Санжиев Жалсан (Ширап-Жалсан) Батуевич

Жалсан Санжиев
буряад хэлэн Санжиев Батын Шираб-Жалсан
Жалсан Батуевич Санжиев "Орос гүрэнэй эрхим һургуулинууд" гэһэн харалганда Москва хотодо, 2005 ондо.
Нэрэ түрэһөөр	Ширап-Жалсан
Полное имя	Санжиев Ширап-Жалсан Батуевич
Түрэһэн һара үдэр	1945 оной апрелиин 19(1945-04-19)
Түрэһэн газар	Нарһата-Нуурта (Нарһата) һуурин, Яруунын аймагай, Буряад Уласай
Наһа бараһан һара үдэр	2010 оной сентябриин 4(2010-09-04) (65 наһатай)
Наһа бараһан газар	Улаан-Үдэ хото
Эрхэтэнэй байдал	Оросой Холбоото Улас
Гүрэнэй эрхэтэн	Орос гүрэн
Ажал ябуулгын янза	багша
Эсэгэ	Санжа
Эхэ	Цымжит Анчиковна
Супруга	Санжиева Екатерина (Дулмацу) Бадмацыреновна
Үхибүүд	Санжиев Тумэн 1967 ондо түрэһэн Санжиев Жаргал 1971 ондо түрэһэн Санжиев Амгалан 1976-2019
Шагналнууд	Буряад Уласай арадай гэгээрэлэй габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Оросой Холбоото Уласай эрдэм һуралсалай габьяата хүдэлмэрилэгшэ, «Жэлэй захирал», Россиин захиралнуудай Зүблэлэй гэшүүн, Зохёохы педагогикын академиин гэшүүн-корреспондент, Габьяата багша, Арадай багша, Оросой Холбоото Уласай Соёлой яаманай «Соёлдо туйлалтануудай түлөө» тэмдэгэй лауреат, «Эрдэм ухаан» шэглэлээр «Признание» гэһэн олониитын шангай лауреат. «Болбосоролой хүгжэлтэдэ хубитаяа оруулһанайнгаа түлөө» медаляар, «Багша» номинацида «Ородой болбосоролой хүгжэлтэдэ ба залуу үетэниие хүмүүжүүлгэдэ ехэ хубитаяа оруулһанайнгаа түлөө» Хүндэлэлэй грамотаар шагнагдаа, «Буряадай эрхим хүнүүд-2010» гэһэн мүрысөөнэй лауреат.
Автограф

Санжиев Жалсан (Ширап-Жалсан) Батуевич (ород хэлэн Санжиев, Жалсан Батуевич ; буряад хэлэн Санжиев Батын Шираб-Жалсан; 1945 оной апрелиин 19(1945-04-19) түрэһэн — 2010 оной сентябриин 4(2010-09-04) (65 наһатай) наһа бараһан) — Арадай багша, Республикын буряад үндэhэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай захирал, ниитэ ажаябуулагша, дэлхэйн соёлтой таһаршагүй холбоондо буряад соёл шэрэгшэд гэжэ һурагшадые хүмүүжүүлгэ дээрэ үндэһэлжэ, шэнэ оньһото үндэһэтэнэй болбосоролой хэб түхэл зохёогшо.

Намтар

Жалсан Батуевич Санжиев 1945 оной апрелиин 19-дэ Яруунын аймагай Нарһата (Сосново-Озёрск) нютагта Бадма-Ханда Баторовна Цыдыповагай гэр бүлэдэ түрэһэн. Нарайлалгын гэртэ хэбтэхэдээ, эхэнь үбдэжэ, үхибүүгээ үеэл дүү Цымжит Анчиковна Даруевада үгэбэ, тэрэнь дайнай һүүлээрхи хүндэ хүшэр сагта нэгэ долоон хоногой наһанһаань үхибүүгээ элүүр энхэдэнь тэнжээгээ. Жалсан хүбүүхэнэй оройдоол гурбатай байхадань, үргэһэн абань наһа ьараа. Хүбүүнэй Балшар бага наһаниинь Буряад ороной Гонда нютагай гайхамшаг үзэсхэлэн, хүнэй үйлэдбэриин ажаябуулгын нүлөө үшөө үзүүлэгдээгүй шэдитэ байгаалиин жэнхэни һайхан газарта малай гүүртэ дээрэ үнгэрөө. Цымжит Анчиковна һаалишанаар, хонишоноор хүдэлжэ, колхозой элдэб хүндэ ажал ябуулдаг һэн. Жалсан долоотойдоо Улхасасын эхин һургуулиин 1-дэхи классай һурагша болоо. Долоон жэлэй һургуулияа Комсомольское (Буряад орон)(Погромное) тосхондо дүүргэһэн, тэндэ бүхы Гондын үхибүүдые һурахыень эльгээһэн. Һургуулиин һүүлээр Жалсан Улаан-Үдын соёл болбосоролой училищида хореографиин таһагта ороһон байна. Зүгөөр шэлэһэн хэрэгээ дахин бодомжолжо, хоёр һара болоод, түрэл нютагаа бусажа, нютагайнгаа клубые даагшаар хүдэлөө.

