнэй академическэ оперо болон баледэй театр) байшанай барилга дүүргэгдэбэ. Түбэй үүдэнэй дээгүүр “Моришод” гэжэ нэрэтэй уран барималнуудай бүлэг бүтээгдээ, тэрээн дээрэ дэлгээтэй туг. Уран барималша — А. И. Тимин. Театрай баяр ёһололой нээлгэн 1952 оной майн 1-дэ, түрүүшын тоглолтонь ноябриин 7-до болоо.

1955 ондо Улаан-Үдын һүнэй завод баригдаа. Тус завод үдэрэй туршада 5 тонно хүрэтэр һү болбосоруулдаг һэн.[84].

1957 ондо Үдэ гол дээгүүр шэнэ түмэр бетон хүүргэ ашаглалгада тушаагдажа, хуушан модон хүүргын орондо баригдаһан байна. Трамвайн харгы замуудай барилга эхилээ. 1958 оной декабриин 16-да түрүүшын трамвайн шугам ашаглалгада тушаагдаба.

Гол толилолго: Улаан- Үдын трамвай

1958 оной июлиин 7-до Буряад-Монголой АССР СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй зарлигаар Буряад АССР гэжэ нэрлэгдэбэ. Улаан-Үдэ Буряадай АССР-эй ниислэл хото болобо.

1958 ондо «Коммунальник (футболой клуб, Улаан-Үдэ) Локомотив» гэһэн футболой клуб байгуулагдаа.

Долоон жэл

1959 оной декабриин 10 (Улаан-Үдын зэбсэг бүтээлгын үйлэдбэриин нэгэдэл) Хэрэгсэл бүтээлгын завод авиационно техникэ үйлэдбэрилхэ зорилготойгоор байгуулагдаа.

1960 оной июлиин 18-да Буряадай Геологиин захиргаан Геологиин музей нээбэ (Ленинэй гудамжа, 57). Зүүн Сибириин гүрэнэй номой сангай дээдэ һургуули (мүнөөнэй Зүүн Сибириин соёл урлалай академи) нээгдээ.

1961 оной Майн 16-да Буряадай уласай хореографическа һургуули (БГХУ) байгуулагдаа.

1961 оной июнь һарада Улаан-Үдын программын телевизионно түб (мүнөөнэй Буряад Уластахи РТРС-эй радио болон телевидениин түб) ашаглалгада тушаагдажа, 1964 ондо радиотүб болон телевизионно түб нэгэдүүлэгдэжэ, нэгэ эмхи болоо. 1962 ондо Хүдөө ажахын институдай технологическа ба барилгын таһагуудые үндэһэлэн Зүүн Сибириин технологическа ехэ һургуули бии болоо. 1963 ондо нооһо болбосоруулгын эхин шатын үйлэдбэри (ПОШ) хүдэлжэ эхилһэн.

VIII дахи пятилеткэ

1966 ондо Россиин эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Буряадай эрдэмэй түб байгуулагдаа. 1968 ондоондо Түбэй хотын номой сан нээгдэһэн. 1996 ондо номой санда Буряадай арадай уран зохёолшо Исай Калистратович Калашниковай нэрэ олгогдоо.

1996 ондо эхилэгдэһэн Соведүүдэй байшанай шэнэ байшанай барилга 1968 ондо дүүргэгдэбэ. Архитекторнууд А. Р. Вампилов, В. А. Сидоров.

IX - дэхи пятилеткэ

Соведүүдэй Талмай.

1971 ондо хотын түб талмай болохо Соведүүдэй Талмайн һэльбэн шэнэдхэлгэ дүүргэгдэбэ. Ленинэй түрэһөөр зуун жэлые дашарамдуулан, 1970 ондо хүшөө байгуулагдажа эхилээ. Тиигэжэ Соведүүдэй талмай дээрэ 1971 ондо дэлхэй дээрэ эгээл томо В.И. Ленинэй хүшөө Улаан-Үдэдэ бии болоо. Уран барималшад Г. Нерода, Ю. Нерода, архитекторнууд А. Душкин, П. Зильберман.

Үбэр Байгалай һуурин 1971 оной октябриин 5-да Улаан-Үдэ хотын Октябрьска аймагай захиргаанай мэдэлһээ Улаан-Үдын аймагта дамжуулагдаа[85].

