«Түнхэнэй» үндэһэтэнэй парк

«Түнхэнэй» үндэһэтэнэй парк
Категори МСОП — II (Үндэһэтэнэй парк)
Гол мэдээсэл
Талмай	11836,62 км²
Байгуулагдаһан һара үдэр	27 майн 1991 он
Хүтэлбэрилхы эмхи	Холбоото Уласай гүрэнэй бюджедэй эмхи «Түнхэнэй» үндэһэтэнэй парк
Байһан газар
51°41′00″ с. ш. 102°08′00″ в. д.
Гүрэн	Оросой Холбоото Улас
Можо нютаг	Буряад Улас
Аймаг	Түнхэнэй аймаг
Дүтын хото	Хэрэн, Эрхүү, Улаан-Үдэ
tunkapark.ru
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

«Түнхэнэй» үндэһэтэнэй парк (ород хэлэн Национальный парк «Тункинский») — Буряадай үндэһэтэнэй парк, РСФСР-эй Сайдуудай Зүблэлэй 1991 оной майн 27-ой 282-дохи тогтоолоор байгуулагдаһан, Түнхэнэй һаба газарай бүтэн, олон янзын экосистемэнүүдые (талаһаа хада уулын тундра хүрэтэр) хамгаалха, амаралгын хэрэглэлгэ эмхидхэхэ зорилготойгоор байгуулагдаһан. Саяан уулын эгээл үндэр орьёл Мүнхэ — Һарьдаг паркын дэбисхэр дээрэ оршодог.

Үндэһэтэнэй парк Оросой Холбоото Уласай Байгаалиин нөөсэнүүдэй болон байгаали хамгаалгын яаманай мэдэлдэ ородог.

Түүхэ

Түнхэнэй үндэһэтэнэй паркын эрдэмтэ сэдэбүүд
Сэдэбэй нэрэ	Ажалнуудай эхинэй үдэр	Ажалнуудай үдэрнүүдэй үдэр (2009 оной байдал)
Түнхэнэй үндэһэтэнэй паркын газар зүйн мэдээсэлэй байгуулалта (ГИС). Үндэһэтэнэй паркын эрдэмэй ба һургаалта амаралгын ба аяншалгын карта зохёолго, бүридхэхэ ба хэблэхэ	2004	үргэлжэлнэ
Хуша модоной нэгэдэмэл сэгнэлтэ	2002	үргэлжэлнэ
Хүдэлмэриин ой модо һэргээлгын ба газарай нюруу түхэлые оностой болгохо эрдэмэй үндэһэ	2004	2008
Түнхэнэй үндэһэтэнэй паркда Зүүн Ород-Хитад нефтын дамжуулгын замаар байгаалиин оршон тойронхи байдалые сэгнэлтэ	2002	2002
Онсо хамгаалгын газарай нюруу түхэлэй радиациин байгаали хамгаалга	2004	үргэлжэлнэ
Хүн зоной ажаһуудаг ба шажан мүргэлэй газарай нюруу түхэлэй экологи	2004	үргэлжэлнэ
Онсо хамгаалгын газарнуудай ба хүгжэлтын газарнуудай экологи, аюултай байгаалиин ба хүнэй үүсхэһэн үйлэ ябасанууд	2004	үргэлжэлнэ

Географи

Үндэһэтэнэй парк Буряад Уласай Түнхэнэй аймагта (бүхы захиргаанай тойрогые эзэлнэ) Хамар-Дабан болон Зүүн Саяанай шэлэнүүдэй хойто үбэртэ болон Түнхэнэй һабада оршоно.

Түнхэнэй үндэһэтэнэй паркын хилэ 11,8 мянган км² талмайтай, баруун Буряадай Саяан-Байгалай хизаарые эзэлдэг тойрогой хилэтэй бүримүһэн таарана. Хойто зүгтэ Түнхэнэй Гольцын уулаар Ахын аймагтай, урда зүгтэ Хонгор уулын шэлэ нюруугаар ба баруун Хамар-Дабанай уhанай нюруугаар уласай Захааминай аймагтай хилэ залгана. Баруун ба баруун урда зүгтэ Ород ба Монголой хоорондохи гүрэнэй хилэ Мунку- Һарьдагай бүхы дэбисхэрээр болон Ехэ Саяанай зүүн-урда газараар үргэлжэлнэ. Аяншалга Буряад орондо гэһэн толилолго соо Буряад ороной гайхамшаг үзэгдэлнүүдэй тоодо ородог Мүнхэ-Сарьдаг-Саяанай эгээл үндэр орьёл (3491 м) мүн. Зүүн зүгтэ аймаг Эрхүү можын Слюдянай аймагтай зэргэлээд байна.