1962 ондо дахин нютагһаа гаража, Улаан-Үдын багшанарай училищида һурахаяа ороо. Училищиин багшанар холын хүдөө нютагһаа ерэһэн залуу хүбүүндэ долоон жэлэй туршада хүдөөгэй һургуули дүүргээд, нилээд үетэнһөө хожомдоһон байхадань хүсэлдүүлхэ хэрэгтэнь туһалхаһаа гадна, дунда мэргэжэлэй болбосорол абахадань туһалһан байна. Эгээл шухалань гэхэдэ, тэдэ залуу хүбүүндэ ерээдүйнгээ дуудалга тодорхойлходо, ажабайдалай шэлжэлтэ хэхэдэнь туһалһан байна. Энэ хэрэгтэ ехэхэн туһа хүргэһэн хүндэтэ багшанар — классай хүтэлбэрилэгшэ — Донара Батуевна Хабхаева, Анна Родионовна Атутова, Ирина Даниловна Абашеева — түүхын, Дулма Дарижаповна — педагогикын, Дарима Тумуновна — буряад хэлэнэй гээд байгаа.

Һуралсалаа дүүргэһэнэйнь удаа залуу мэргэжэлтэниие Нарһатын (Сосново-Озерскын) дунда һургуулида эхин классуудай багшаар эльгээһэн байна. Тэндэ, түрэл нютагтаа залуу багшын түрүүшын хэшээлнүүд үгтэжэ, багшын ажалай эдэбхитэй эхин алхамууд хэгдээ, түрүүшын баяртай шабинартай болоо.

Санжиев 1968 онһоо Буряадай 1-дэхи лицей-интернадта хүдэлөө. Һургуулиин тэрэ үеын захирал Прокопий Федорович Бардаханов ерээдүйдээ ехэхэхэн амжалта туйламаар найдалтай залуу багшые үшөө эхин багшын практикада ябаха үедэнь обёоржо, һургуулидань сүлөө һууриин гарахадань, Улаан-Үдэ ерэжэ, ажаллахыень уриһан байна. 1968 оной 1-дэхи ангиинхид Жалсан Батуевичай ганса бүхы наһанайнь шабинар бэшэ, мүн хоёрдохи гэр бүлэнь болоо. Гэр бүлэһөө холо үндыһэн үхибүүд багша-хүмүүжэлэгшынгээ дүүрэн анхарал, хайра абадаг байгаа. Тэдэниие хатарта һургадаг, өөрөө тайзан дээрэ гаралсадаг, тэрээнтэй суг ниитын бүхы хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаададаг һэн. Энээнһээ гадна, тэрэ тэдэнэй үһые үргэжэ, ариг сэбэрые хаража, бүхы сүлөө сагаа тэдэндэ зорюулдаг байгаа. Багшын ажалайнь үрэ дүн гэхэдэ, шабинарынь эрхим класс, урдандаа нэрлэдэг байһан ёһоороо, баруун флангын пионерскэ отряд болоһон юм. Тэрэнэй шаби, Буряадай габьяата багша Вера Раднаевна Хартаева дурсана: «Минии hургуулида, Жалсан Батуевичта баярые хүргэнэб. Түрэһэн абамни эртэ, минии зургаадахи класста һуража байхада, наһа бараа. Жалсан Батуевич намда эсэгымни орондо, һайн эсэгын дүрэ болоо; бидэ хэзээдэшье холбоо алдаагүйбди. Энэ хадаа хододоо туһалхаар бэлэн, үхибүүн бүхэндэ гэрэлтэ этигэлтэ найдал байһан, зохёохы бэрхэ хүн, хубиин жэшээгээр, үйлэ хэрэгээрээ, сэхэ сэбэр ябадалаараа хүн бүхэндэ нүлөө үзүүлжэ шадаха хүн гээшэ. Олон жэлэй туршада тэрээнтэй хүдэлхэдөө, би ёһотойл багшаһаа олон юумэ мэдэхэ болооб. Минии хүн бололгодо, миэргэжэлтэй болон хүгжэлтэдэ оруулһан аша габьяаень хододоо һанажа, үри хүүгэдтээ, аша зээнэртээ, дүтынгөө зондо үнэн зүрхэнһөө хандаса, хайра дуран, хүндэлэл дамжуулжа ябахаб. Энэ сэгнэшэгүй…».