1973 ондо Үбэр Байгалай арадуудай арад зоной һуудал байдал харуулһан музей нээгдээ.

X дахи пятилеткэ

1977 оной июлиин 4-дэ Россиин Архитекторнуудай холбооной буряад эмхи байгуулагдаа. Тус эмхиин хэмжээндэ 1987 ондо «Улан-Удэархпроект» гэһэн зохёохы мастерской байгуулагдаа.

Д.Батожабайн нэрэмжэтэ Гүрэнэй уласай эдиршүүлэй номой сан 1978 оной сентябриин 1-һээ хүдэлжэ эхилээ.[86].

XI -дэхи пятилеткэ

1923 ондо хотодо байгуулагдаһан Верхнеудинскын хизаар ороноо шэнжэлгын музейн байгаалиин таһаг дээрэ үндэһэлэгдэн байгуулагдаһан Буряадай байгаалиин музей 1983 оной июлиин 12- һоо (Ленинэй гудамжа, 46) хүдэлжэ эхилээ.

XII-дэхи пятилеткэ

1989 ондо Зүүн зүгэй анагааха ухаанай түб байгуулагдаа. 1990 ондо Улан-Үдэ хотодо «Ородой түүхэтэ хото» гэһэн нэрэ зэргэ олгогдоо. Гүрэнэй харууһа доро түүхын 52 хүшөөнүүд, архитектурын болон хотын түсэблэлгын 177 хүшөөнүүд, монументальна урлалай 3 хүшөөнүүд, археологиин 1 хүшөө, тэдэнэй 11-иинь холбоото уласай удхатай хүшөөнүүд гээд оруулагданхай.

Зүблэлтэ засагай һүүлээрхи хаһа

1991 ондо Далай лама XIV Улаан-Үдэ, Буряад орон руу айлшалһан байна.

1991 ондо СССР-эй Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Байгалай эрдэмэй түбэй байгаали ашаглалгын асуудалнуудай Байгалай таһаг болон ниигэмэй-эдэй засагай шэнжэлэлгын таһаг дээрэ байгаали ашаглалгын Байгалай дээдэ һургуули байгуулагдаа. Россиин Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай эрдэмэй институдуудые шэнээр эмхидхэхэ үедэ 1997 ондо Буряадай байгаалиин эрдэмэй институдай химиин таһаг СО РАН-ай байгаали хамгаалгын Байгалай дээдэ һургуулида хабсаргагдаһан, өөрөө тус институт СО РАН-ай байгаали хамгаалгын Байгалай дээдэ һургуули гэжэ нэрлэгдээ.

1992 ондо Улаан-Үдэ Буряад Уласай ниислэл болоо.

1992 ондо ТЭЦ-2 (Улаан-Үдын дулаанай электростанци-2) хүдэлжэ эхилээ.

1995 ондо хотын мэрэй түрүүшын һунгалта үнгэрөө. В.А. Шаповалов нютагай засагай байгууламжын хүтэлбэрилэгшөөр һунгагдаһан байна. Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай институдай болон Новосибирскын гүрэнэй университедэй Улаан-Үдэ хотын таһагай үндэһэн дээрэ 1995 ондо Буряадай гүрэнэй ехэ һургуули байгуулагдаа.

Геннадий Айдаев 1998 оной март һарада хотын мэрээр һунгагдаһан байна.

1999 оной ноябриин 12-то Хотын һунгамалнуудай зүблэл Улаан-Үдэ хотын гимн тухай гурим баталаа. Гимнын үгын автор уран найруулагша Даши Дамбаев, хүгжэм зохёогшонь Чингис Павлов. Тус зохёол 1966 ондо “Улаан-Үдэ” гэһэн авторай гаршаг доро бэшэгдэһэн юм.

Хотын захиргаанай 1999 оной декабриин 10-ай тогтоолоор Улаан-Үдэ хотын түүхын музей байгуулагдаа.

2000 ондо Буддын шажанай эхэнэрнүүдэй «Зунгон Даржалинг» гэһэн дасанай гол байшан баригдаа.

XXI - дэхи зуун жэл

2000-аад онууд

2002 оной июнь һарада хотын мэр Г. А. Айдаев олониитын һунгалтын ашаар хоёрдохи болзортоо дахин һунгагдаа.

Улаан-Үдэ хотын һунгамалнуудай Зүблэл 2005 оной октябриин 20-до Улаан-Үдэ хотын герб болон Улаан-Үдэ хотын туг тухай дүрим баталаа.

