Буряад үнэн
| «Буряад үнэн (Буряад-Монголой γнэн)» | |
|---|---|
 1931 оной февралиин 4-эй хэблэл | |
| Түхэл | Ниитэ-политическа |
| Ахамад редактор | Болотов Дашидоржи Найманович |
| Байгуулагдаһан | 1921 оной декабрь һара |
| Хэлэн | Буряад хэлэн |
| Гол байшан | Улаан-Үдэ, Каландаришвили гудамжа, 23 |
| Хэсэг | 1970 ондо 8,5 мянган хэсэг байгаа |
| Шагналнууд |
 |
| Веб-сайт | официальный сайт. |
«Буряад үнэн» (ород хэлэн Бурятская правда; 1958 он болотор — «Буряад-Монголой үнэн», ород хэлэн Бурят-Монгольская правда) — Улаан-Үдэ хотодо хэблэгдэдэг, буряад хэлэн дээрэ гарадаг уласай сонин. Эмхидхэн байгуулагшад хадаа Буряад Уласай Толгойлогшо, Буряад Уласай Засагай газар ба Буряад Уласай Арадай Хурал болоно[1].
Сониной түүхэ
Хэблэл 1921 оной декабрь һара соо иимэ нэр дээрэ ᠪᠤᠷᠢᠶᠠᠳ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠦᠨ ᠦᠨᠡᠨ (Buriaad-Mongoliin ynen/Буряад-Монголой үнэн, Бурят-Монгольская правда) байгуулагдаа. Анха түрүүн Шэтэ хотодо хэблэгдэжэ эхилһэн[1]. 1923 онһоо сонин Улаан-Үдэдэ албан ёһоор гарана. Хуушан Монгол бэшэгтэ (вертикальна буряад-монгол шрифтдэ) хэблэгдэжэ, тэрэнь олон талата байдалһаа боложо, буряадуудай диалектнэ илгаануудые тэгшэлжэ, элдэб нютаг хэлэнүүдые абажа ябагшадта бэе бэеэ сүлөөтэйгөөр ойлгохо арга олгожо, буряад нютаг хэлэнүүдые бэе бэедээ эсэргүүсэхэ аргагүй болгоо.
1931—1938 онуудһаа «Буряад-Монголой үнэн» сонин лата үзэгөөр хэблэгдээ һэн. Лата үзэг буряадуудай диалектнэ илгаануудые анха түрүүшынхиеэ эли тодоор харуулбашье, лата үзэгөөр бэшэгдэһэн буряад хэлэн лексикэ, грамматическа дүримүүд, стилистикэ гэхэ мэтын хэлэнэй монгол үндэһэеэ үшөөл хадагалһаар байгаа.
1939 ондо «Буряад-Монголой Үнэн» кирилл үзэг дээрэ хэблэгдэжэ эхилээ һэн. Шэнэ литературна хэлэнэй үндэһэ һуури болгон яряанай түхэл абтажа, удаадахи үедэ сонин хэблэгдээ. 1958 ондо Буряад-Монголой АССР Буряадай АССР гэжэ шэнээр нэрлэгдэхэдэнь, энэ ушараар «Буряад-Монголой Үнэн» сонин «Буряад Үнэн» гэжэ шэнээр нэрлэгдээ[2].
1971 ондо байгуулагдаһаар 50 жэлэй ойн баярта дашарамдуулан, «Буряад Үнэн» сонин Ажалай Улаан Тугай орденоор шагнагдаа һэн. Ехэ бүлэг ажалшад РСФСР-эй, Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэдэй нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн байна[3].