Дүрбэдэхи класста һуража байхадаа, Борис Можаевай сценариин ёһоор «Үгы болоһон гэршэ» гэһэн фильмын студиин буулгабарида шабинартаяа Мосфильмдэ ошоһон байна. Москвада байхадаа, үхибүүд ниислэл хотын түүхэтэ газарнуудаар экскурсида ябажа, ВДНХ, Останкино телебашня, Шереметьевэй ордон, пионернүүдэй болон һургуулиин һурагшадай хотын ордон ошоһон байна. Молдавска ССР-эй Криулянай аймагай Коржевскын дунда һургуулиин «Приетение» гэһэн Уласхоорондын хани барисаанай клубай урилгаар табадахи классаа дүүргээд, 18 һурагшадынь энэ һайхан улас руу аяншалһан байна. Залуу багшын үүсхэлээр байгуулагдаһан 5-дахи «Б» классай ансамбль хани барисаанай фестивальда хабаадажа, һайндэртэ хабаадагшадые үндэһэн буряад арадайнгаа дуу хатартай танилсуулба. Фестивалиин дүнгөөр ансамбль Лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртөө. Гадна үхибүүд Хара далайда тамаржа, Одесса, Тирасполь, Бендер, Кишинёв, Белгород-Днестровск хотонуудаар ябажа, Украинын, Молдавиин, Москвагай үхибүүдтэй нүхэсэһэн байна. Буряадай 5-дахи ангиин һурагшад молдаван арадай «Ашай Вяца омулуй» гэжэ дуу сээжэлдэн, гүйсэдхэжэ, молдовануудые баясуулаа. Тиигэжэ 1-дэхи лицей-интернат Эстониин, Молдавиин, Ярославлиин 44-дэхи һургуулиин хоорондо удаан сагай хани барисаанай үндэһэ һуури табигдаа. Тэрэнэй һүүлээр эдэ һургуулинуудай команданууд оло дахин бэе бэеэ элдэб наадануудта, һайндэрнүүдтэ урижа ябаа. 1-дэхи лицей-интернадай багшанар, хүмүүжүүлэгшэд, һурагшад гурба дахин Молдави, гурба дахин Эстони ошожо, интернат-һургуулиин уурхай руу гаа эстон, молдаваншуудые угтан абаа.

Ажалайнгаа хажуугаар Санжиев Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуули дүүргээд, түүхын багшын мэргэжэлтэй болоо.

1978 ондо 48-дахи һургуулида хүмүүжүүлгын ажалаар захиралай орлогшоор томилогдоод, дүрбэн жэлэй туршада хүдэлөө. Энэ үедэ тэрэ КПСС-эй гэшүүнээр абтаһан байгаа, шэнэ һургуулида кандидадай практика дүүргэхэ ёһотой байгаа. Директорэй орлогшоор, хэшээлһээ гадуур хүдэлмэри эмхидхэгшээр дүрбэн жэлэй туршада ажаллаһаниинь шэнэ дүй дүршэл, эрдэм мэдэсэ асараа. Ехэнхи ажал һургуулидашье бэшэ, харин Шишковка хороон соо түблэрһэн байна. Найман сагта ажалдаа ошоод, һүниин арба- арбан хоёр болотор гэртээ ерэдэг һэм. Тэрэ хүндэ хүшэр байдалтай эдиршүүлтэй, урагшагүй гэр бүлэнүүдтэй хүдэлдэг, сүлөө сагай хэмжээ ябуулгануудые эмхидхэдэг, милисэ болон нютагай зонтой харилсадаг, һүниин ээлжээндэ хүдэлдэг, үйлсын үхибүүдэй бүлэг бүлэгөөр суглардаг подвал, чердаг, орхисоной байрануудаар, гаражнуудаар ябадаг байгаа. Санжиев удаань 41-дэхи һургуулиин захиралаар томилогдожо, тэндэ жэлһээ нэгэ бага үлүү хүдэлөө. 1983 ондо түрэл 1-дэхи лицей-интернадтаа захиралаар бусаа. Жалсан Батуевич хорин хоёр жэлэй туршада захиралаар хүдэлөө, 2005 онһоо 2008 он болотор уран гоёор хүмүүжүүлгын талаар захиралай орлогшоор ажаллаһан байха юм.