Н.Бестужевай нэрэмжэтэ драмын театрай шэнэ байшан 2007 оной апрель һарада баригдажа эхилээ. 2007 оной декабриин 2-то Геннадий Айдаев ниитэ һунгалтаар гурбадахи болзортоо Улаан-Үдэ хотын мэрээр дахин һунгагдаба.

Бестужевай нэрэмжэтэ Ород драмын театрай таһалдираагүй урудхалтай фонтанаар бүрхээгдэһэн шэнэ байшан (Терешковэй нэрэмжэтэ гудамжа, 9а) 2009 оной июль һарада нээгдээ.

2010-аад онууд

Гурбан жэлэй туршада, 2010 онһоо 2012 он болотор, газар дээрэхи гурбан гата зам ашаглалгада тушаагдаа: 2010 ондо: Трубачеевэй гудамжаар Бабушкинай гудамжа дээгүүр; 2011 ондо Куйбышевай гудамжаар дамжан Балтахиновай гудамжа дээгүүр; тиихэдэ 2012 ондо Илалтын проспектһээ Балтахиновай гудамжа болон Үдын хүүргэ хүрэтэр гараха газар.

Байгша оной июниин 29-дэ Сэлэнгын далан дээрэ хотын түбтэ 10 мянган харагшадта Буряад Уласай Түбэй стадион (Кировэй гудамжа,1) нээгдээ.

2012 оной февраль һарада Бэеын соёлой-тамирай комплекс (Рылеевай гудамжа, 2) ашаглалгада тушаагдажа, тэндэ бүхэроссиин болон уласхоорондын хэмжээнэй тамирай-соёлой ехэ хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэнэ.

2012 оной Декабрь һарада Улаан-Үдэ хотын шэнэ мэр Александр Голков хотын зүблэлэй һунгамалнуудай дундаһаа һунгагдаа. Улаан-Үдэ хотын сити-менеджерэй шэнэ тушаал байгуулагдажа, энэ тушаалда Евгений Пронькинов томилогдоо.

2016 оной сентябрь һарада Хотын байгуулагдаһаар 350 жэлэй ойн баяр тэмдэглээ.

2019 оной февраль һарада Улаан-Үдэ хотын мэр Александр Голков тушаалһаа бууһан байна. Улаан-Үдэ хотын захиргаанай хүтэлбэрилэгшын уялга дүүргэгшээр Игорь Шутенков томилогдоо. Байгша оной сентябриин 8-да Игорь Шутенков хотын мэрэй һунгалтада һунгагшадай 52 хуби дуу абажа илалта туйлаа.

2020-ёод онууд

2020 оной февралиин 10-да Ядерна эмнэлгын можо хоорондын түбэй барилга эхилээ[87]. Түб 2022 оной октябриин 21-дэ ажаллажа эхилээ[https://tass.ru/obschestvo/16116575. Улаан-Үдэдэ можо хоорондын ядерна медицинын түб нээгдэбэ.

2020 оной апрелиин 4-дэ Үдэ дээгүүр 3-дахи хүүргын барилга эхилээ. Хүүргэ 202 метр утатай, 26 метр үргэнтэй байха юм[88].

2022 оной мартын 28-да Алас Дурнын холбоото уласай тойрогой 1275 һурагшадай һууритай эгээл томо һургуулиин барилга дүүргэгдэбэ[89].