1970-аад онуудта сонин долоон хоногто 6 дахин гарадаг, 8,5 мянган хэһэгтэй байгаа[4].Мүнөө долоон хоногой нэгэ удаа 4,0 хэһэгээр барлагдана. Буряад Уласай Юрэнхылэгшэ Л. В. Потаповай захирамжаар «Буряад Үнэн» ба «Бурятия» гэһэн ород хэлэн дээрэ гарадаг сониниие ниилүүлэн, «Буряад Үнэн» Хэблэлэй байшан гэһэн ГУП эмхи эмхидхэгдээ. Энэ байгуулга мүнөөшье болотор хүдэлнэ. 2021 оной мартһаа «Хэблэлэй байшан Буряад үнэн» гэһэн гүрэнэй бэеэ дааһан эмхи зургаанай захирал, «Бурятия» ба «Буряад үнэн» сонинуудай ахамад эрхилэгшэ Болотов Дашидоржи Найманович болоно[5].
Сэдэбүүд
Сониндо уласай ажабайдалай ниитэ-политическэ, эдэй засагай болон ниигэмэй таланууд харуулагдана. Буряадуудай хэлэ, соёлой талаар материалнууд толилогдоно. Хэблэл буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ шухала арга байһан зандаа[1].
Сониной мэдээжэ ажалтан
- Ангабаев Солбон Дондупович — Буряадай арадай поэт, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ[6].
- Ангархаев Ардан Лопсонович — СССР-эй арадай һунгамал, Буряадай Арадай уран зохёолшо, Буряадай болон Оросой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, түүхын эрдэмэй доктор. 1996 онһоо 2010 он болотор «Буряад Үнэн» сониной хүтэлбэрилэгшэ байгаа.
- Базаржапова Галина Хандуевна ― оросой буряад ирагуу найрагша, Буряадай Арадай ирагуу найрагша, Буряад уласай соёлой Габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Оросой холбоото Уласай Соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ[7].
- Дашабылов Георгий Цыренович — буряадай поэт, прозаик, драматург, Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ[8].
- Дондогой Цырендулма Цыреновна — буряадай ирагуу найрагша, сэдхүүлшэн, СССР-эй уран зохёолшодой Холбооной гэшүүн, СССР — эй журналистнуудай Холбооной гэшүүн, Буряадай болон Оросой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ[9].
- Дондубон Цыденжап Дондупович — буряад уран зохёолшо. 1925 ондо сониной редакторай тушаалда томилогдоо һэн[10].
- Бельгаев Гомбо Цыбикович —сониной редактор 1933—1935 онуудта, 1937 оной апрель һараһаа август болотор.
- Мунгонов Барадий Мункуевич — зүблэлтын уран зохёолшон.
- Санжиев Буянто Сайнцакович — сониной харюусалгата редактор, түүхэшэн.
Шагналнууд
- Ажалай Улаан Тугай Орден (1971)[3]
Ажаглалтанууд
- ↑ 1 2 3 Буряад үнэн (Бурятская правда) (ород хэлэн). Портал «Карта СМИ». Дата обращения: 8 май 2026.
- ↑ «Буряад унэн» — 85 лет (ород хэлэн). pechatnick.com. Дата обращения: 8 май 2026.
- ↑ 1 2 Туяна Самбялова. К 100-летию газеты «Буряад үнэн». Не теряя лица в круговороте времен (ород хэлэн). Проект «Всё о культуре и искусстве Бурятии» (26 март 2021). Дата обращения: 8 май 2026.
- ↑ «Буряад унэн» — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
- ↑ Глава Бурятии назначил директора «Буряад унэн» (ород хэлэн). Сетевое издание «Байкал-Ежедневный» (10 март 2021). Дата обращения: 8 май 2026.
- ↑ Ангабаев Солбон (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 8 май 2026.
- ↑ Базаржапова Галина (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 8 май 2026.
- ↑ Дашабылов Георгий (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 8 май 2026.
- ↑ Дондогой Цырендулма (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 8 май 2026.
- ↑ И. Ж. Шарапова 100 лет со дня рождения писателя Ц. Дона \\ Бурятия-2005: Календарь знаменательных и памятных дат / Нац. б-ка Республики Бурятия — Улан-Удэ, 2005. — 160 с.