Үбэр Байгалай үндэһэтэнэй парк

Үбэр Байгалай үндэһэтэнэй парк
ород хэлэн Забайкальский национальный парк
Категори МСОП — II (Үндэһэтэнэй парк)
Гол мэдээсэл
Талмай	269 мянган га
Байгуулагдаһан һара үдэр	9 декабриин 1986 он
Хүтэлбэрилхы эмхи	ФБГУ «Заповедное Подлеморье» гэһэн холбоото уласай һангай гүрэнэй хүтэлбэри
Байһан газар
53°43′00″ с. ш. 109°13′00″ в. д.
Гүрэн	Оросой Холбоото Улас
Можо нютаг	Буряад орон
Аймаг	Баргажанай аймаг
Дүтын хото	Улаан-Үдэ, Северобайкальск
zapovednoe-podlemorye.ru
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Үбэр Байгалай үндэһэтэнэй парк (ород хэлэн Забайкальский национальный парк) — Буряад Уласта гүрэнэй үндэһэтэнэй парк. Оросой Холбоото уласай байгаалиин нөөсэнүүдэй болон байгаали хамгаалгын Яаманай мэдэлдэ байдаг. Онсо хамгаалгатай байгаалиин дэбисхэрнүүдэй (ООПТ) энэ бүлэгтэ табигдадаг ЮНЕСКО-гэй зууршалгануудта гүйсэд харюусадаг Орос гүрэнэй хорюултай үсөөн газарнуудай нэгэн.

Уларил

Үбэр Байгалай үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр байгалай дундада зүүн зүгэй уларилай аймагта хабаатай ба үбэлэй хүйтэн үргэлжэлһэн ба дулаан, заримдаа ган гасууртай түби газарай уларилтай. Эрье шадарай хубиин уларилда Байгал нуур зөөлэрүүлхэ нүлөө үзүүлдэг.

1 һарын дундажа температура −18—19 °с, 7 һарын дундажа температура +12-14 °C. Уулада дундажаар температура −23—25 °С, зарим газартаа (ууланууд хоорондын доошоо уналгада) −27 °C хүрэтэр буурадаг. Ууланууд хоорондын доошоо уналгада дундажаар температура — + 18,5 °C хүрэтэр. Абсолютна температура эгээн ехэнь +36 °C, абсолютна минимумынь −50 °C.

Байгал далайн уһан эгээл халуун сагташье +14 °C-һээ дээшэ халахань хомор. жэлэй дунда зэргын агаарай шииг нойтон эрье дээрэ 350 мм-һээ хада уулаар 450 мм хүрэтэр хубилдаг. Баруун ба баруун-урда һалхинууд булюу.

Газарай бүрилдэл ба нюуруу хэлбэри

Үндэһэтэнэй хүреэлэн хадата тайгын жиирэй можын хэм соо оршодог. Паркын хилэ соо Орографическа томо хэсэгүүд илгарна: Святой Нос хахад арал, Баргажанай шэлэ, Чивыркуй перешеек болон Ушканиин аралнууд.

Паркын дэбисхэр дээгүүр зүүн-хойто зүг руу хоёр хадын шэлэнүүд нэмжынэ: баргажанай заповеднигһээ бармашай нуур хүрэтэр аалихан доошолһон Баргажанай (паркын хилэ соохи шэлын эгээл үндэр тэмдэг-далайн нюрууһаа 2376 метр), Хахад аралай түбһөө хойшоо ба урагшаа аалихан доошолһон Гэгээн Хамар хахад аралай дунда шэлэ (дунда хубидань эгээл үндэр тэмдэг — 1877 м).

Чивыркуй перешеек гэгээн Хамар хахад аралые Байгалай зүүн эрьетэй холбодог. Ушканиин аралнууд хадаа Байгалай хонхорые хойто ба урда хоёр хотогор болгожо хубаадаг уһан дорохи (Байгал) Академическэ шэлын орьёлнууд болоно.

Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр ташалангуудай эгсэ талаар иимэ аргаар хубаарилагдадаг: 26° ба дээшэ (крутосклонууд) — 55 %, 16° — һаа 25° хүрэтэр — 28 %, 0-һоо 15° хүрэтэр-17 %.

• 

  Ушканиин аралнууд

• 

  Гэгээн Хамарай оройһоо Чивыркуй перешеек ба Баргажанай булан тээшэ үзэмжэ

• 

  Чивыркуйский залив. Могойн тохойдо

• 

  Гэгээн Хамарай хахад арал

Гидрографи

Үбэр Байгалай үндэһэтэнэй хүреэлэнэй хуурай газарай хилэ хүреэлэнэй газаа байдаг Баргажан голой һабын уһа хубаадаг далангаар гарадаг. Паркын дэбисхэр дээрэ олон багахан голнууд урдадаг (Буртуй, Бага Чивыркуй г.м.). Тэдэ булта хаалтатай бассейнтэй, Уһаяа Байгал далайдаа абаашана. Тэдэнэй эгээл шухалань: Ехэ Черемшана, Бага Черемшана, Ехэ Чивыркуй.

Эгээн томо нуурнуудынь — Арангатуй ба Бага Арангатуй-Чивыркуй перешейкэ дээрэ байрладаг ба Чивыркуй булантай холбогдоһон. Удаадахи томо Бармашевын нуур аршаануудаараа мэдээжэ. Гадна хорёод гаран карст нуурнууд эндэ тоологдоно.

Паркын дэбисхэр дээрэ халуун уһанай гараха газарнууд бии — Могойн, Нечаевскиин, Кулиноегой аршаанууд.

Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй хилэ соо Байгал нуурай 37 мянган га (Чивыркуйска тохойдо 27 мянган га, Баргажанай тохойдо 10 мянган га) уһан талмай ороо. Тохойнууд Баргажан, Бага Чивыркуй голнуудай обооролгоһоо бии болоһон Чивыркуй перешеегээр — перемычкаар хубаагданхай.

Хүрьһэн

Хүрьһэ бүридүүлдэг үүлтэрнүүд олон янзын байдаг ба үндэһэн үүлтэрэй элювяар харуулагдадаг. Паркын дэбисхэр дээрэхи хүрьһэн ехэнхи хубидаа жэжэ шэглэлэй, хайр шулуутай, шииг нойтоор бэлээр арилгагдадаг ба ургамалай үгыдэ һалхинда намилзадаг.

Хүрьһэнэй хубаарилга үндэрэй-бүһэлүүрэй заршамаар болодог:

• Тундрово-һарьдагай ойн комплексын хүрьһэнэй гол дэбисхэр (урһаа дээшэ 1400—2600 м. м.) хадын-тундрын хэһэг хэһэгтэй, хадын-тундрын хүлэр ба үмхи, мүн хадын-тундрын глеевэ сэбдэг хүрьһэнүүдээр харуулагданхай.
• Субальпийско-подгольцова ойн комплексын хүрьһэнэй хушалтада (урһаа дээшэ 1300—2000 м. м.) гол дэбисхэрынь хадын-тундрын үмхи, хадын-тундрын дэгнүүл-үмхи, хадын-тайгын хүлэр-үнэһэлиг ба хадын-тайгын үмхи-хүлэр хүрьһэн болодог.
• Хуша тайгын (урһаа дээшэ 1000—1800 м. м.) ба хуша-жодоо тайгын комплекснуудта гол дэбисхэрынь хадын-тайгын үмхи-хүлэр-үнэһэлиг, хүлэр-үнэһэлиг, үмхи-хүлэр хүрьһэн болодог. Тэдээнтэй согсолбори соо хада тайгын хүлэр-элһэлиг-шабар ба дэгнүүл-үмхи хүрьһэн хүгжэнги.
• Һаруул шэлбүүһэтэ шэнэһэн тайгын ойн комплексын гол дэбисхэр (урһаа дээшэ 600—1500 м. м.) дэгнүүл ойн ба дэгнүүл-карбонадай хүрьһэ байгуулдаг. Газарай муу зүйлнүүдтэ нугын сэбдэг хүрьһэн элбэг.
• Нугын-талын хүрьһэнэй хушалтада (урһаа дээшэ 455—950 м. м.) ба дотор-ойто хээрын (ур-һаа 500—1200 м. м.) ойн комплекснууд хадын дэгнүүл-сэбдэг ба дэгнүүл-элһэлиг хүрьһэн булюу. Талмайн зарим хубиие борын элһэн эзэлдэг. Хагдан-вейниково шугы дорохи хүрьһэнэй хушалта намагай сэбдэг хүрьһөөр харуулагдана.