Үшөө харагты

  • Верхнеудинскын Үбэр Байгалай хасагуудай полк
  • Верхнеудинскын тойрог

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Минерт Л. К. «Архитектура Улан-Удэ». Улан-Удэ. Бурятское книжное издательство, 1983)
  2. ↑ Бураева О. В. Новое в истории Удинского зимовья/острога. Дата обращения: 25 январь 2017. Архивировано 2 февраль 2017 года.
  3. ↑ Энэ үйлэ хэрэг тухай Селенгинскэ түрмын приказчик Осип Васильевһаа Енисейн губернатор Василий Голохвастовта үбэлэй бууса барилга тухай мэдээсэл гансал бии, 1677 он болотор эндэ ямар нэгэн һуурин байһан тухай ондоо баримта бэшэгүүд үгы байгаа
  4. ↑ Улан-Удэ. Информационный сайт. ulan-ude-info.ru. Дата обращения: 27 февраль 2025.
  5. ↑ Ородой элшэн Николай Спафариин 1675 ондо Сибириин Тобольскһоо Нерчинск болон Хитадай хилэ дээгүүр аяншалга. Этнографиин таһаг тухай ИРГО-гой тэмдэглэлнүүд. Санкт-Петербург, 1882 он
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Рощупкина Е.В. История Улан-Удэ — от казачьего зимовья до столицы республики // ИРКУТСКИЙ ИСТОРИКО-ЭКОНОМИЧЕСКИЙ ЕЖЕГОДНИК: 2017. — Байкальский государственный университет, Региональный центр научных исследований экономической истории России, 2017. — С. 535-541.
  7. ↑ Куйтунов (Паршин Н. В. «Верхнеудинск. Замай тэмдэглэлнүүдһээ»//Иркутские губернские ведомости. 1865
  8. ↑ Агууехэ хаашуулай, Ехэ герцогуудэй ба Агууехэ тайжанар Иван Алексеевичай ба Петр Алексеевичай захиралтаар Москваһаа Хитад руу 1692 ондо мартын 14-дэ элшээр эльгээгдэһэн Эберхард Избреннедесын Аяншалга ба дэбтэр//Урдын Оросой Вифлиотика
  9. ↑ 1696 оной Афанасий Савелов воеводын урдаһаа далайн саанахи буудагшадай буһалгаан тухай хэрэгһээ.//Эрхүүгэй түрүүшын зуун жэл. Спб. 1902
  10. ↑ благословенная грамота игумену Мисаилу о построении в городе Удинске церкви Всемилостиваго Спаса Нерукотворного Образа//Древние церковные грамоты Восточно-Сибирского края и Сведения о Даурской миссии, собранные миссионером Архимандритом Мелетием. Казань Ю 1875
  11. ↑ «Белевы путешествия через Россию в разныя Азиятские земли, а именно: в Испаган, в Пекин, в Дербент и Константинополь». Перевёл с французского Михайло Попов, ч. I. Спб., 1776
  12. ↑ Топографическое описание Иркутского наместничества, собранное из разных достоверных сведениев, присылаемых в наместническое правление.//Описание Иркутского наместничества 1792 года. Новосибирск, Наука. 1998
  13. ↑ Материалы для биографии святителя Софрония // Прибавления к Иркутским епархиальным ведомостям, № 9, 26 февраля 1883 года, стр. 136
  14. ↑ Миллер И. Е. "Путешествие надворного советника И. Е. Миллера из Иркутска в Нерчинск в августе месяце 1811 года, им самим записанное.//Дух журналов. Спб 1816
  15. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Шахеров В. П. Особенности формирования городской застройки Верхнеудинска в конце XVIII—первой половине XIX вв. // Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН : Сборник. — 2016. — С. 27. — ISSN 978-5-9908323-2-9. Архивировано из первоисточника 23 ноябрь 2022.
  16. ↑ Зуев А. С. Русское казачество Забайкалья во 2-й четверти XVIII — 1-й половине XIX в. — Новосибирск, 1994.
  17. ↑ Л. Т-Б. Цыренова, Б. Д. Жамсаранова. Должностные знаки Бурятии //Региональные музеи Бурятии: настоящее и будущее. Улан-Удэ. 2003
  18. ↑ Винклер П. П. "Основы геральдики земельных гербов//Гербы городов, губерний, областей и посадов Российской Империи, внесённые в полное собрание законов с 1649 по 1900 год. Спб. 1900
  19. ↑ Евдокимова С. В. Развитие школьного образования в г. Верхнеудинск в XIX - начало XX вв // Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН : Сборник. — 2016. — С. 187—194. — ISSN 978-5-9908323-2-9. Архивировано из первоисточника 23 ноябрь 2022.
  20. ↑ Жалсараев А. Д. «Поселения, православные храмы, священнослужители Бурятии XVII—XX столетий.»//Улан-Удэ, 2003
  21. ↑ Местное управление в городах Сибири по "Учреждению" 1822 г. cyberleninka.ru. Дата обращения: 27 февраль 2025.
  22. ↑ И. В. Щеглов Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири. Издание ВСРГО. Иркутск. 1883. стр. 289
  23. ↑ Куйтунов (Паршин Н. В.) «Верхнеудинск. Из путевых записок. Река Селенга.»//Иркутские губернские ведомости. 1866