Хизаарай хойто хахадые Түнхэнэй хонхор эзэлнэ, Байгалай һаба газарай үргэлжэлэл, эм домто аршаан булагуудаараа, альпын нугануудаараа онсо илгаатай. Бүхы үргэригэй шэглэлдэ 200 км үргэлжэлжэ, аажамаар далайн нюрууһаа 1200 м хүрэтэр дээшэлжэ, 30-һаа 20 модо хүрэтэр нарижана. Аймагай гол болохо Эрхүү мүрэн жалгын оёороор урдана.

Нютаг можын урда хэһэгые Зүн-Мүрэн гол зүүн урда тээ Хамар-Дабаанай хада тайгын шэлэ хүтэлнүүд, баруун тээнь модогүй үндэрлигтэй Ехэ Саяанай һалаа шэлэнүүдээр гэжэ хубаарна.

Уларил

Тус бүһэ нютагай уларил хурса эгсэ эхэ газарай шэнжэтэй, үдэр бүриин болон жэлэй ехэ температуратай, жэлэй хур бороо, шииг нойто багатай. Үбэлэй сагта Сибириин антициклон зонхилно — хүйтэн агаарай массануудай үндэр даралтатай газар болон тэрээнтэй таараха тунгалаг, һалхингүй, хүйтэн уларил. Зунай сагта бүрхэг үүлэтэй бороотой, хүсэтэй һалхин ажаглагдадаг. Январиин дунда жиирэй температура −22 °C…-24 °C эгээл доогурхи хонхорнуудта −19 °C…-21 °C хадата газарнуудаар. Июлиин дунда температура +17 °C һаа хонхорто +11 °C…хүрэтэр +14 °C хада газараар. Эгээл бага хэмжээн −50 °C хүрэтэр, эгээл ехэ +34 °C. Жэлэй дунда зэргын хур бороо, шииг нойтон 300—350 мм, хада уулануудта 500—600 мм, Хамар-Дабанай жалгада — 1000 мм хүрэтэр ородог. Эрхүү мүрэнэй ба нуур хонхорой баруунһаа зүүн тээшээ үргэлжэлһэнтэй тааруулан, баруун ба зүүн зүгһөө һалхин эршэтэй хүдэлдэг.

Амитад

Паркын амитадай тоодо тайгын, тала газарай, шулуута хада уулануудай орьёлнуудай ажаһуугшад ороно. Гол ноёрхожо байһан зүйлнүүдынь саарал талатай, тэгшэ шүдэтэ ба улаан нюрган мэрэгшэд, охотноонууд юм. Туруута амитад сооһоо хүдэри ба буганууд, харин арьатанууд соо — үен ба булган элбэгээр ушардаг. Үндэр уулануудай бүһэдэ боро шүдэтэ ба улаан-боро үндэр хадын ута шэхэдэ полевка ба хойто улаан үбсүүтэ, харин арьяатануудай дунда — үен олоор үдэдэг, тэрээнэй доодохи хубидань дунда боро шүдэтэ ба улаан- боро полевка.

Жэрхи

Паркын шубуута амитад элбэг баян ба 17 ангиин 237 зүйлээр түлөөлэгдэнэ (1994 оной үргэн сэгнэлтэ). Тэдэнэй 48 зүйлынь Буряадай Улаан дэбтэртэ, 9 зүйл Россиин Улаан дэбтэртэ оронхой. Хара шэлбүүһэтэй ой соо тайгын зүйлнүүд зонхилно — хүбүү, эреэн тоншуул, алаг конёк, онголо, сибириин горихвостка, ногоон пеночка, корольковай пеночка, московка, нугаһан ба бусад; үсөөн тоото: түүтэй шубуун, дүлии хүхы, желна, кукша, алаг шаазгай, бага батаганаа баригша, гургалтай- улаан хүзүүтэ, боро толгойто гаичка; үсөөн ушарта: турлааг ба юрын щур. Хадын хойто зүгтэ пеночка-таловка, гургалдай-улаан хүзүүтэ, юрын чечевица болон хойто зүгэй овсянка. Холимог ба шэнэтэ ой соо шубуута амитад хара шэлбэһэтэ ойдо ороходоо үсөөн байдаг. Шүрбэһэтэй ба холимог ойдо дэлгэрэнгы зүйлнүүдһээ гадна — хүбүү, дүлии хүхы, ехэ толботой тоншуул, сибириин жэгүүртэ, тайгын батагана баригша, московка ба бусад, шэнэһэтэй ой до һойр, шулуун һойр, эреэн конёк, пеночка-таловка, пеночка-зарничка, вьюрок болон бусад. Нуур, намаг, голой эрье, аралнууд дээрэ үерэй нюруугай экосистемэдэ һүрөөтэй хун шубуун, һоно нугаһан, эшхэрдэг шүрхы, дууша шүрхы, боро нугаһан, улаан толгойто ба залаатай шунгадаг нугаһан, толботой сверчок, шара хүхэ сүгсэгы, шара толгойто хүхэ сүгсэгы ба бусад гэхэ мэтэ амитад үүр хэнэ. . Намагтай газараар хооллодог ан шубууд ехэ уһанай хажууда амидардаг: мяхаша шубуун, талын хулда, сагаан һүүлтэй бүргэд. Уһан ба намаг ойролсоо ой модондо һэеы ба борбилоонууд түбхинэнэ. Нуурнуудай хажуугаар нээлтэтэй газарнуудта иимэ шубуудай зүйлнүүд ехэнхидээ дайралдадаг: талын булжамуур, боро хилэн, дубровник, улаан нугаһан, суусагаалжан, һараалжан, поручейник ба бусад, хаа-яндаа талын хулда ба боро тохорюун ушардаг.