Ойн комплекснуудай хэм соо хүрьһэнэй хушалтын ехэ эреэн маряан микро — ба мезорельефэй онсо шэнжэнүүдые ба хүрьһэ бүридүүлдэг үүлтэрнүүдэй олон янза байгуулна.

Ургамал

Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр Сибириин урда тайгын тайгын тайгын ой модоной бүһэлүүртэ ородог. Ургамалай хушалтын бүридэлдэ Үбэр-Байгалай хадануудай шэнжэтэй дээрэһээ доошоо бэлхүүһэн һайнаар харагдана.

Ойн тарималнуудай бүридэлдэ шэлбүүһэтэ модод эзэрхэнэ: юрын нарһан (Pinus sylvestris) — 33,6 %, хушын стланик (Pinus pumila) — 29,2 %, Сибириин хуша (Pinus sibirica) — 13,5 %, гмелинэй шэнэһэн (Larix gmelmii) — 9,1 %, сибириин жодоо (Abies sibirica) — 5,4 %. Набшаһата тарималнууд багахан талмайнуудые эзэлнэ: шулуун ба үргэн набшаһата хуһан (Betula ermanii, в.pla-typhylla) — 4,3 %, уляаһан (Populus tremula) — 3,9 %.

Паркын хадын-тайгын ойнуудые хубаарилгада хэдэн онсо шэнжэнүүд бии. Ойн бүһэлүүрнүүдтэ шэнэһэн (Larix gmelmii) ба хуша-шэнэһэн (Pinus sibirica — Larix gmelmii) ойнуудай булюу хүгжэлтэ абаһан Сибириин түбиин хадануудта орходоо, талмайн үндэһэтэнэй хүреэлэндэ тэдэнэй ехэ бэшэ (14 мянган га тухай). Тэдэ далайнуудай дээрэхи голой террасануудаар олтирогуудаар дэлгэрэнги. Хахад аралай баруун-хойто зүгтэ шэнэһэн таримал Нангин Хамар (Larix gmelinii) ойн дээдэ хилэ хүрэтэр хэлэнүүдээр ородог. Хахад аралай бусад бүхы дэбисхэрые ойн бүһэлүүрэй хэм соо нарһан (Pinus sylvestris) ойнууд эзэлдэг. Тэдэ Баргажанай шэлын баруун ташаландашье (Хуурай Ехэ горхонһоо Баргажан голой адаг хүрэтэр) булюу байдаг.

Паркын харанхы шэлбүүһэтэ ойнууд (сибириин жодоо сооһоо — Abies sibirica) амяараа газарнуудые эзэлжэ, Ехэнхи ушарта Байгалай эгээл шиигтэһэн эрье тээшэ тэгүүлдэг, мүн Гэгээн Хамар хахад аралай зүүн-хойто зүгтэ дайралдадаг. Байгалай зүүн эрьеэр элһэн доро хушын стланик (Pinus pumila) бии болоно. Эрьеын зарим хэһэгүүдтэ тэрэ бусад шэлбүүһэтэ шулуунуудтай хамта байгал шадарай шиигтэй ой модоной бүһэлүүртэ таарама тусхай янзын бүлэглэлнүүдые бүридүүлдэг. Гэгээн Хамар хахад арал дээрэ тэрэ хэһэг хэһэгээр лэ харуулагдана.