  24. ↑ Трунев Т. П. "К столетию перехода декабристов через Верхнеудинск.//Бурят-Монгольская правда. 19 сентября 1930 года
  25. ↑ Шпейнгель В. И. "Дневник достопамятного путешествия из Читы в Петровский завод 1830 года.//Декабристы. Неизданные материалы и статьи. Москва 1925
  26. ↑ Энциклопедический словарь. Спб. Издательство Брокгауз Ф. А., Ефрон И. А. 1892
  27. ↑ 1 2 Дугаров В. Д. Удинское зимовье - Верхнеудинск - Улан Удэ как центр монголоязычных народов России в отечественной историографии // Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН : Сборник. — 2016. — С. 21—24. — ISSN 978-5-9908323-2-9. Архивировано из первоисточника 23 ноябрь 2022.
  28. ↑ «Климат Улан-Удэ». Гидрометаоиздат, 1983
  29. ↑ Дёмин Э. В. "История сейсмических наблюдений на территории Бурятии. Улан-Удэ. 2002
  30. ↑ К истории наводнений в Верхнеудинске//Байкал, 1897, № 17
  31. ↑ Орлов А. П. "Землетрясение 20 февраля 1871 года//Известия Сибирского отдела ИРГО. Иркутск, 1871
  32. ↑ Кеннан Д. «Сибирь!». Спб. 1906
  33. ↑ Куйтунов (Паршин Н. В. «Летопись Верхнеудинска»//Сибирь. 1878
  34. ↑ Забайкалье. Краткий исторический, географический и статистический очерк Забайкальской области. Иркутск. 1891
  35. ↑ Сибирская Газета. Томск. № 44, 31 октября 1882 года
  36. ↑ Суворова (Гапеева) А.В., Осокин С.Ю, Сурская А.А. Музей "Истории города Улан-Уде" связь прошлого и настоящего Бурятии // В МИРЕ НАУКИ И ИСКУССТВА: ВОПРОСЫ ФИЛОЛОГИИ, ИСКУССТВОВЕДЕНИЯ И КУЛЬТУРОЛОГИИ. — 2016. — № 12 (67). — С. 53-58. — ISSN 2309-3358.
  37. ↑ История города в выставках и экспозициях (на примере г. Улан - Удэ). Вестник Восточно-Сибирского государственного института культуры, N. 2 (2) /2017: N. 2 (2) /2017. unis.shpl.ru. Дата обращения: 27 февраль 2025.
  38. ↑ Григорьев Н. И. Русские общества трезвости, их организация и деятельность в 1892-93 гг. СПб., 1894.
  39. ↑ Н. Носов Воспоминания о событиях 1905 года в Верхнеудинске \\ Жизнь Бурятии. № 7- № 8 1925 год
  40. ↑ Е. В. Павлов На Дальнем Востоке в 1905 г. : Из наблюдений во время войны с Японией / Лейб-хирург Е. Павлов. — Санкт-Петербург : книгопеч. Шмидт, 1907. стр. 318—321
  41. ↑ История компании «Бурятэнерго». Дата обращения: 10 март 2011. Архивировано из оригинала 1 декабрь 2008 года.
  42. ↑ 1 2 3 А.Д. Жалсараев, Б.Д. Жалсараева Верхнеудинская старина. Очерки о жизни, быте и нравах горожан в XIX - н.XX вв.. — Улан-Удэ: «Время странствий», 2016.
  43. ↑ Революционное движение 1905-го года в Бурятии (Хроника событий)// Жизнь Бурятии. Верхнеудинск. № 7 — № 8 июль — август 1925 года.
  44. ↑ Вл. Гирченко Основные моменты революционного движения 1905 г. в Бурятии // Жизнь Бурятии. Верхнеудинск. № 7 — № 8 июль — август 1925 года.
  45. ↑ Сквозь призму прошлого. ulan-udepast.tilda.ws. Дата обращения: 27 февраль 2025.
  46. ↑ Бурятия : календарь знаменательных и памятных дат на 2018 год : справ.-библиогр. изд. / М-во культуры Респ. Бурятия, Гос. архив Респ. Бурятия, Нац. б-ка Респ. Бурятия, Центр библиогр. и краеведения; сост. З. Б. Жигмитова, М. М. Соснина, В. Ю. Минаева. — Улан-Удэ, 2017. — стр. 13
  47. ↑ Старостенков Н. В. Железнодорожные войска России. Кн. 1. На службе Российской империи: 1851—1917. / Под ред. Г. И. Когатько. — М.: «Евросервис-СВ», 2001. — 272 с. Тираж 5000 экз. ISBN 5-348-00010-8
  48. ↑ Раввина сменил советский учитель \\ Бурят-Монгольская правда. № 287, 18 декабря 1927 года. стр. 5
  49. ↑ Басаев Г. Д., Хуташкеева С. Д. Кооперативное движение в Западном Забайкалье накануне и в годы Первой мировой войны // Гуманитарный вектор. Серия: История, политология . 2012. № 2. С.105-109.
  50. ↑ Военнопленные империалистической войны // Сибирская Советская энциклопедия. Новосибирск. 1929
  51. ↑ Ахмадулина Светлана Зиннатовна Благотворительная деятельность конфессиональных групп г. Верхнеудинска во второй половине XIX-начале ХХ вв // Вестник Бурятского государственного университета. Гуманитарные исследования Внутренней Азии. — 2018. — В. 3.
  52. ↑ Алексей Туробов История бурятского футбола 17.08.2007. Дата обращения: 10 апрель 2009. Архивировано из оригинала 31 август 2009 года.
  53. ↑ 10 лет тому назад \\Бурят-Монгольская правда. № 186 (1156) 19 августа 1927 года. стр. 1.