Газар уһан дээрэхи амитадта сибириин баха элбэгээр ушардаг, үсөөнөөр огсэ хоншоортой баха, сибириин углозуб ба монголой баха. Мүлхигшэдһөө эгээл дэлгэрэнгеэр ушардаг түлөөлэгшэд гэхэдэ, юрын хаалтатай хушуутай могой, мүн тиихэдэ амиды түрэдэг гүрбэл, юрын хорогүй могой, гоёолтотой могой ба юрын хорото гадюка.

Паркын уһа нуурнуудаар хадари, зэбгэн, тула, һэлбэрүүһэн, сурхай, елец, булуусхай, линь, ялаагана, хөөлэнтии, жараахай, гутаар, алгана, голец, щиповка загаһад.

Бүридхэлдэ абтаһан түхэлнүүдэй тоо:

• загаһад — 16
• газар уһанай амитад — 4
• мүлхигшэд— 5
• шубууд — 237
• һүн тэжээлтэн — 47

Оросой Холбоото Уласай Улаан дэбтэртэ оруулагдаһан түхэлнүүд
Нэрэ	Эрдэмэй нэрэ
Шубууд
Бүргэд	Aquila chrysaetos
Томо подорлик	Aquila clanga
Шонхор	Falco rusticolus
Сагаан һүүлтэй далайн бүргэд	Haliaeetus albicilla
Бүргэд- ута һүүлтэ	Haliaeetus leucoryphus
Нашан харсага	Falco peregrinus
Мяхаша харсага	Pandion haliaetus
Шара шубуун	Bubo bubo
Хара хилэн	Ciconia nigra
Һүн тэжээлтэн
Улаан шоно	Cuon alpinus
Хойто зүгэй оро	Rangifer tarandus
Саһата барас	Uncia uncia
Һолонго	Mustela altaica raddei

Ургамал

Ургамалай гол түхэл ой модон юм. Үндэһэтэнэй паркын бүхы ой модон 1-дэхи бүлэгэй ой модондо ородог. Диилэнхи хубида эндэ Сибириин хушын ба Шэнэһэтэ модонуудай тарималнууд элбэг:25,5 % ба 52,8 % ойтой газарнууд, шэлбэһэтэ ургамалнуудай хуби 86,2 %, зөөлэн набшаһата 11 %. Шанар муутай тарималнууд ба бургааһад бүхы ой модоной 55,9 хубииень эзэлдэг.

ХХI-дэхи зуун жэлэй эхиндэ үндэһэтэнэй паркын ургамалнуудай бүридэлдэ 1000 гаран янза һудаһанай ургамалнууд ороно, тэрэ тоодо Буряадай Улаан Дэбтэртэ, Оросой Холбоото Уласай Улаан Дэбтэртэ байгаалиин 68 зүйлнүүд оруулагданхай.

Оросой Холбоото Уласай Улаан Дэбтэртэ оруулагдаһан түхэлнүүд
Нэрэ	Эрдэмэй нэрэ
Покрытосеменные
Борец тангутский	Aconitum tanguticum
Кизильник блестящий	Cotoneaster lucidus
Лютик саянский	Ranunculus sajanensis
Маннагеттея Гуммеля	Mannagettaea hummelii
Мегадения маленькая	Megadenia pygmaea
Рябчик дагана	Рябчик дагана
Ятрышник шлемоносный	Orchis militaris

• 

  Түнхэнэй һарьдаг мундарганууд

• 

  Ургамал

• 

  Дабаан

• 

  Шэлбэһэтэ ой

Гайхал дурасхаалнууд

Паркын дэбисхэр дээрэ олон тоото хүнүүдтэ байгаалиинба соёлой- түүхын гайхал дурасхаалта үзэсхэлэнтэ газарнуудтай танилсуулха, олон тоото ашагта малтамалай аршаануудта амарха арга боломжо олгогдодог. Эдэ хадаа Аршаан курортын нүүрһэнтүрэгшын уһан, Хонгор-Уулын түмэртэй аршаан, Жэмһэгэй ашагта малтамалнуудай метан дулаанай аршаан, Нилова Пустынай кремне бодосотой радоной дулаасуулгын аршаан, Шумакай нүүрһэнтүрэгшын дулаанай аршаан болоно.