Ургамалай бүридэлдэ эндемичнэ, хоморой ба реликтовэ ургамалнууд олон. Реликтын гарбал талын фитоценозуудай янза бүриин түрэлнүүдтэй, Ушканиин аралнууд ба Гэгээн Хамар хахад арал дээрэ альпийска бургааһатай үндэр уулын комплекснуудай ургамалай бүлгэмүүд сэнтэй юм. Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр дээрэ 10 мянга гаран зүйлнүүд элирүүлэгдээ. онсо сэнтэй байгаалиин тарималнуудай га, тэрэ тоодо нарһаар хэгдэһэн ойнууд (Pinus sylvestris), гмелинэй шэнэһэн (Larix gmelinii), сибириин хуша (Pinus sibirica) ба 200-тай ба дээшэ наһанай сибириин жодоо (Abies sibirica).Хушын стланик (Pinus pumila) ба ерник (Betula divaricata) бүлэглэлнүүд онсо сэнтэй гээд илгагданхай. Өөрынгөө оршоной баруун хилэдэ хоморой үзэмжэ хадаа чозени (Chosenia arbutifolia) онсо һонирхол татана. Уридшалһан сэгнэлтээр паркын ургамалнууд 700 гаран янзын һудаһанай ургамалнууд болоно. Эндэ Оросой Холбоото Уласай Улаан дэбтэртэ оруулагдаһан олон янзын, эндемичнэ 19 янзын, Байгал дээрэ хоморой 9 янзын, тэрэ тоодо бородиния Тилинга (Borodinia tilingii) байрлалга тэмдэглэгдэнхэй.

Амитанай аймаг

Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр дээрэ 300 янзын газар нюргата амитад бүридхэлдэ абтанхай: 50 янзын һүн тэжээлтэн, 250 — шубууд, 3 — мүлхигшэд ба 3 янзын газар уһанай амитад. Дунда ба томо хэмжээнэй һүн тэжээлтэ амитадай эгээн юрын янзанууд: сагаан шандаган («Lepus timidus»), юрын хэрмэн («Sciurus vulgaris»), ондатра («Ondatra zibethica»), булган («Martes zibellina»), үен (M. erminea), хүрин баабгай («Ursus arctos»), дэлгэр буга («Cervus elaphus»), хандагай («alces alces»). Ушканиин аралнууд Байгал дээрэ Байгалай хаб загаһанай хэбтэшын тон шухала газар болоно («Phoca sibirica»). Парк соо дайралдадаг газар дээрэхи һээр нюргата амитадай 49 янза Оросой Холбоото Уласай ба гү, али Буряад уласай Улаан номуудта оруулагданхай.

Баргажанай ба Чивыркуйска тохойнуудай, паркын нуурнуудай ба голнуудай Ихтиофауна омуль («Coregonus autum-nalis»), юрын сиг|сиг]] (С.lavaretus), сибириин хадарин («Thymallus arcticus»), гутаар («Lota lota»), сурхай («Esox lucius»), алгана («Perca fluviatilis»), Елец (загаһан)|Елец]] (leuciscus leuciscus), язь (lidus), юрын плотва] («rutilus Rutilus») болон бусад чивыркуй булан сигэй Нуурай түхэл түрьһэеэ хаядаг гол газарнуудай нэгэн юм.