  54. ↑ 10 лет тому назад \\Бурят-Монгольская правда. № 183 (1153) 16 августа 1927 года. стр. 1.
  55. ↑ 10 лет тому назад \\ Бурят-Монгольская правда. № 221 (1191) 30 сентября 1927 года. стр. 1.
  56. ↑ О Обществе изучения Прибайкалья.//Прибайкальская жизнь.11 ноября 1919
  57. ↑ Соколов М. «Верхнеудинск»//Сибирская Советская Энциклопедия. Новосибирск, Сибирское краевое издательство. 1929
  58. ↑ М. С. Сафонов Бонные эмиссии Прибайкалья 1918 г.\\Советский коллекционер, 1930, № 7, с.169-172.
  59. ↑ Путеводитель по фондам Национального архива Республики Бурятия 1917—2007 гг. Улан-Удэ, 2008. стр. 218
  60. ↑ Из истории института Архивная копия от 21 ноябрь 2011 на Wayback Machine
  61. ↑ Бурят-Монгольская правда//Верхнеудинск. № 21 28 сентября 1923. стр 3.
  62. ↑ М. С-на. Год работы// Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 95 (193) 27 апреля 1924. стр 1.
  63. ↑ Бурят-Монгольская правда//Верхнеудинск. № 80 7 сентября 1923. стр 3.
  64. ↑ Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 13 (111) 16 января 1924 года. стр. 4.
  65. ↑ Пётр Хрусталёв Главком Красной армии у кубанцев//Бурят-Монгольская правда. № 203 (301) 12 сентября 1924. стр 3.
  66. ↑ Токмаков У курсантов Буркавшколы//Бурят-Монгольская правда. № 150 (542) 3 июля 1925. стр 5.
  67. ↑ Тиваненко А. В. Вокруг Байкала. — Улан-Удэ, Бурят. кн. изд-во. — 1979. — С. 108—113.
  68. ↑ Испытание трактора//Бурят-Монгольская правда. № 217 (609) 22 сентября 1925. стр 2.
  69. ↑ Митыпова, Г. С. Ацагатский дацан. 1825—1937: История, события, люди. Улан-Удэ, 1995
  70. ↑ М. Ц. Праздник.//Бурят-Монгольская правда. № 098 (791) 5 мая 1926. стр 6.
  71. ↑ Борьба с безработицей.//Бурят-Монгольская правда. № 283 (956) 15 декабря 1926. стр 3.
  72. ↑ Тов. Рой на горпартконференции//Бурят-Монгольская правда. № 182 (1152) 14 августа 1927. стр 1.
  73. ↑ Виктор Васильев. Судостроительный завод — на плаву//Новая Бурятия. Улан-Удэ. 09.08.2010. Дата обращения: 18 январь 2011. Архивировано из оригинала 23 декабрь 2010 года.
  74. ↑ Бумбеев Д. «И зазвучала речь…: Из истории радиовещания»// Правда Бурятии. — 1984. — 6 мая.
  75. ↑ О частичных изменениях в административном делении Бурят-монгольской АССР. Дата обращения: 21 январь 2013. Архивировано 4 март 2016 года.
  76. ↑ Санданов Б. Д. Физкультура и спорт в Бурятии. — Улан-Удэ: Бур. кн. изд., 1968
  77. ↑ Российская оборонная. Энциклопедический сборник. — М.: — Магистр-ПРО, 1999
  78. ↑ История водоканала Улан-Удэ. Дата обращения: 4 январь 2011. Архивировано из оригинала 3 октябрь 2011 года.
  79. ↑ Сквозь призму прошлого. ulan-udepast.tilda.ws. Дата обращения: 27 февраль 2025.
  80. ↑ «Бурятия — 2008»//Календарь знаменательных и памятных дат по Бурятии. Национальная библиотека Республики Бурятия. Улан-Удэ, 2007
  81. ↑ «Бурятгражданпроект» — в ногу со временем//Строительство и интерьер в Бурятии. — 2003. — № 1.
  82. ↑ Открытие прямой телефонной связи Улан-Удэ — Улан-Батор // Бурят-Монгольская Правда, № 39 (7290), 16 февраля 1941 года, стр. 2.
  83. ↑ Боронова М. В. Вехи индустриальной истории Улан-Удэ: послевоенный период // Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН : Сборник. — 2016. — С. 97—99. — ISSN 978-5-9908323-2-9. Архивировано из первоисточника 23 ноябрь 2022.
  84. ↑ Семёнова Е. Е. , Тармаханов Е. Е. Некоторые вопросы индустриального развития Бурятии в 1950-х //Вестник БГУ, История, 1997, серия 4 выпуск 1. стр. 82
  85. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек). Дата обращения: 25 февраль 2015. Архивировано 25 февраль 2015 года.
  86. ↑ Бурятия : календарь знаменательных и памятных дат на 2018 год : справ.-библиогр. изд. / М-во культуры Респ. Бурятия, Гос. архив Респ. Бурятия, Нац. б-ка Респ. Бурятия, Центр библиогр. и краеведения; сост. З. Б. Жигмитова, М. М. Соснина, В. Ю. Минаева. — Улан-Удэ, 2017. — стр. 8
  87. ↑ В Улан-Удэ началось строительство Центра ядерной медицины - ТАСС. TACC. Дата обращения: 4 ноябрь 2022. Архивировано 6 январь 2022 года.
  88. ↑ В Улан-Удэ начали строительство третьего моста через Уду - ТАСС. TACC. Дата обращения: 4 ноябрь 2022. Архивировано 17 октябрь 2022 года.
  89. ↑ В Улан-Удэ открылась новая школа (ород хэлэн). Байкал-Daily. Дата обращения: 8 январь 2023.