Эрхүү голой эрьедэ Жэмһэг һуурингай газарта

Байгаалиин хүшөөнүүд:

• Хэнгэргэ голой гантиг оёор.
• Жэмһэгэй һүбэ
• Геологиин нюуруу Белый Яр
• Хонгор-Уула аршаан
• Хойморой нуур
• Хобогой нууркское озеро]]
• Гол Ехэ-Угун (хадаһаа гарахадаа)
• Хэнгэргэ гол

Түүхын ба соёлой хүшөөнүүд:

• Ородой Эзэнтэ гүрэнэй хилэ хамгаалхын тулада баригдаһан Түнхэнэй хэрэмэй газарта хэрээһэн.
• Буддын шажанай урданай уран барилгын ансамбль Бурхан-Баабай гү, али Хан Шаргай-ноён.
• Буха-ноёной нангин шүтөөнэй газар — Түнхэнэй Орьёл уулын һалаа шэлэнүүдэй шулуун гантиг хабсагай.
• Үргэлэй газар — Тамхи Баряша.
• Һүмэнүүд: Нангин-Покровскын, Нангин-Иннокентьевская, Князе-Владимирскын, Петропавловскын.

Аяншалга

Түнхэнэй үндэһэтэнэй паркын дэбисхэр дээрэ аяншалгын иимэ түхэлнүүд хүгжөөгдэнхэй:

Гадаада аяншалга гээшэ нэгэ уласай ажаһуугшадай хилэһээ гадуур нүүдэлтэй холбоотой.

Дотоодын аяншалга гээшэ нэгэ гүрэн доторхи аяншалагшадай хүдэлөөн юм.

Орохо аяншалга хадаа уласай дэбисхэртэ хари гүрэнэйхидэй орохо ябадал юм.

Түнхэнэй Үндэһэтэнэй паркаар хүн зоной аяншалгые сэгнэхэ шалгуурһаа дулдыдажа, иимэ ангилалнуудые илгаруулжа болоно:

Аяншалгын зорилгоор: амаралгын-тамир һэргээлгын аяншалга эмнэлгын аяншалга элүүржүүлгын аяншалга болбосоролой (экскурсиин) аяншалга эдеэ хоолтой танилсалгын аяншалга тамирай аяншалга амаран загаһа барилга үлэмжэ аюултай аяншалга газарай нюруу түхэлөөр ба газар зүйн онсо шэнжэнүүдээр ябаха аргаар: эдэбхитэй, унаа тээбэриин аяншалга.

Олзо хэрэгэй аяншалга Бусад ангилалнууд тоног түхеэрэмжын аргаар эмхидхэлэй түхэлөөр наһанай болон ниигэмэй шэнжэ шанараар амаралтын үедэ эдэбхитэй байдалаар бусад тэмдэгүүдээр.

Түнхэнэй үндэһэтэнэй парк тусхай мэргэжэлтэ шагналнуудаар тэмдэглэгдэнхэй:

• Аяншалгын бренд: эрхим дүршэлнүүд
• Газар дэбисхэрээр зам эрхим заагша
• Аяншалгын эрхим портал
• Ородой 1000 эрхим брендүүд:: Амиды уг баялиг

• 

  Гол Кан

• 

  Хэнгэргэ гол

• 

  Сэсэглэжэ байһан хүнды

• 

  Эрхүү голой хүнды

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Тункинский национальный парк (неопр.). Большая российская энциклопедия.
• Кислов Е. В. Памятники природы Тункинского национального парка. — Улан-Удэ: Издательство БНЦ СО РАН, 2001. — 93 с.
• Краснопевцева В. М. Редкие виды растений национального парка «Тункинский»: справочник. — Иркутск: Репроцентр А1, 2006. — 69 с.
• Ахаржанова Т. В. Природа Тункинского национального парка: учебное пособие. — Улан-Удэ: Издательство ВСГУТУ, 2013. — 107 с.

Ссылкэнүүд

• Официальный сайт - Национальный парк "Тункинский" (ород хэлэн). tunkapark.ru.
• Особо охраняемые природные территории России (ород хэлэн). oopt.info.
• Тункинский национальный парк: страница на сайте Минприроды России (неопр.). mnr.gov.ru.
• Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации (неопр.). mnr.gov.ru.