• 

  Хүхэ дэглы

• 

  Белёк

• 

  Сахали

• 

  Сахалиин дальбараа

Байгаалиин ба археологиин хүшөөнүүд

Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр дээрэ байгаалиин олон шухаг объектнүүд тоологдоно. Тэдэнэй 17-ниинь паркын байгуулагдахаһаа урид байгаалиин хүшөөнүүд гэжэ соносхогдоһон байгаа. Эдэ хадаа байгаалиин газарай нюруу түхэлэй хүшөөнүүд (Онгоконой хушуун, Ехэ Бакланий олтирог, Ушканиин аралнууд), геологиин (Бага Шэлтэй агы, Элһэн Дууладаг, Ехэ ба Бага Кылтыгей аралнууд, Камешек олтирог-Нэрэгүй), уһанай (могойн аршаанууд, Кулинай намагууд, Нечаевский, Арангатуй нуур), ботаническа (Черемшанай шугы гэжэ хүнды).

Могойн булаг

Паркын түүхын ба соёлой согсолборидо байгаалиин-түүхын хүшөөнүүд (монаховско, Нижнеизголовскын, Үбэлжөөнэй, Шимайн), археологиин олон хүшөөнүүд ороно, тэдэнэй тоодо манай ээрын урдахи II зуун жэлэй неолитическэ байранууд, хабтагар шулуун хүүрнүүд ба XIV—XV зуун жэлэй орой нүүдэлшэдэй хүүрнүүд, эртэ урдын уһалууриин байгуулгын мүрнүүд, хүрэл ба эртын түмэр зуун жэлэй 35 һуурин.

• Аралнууд
• 

  Нюсэгэн арал

• 

  Ехэ Бакланий олтирог

• 

  Сагаан Шулуун

• 

  Ушканиин аралнууд

Функционально газар илгалга

1989 ондо «Росгипролес» гэһэн дээдэ һургуули парк эмхидхэлгын түсэл («Үбэр Байгалай гүрэнэй байгаалиин үндэһэтэнэй хүреэлэн эмхидхэлгын гол түсэбэй Тобшо зураг») зохёон бэлдэгдээ. «Үбэр Байгалай үндэһэтэнэй хүреэлэн» гэһэн Холбоото Уласай Гүрэнэй һангай эмхи зургаан тухай хүсэндөө байһан Дүримэй ёһоор, хамгаалгын ба ашаглалгын элдэб янзын гуримтай хэдэн үүргэтэ бүһэлүүрнүүд тодхогдоо:

1. Дархан газарай журамай бүһэлүүр — 90 717 га.
2. Онсо харууһатай газар— 26 295 га.
3. Рекреационно ашаглалгын газар — 106 658 га.
4. Ерэгшэдые хангалгын газар — 7165 га.
5. Ажахын хэрэглэмжын газар— 6165 га.
6. Танин мэдэлгын аяншалгын газар — 30 177 га.

Хүтэлбэри

2011 оной сентябрь һарада дархан газарые шэнэдхэн эмхидхэлгэ эхилээ — «Баргажанай дархан ба Үбэр Байгалай үндэһэтэнэй хүреэлэнэй Нэгэдэмэл захирал» гэһэн Холбоото Уласай гүрэнэй бюджедэй эмхи зургаанай Үбэр-Байгалай үндэһэтэнэй хүреэлэнэй ба Баргажанай дархан газарай үндэһэн дээрэ болбосорол тухай ородой Холбоото Уласай МПРиЭ-гэй захиралта гараа.

Ажалтан

Захирал: Овдин Михаил Евгеньевич

Дэбисхэр хамгаалгын талаар захиралай орлогшо: Маковеев Николай Васильевич

Эрдэмэй ахалагша хүдэлмэрилэгшэ: Разуваев Андрей Евгеньевич

Штат: бүхыдөө 68 хүн, эрдэмэй ажалшад — 1 хүн, харуулай албан — 35 хүн.

Ажаглалтанууд

Ссылкэнүүд

• Великая Россия: Забайкальский национальный парк (ород хэлэн).
• Забайкальский национальный парк (ород хэлэн).
• Забайкальский национальный парк (ород хэлэн).
• Заповедная система России. Справка (ород хэлэн).