Ном зохёол

  • Редакция журнала. Город Верхнеудинск // Всемирная иллюстрация : журнал. — 1878. — Т. 20. — № 495. — С. 6.
  • Сборник документов по истории Бурятии. Улан-Удэ. БКНИИ СО АН СССР. 1960
  • Хрестоматия по истории Бурятии. Документы и материалы с древнейших времён до 1917 года. Улан-Удэ. Бурятское книжное издательство. 1986
  • Памятная книжка Забайкальской области на 1901 год. Чита. 1901
  • Путеводитель по Великой Сибирской железной дороге. СПб., 1900
  • Бурлаков Н. Н. «К истории учебных заведений г. Верхнеудинска»//Сибирский архив. Минусинск, 1915
  • Маслов К. Е. «Партизаны Прибайкалья. (воспоминания)». Улан-Удэ, 1957
  • Козьмин Н. Н. «Очерки города Верхнеудинска».//Жизнь Бурятии. Верхнеудинск, 1926
  • Ким Н. В. «Очерки истории Улан-Удэ». Улан-Удэ, Бурятское книжное издательство, 1966
  • Евдокимова С. В. «Очерки истории городов Забайкалья». Улан-Удэ, 1993
  • «Улан-Удэ в прошлом и настоящем». Улан-Удэ, 1996
  • сост. Кузнецов В. Н. «Верхнеудинск 1923—1929». Красноярск: Тренд, 2013, −176с.:илл.
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Улаан-Үдэ_хотын_түүхэ&oldid=367405" хуудаһанһаа абтаһан