Бүлэ

Жалсан Батуевич Екатерина Бадмацыреновна хоёр гурбан хүбүүдые хүмүүжүүлээ. Тэдэнэр бултадаа Улаан-Үдэ хотын 14-дэхи дунда эрдэм һургуулида абаа, ехэ хүбүүн Түмэн Санжиев дүүнэртээ жэшээ боложо ябаа. Екатерина Бадмацыреновна, англи хэлэнэй багша, ажалдаа саг үргэлжэ ябадаг һэн. Жалсан Батуевич үглөөнһөө үдэшэ болотор лицейдэ байгаа. Цымжит Анчиковна, Екатерина Бадмацыреновнагай эжы Бабасанжап Бальжиевна хоёр хүгшэн эжынь, тэдэнтэй нэгэ квартирада ажаһуудаг, хамаг юумэндэ туһалдаг һэн. Буряад гэр бүлын заншалаар залуушуул наһатай болоһон эхэ эсэгэеэ харадаг байгаа.

Суг хүдэлдэг Галина Бадмажаповна Дашиева һонирхолтой ушар хөөрөө һэн: «Санжиевтанай ехэ бүлэ хэдэн жэлэй туршада интернат-һургуулиин хамтын байрада багахан таһалга соо ажаһуугаа. Жалсанай эжынь тосхондо байһан гэрээ худалдаад, тэрэ мүнгэеэ хүбүүндээ хото городто гэр худалдажа абахыень түрүүлэн мүнгэ түлэхынь тула үгэбэ. Гэбэшье тэрэ мүнгөөрынь хүтэлжэ байһан классайнгаа һурагшадта тайзан дээрэ гарахын тула костюм, гутал худалдажа абаа. Тэрэ өөрынгөө ажалда угаа дуратай, үнэн зүрхэнһөө хандадаг байгаа. Тэрэ мүнгэн зөөридэ обтожо, зөөри суглуулха дурагүй һэн. ниитын ажалай түлөө үмсын хубиин зөөри гамнадаггүй, иимэл үнэн сэхэ эрмэлзэлтэй хүн байгаа бшуу».

Педагогикын үзэл бодолнууд

Республикын Буряадай үндэһэтэнэй лицей-лицей Жалсан Батуевич Санжиевай педагогикын концепциин ёһотойл бэелэл болоһон юм. Энэ хадаа дэлхэйн соёлтой таһаршагүй холбоондо буряад үндэһэ яһатанай соёлой шэрэгшэд болгожо һурагшадые бэлдэлгэ гээшэ. 1993 ондо интернат-һургуули Уласай Буряадай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицейн нэрэ зэргэтэй болоо. Лицейн хүдэлмэрилэгшэдэй оролдосотой ажалай ашаар бэлигтэй үхибүүдэй һуралсалай түрүү юрэнхы болосоролой эмхи болонхой. Лицейн дали дороһоо нэгэ бэшэ үе дээдэ эрдэмтэй, оюун бэлигтэй, алишье талаар тэгшэ хүгжэлтэтэй эдир залуушуул хүмүүжүүлэгдэн гараа.

Ород гүрэнэй «Сентябриин нэгэн» гэһэн сониной редакци "«10 школ, которые стоит увидеть» гэһэн тоолборидо тодороһон гараһан эрхим һургуулинуудай тоодо РБНЛ-I № 1 оруулаа. Тэндэхи ажабайдал нэгэшье минута соо зогсодоггүй, багшанарай, һурагшадай зохёохы эрмэлзэл харахада баяртай байдаг тула үгүүлэлэй авторнууд лицейе «бурьялһан» һургуули гэжэ нэрлээ. Һургуулида үхибүүдэй һуралсалай дүнгүүд хододоо ехэ үндэр байдаг. "«Хэрбээ таанад хэзээ нэгэтэ Лицей ошожо үзэхэ аргатай болоо һаатнай, тэдэнэй эршэ хүсэнэй зарим хубинь таанадта дамжуулагдаха гэжэ этигэнэбди! Лицейн һурагшад — оюун ухаанай болон зохёохы мүрысөөнүүдэй илагшад болоно. Һурагшадай амжалта туйлалгын нюуса хадаа эрхимүүдые шэлэхэ бэшэ, харин һайн болбосоролдо оршодог. Лицейдэ олон тоото элективна курснууд, факультативууд, нэмэлтэ һуралсал үнгэргэгдэдэг. Хуушан монгол, түбэд хэлэнүүдые шудалдаг, һоригшод һур харбалга, үндэһэн барилдаа заадаг. Хотын урлалай һургуулиин ниитэ эстетикын таһагта заатагүй һуралсал болодог».

Жалсан Санжиевай багшын ажаябуулгын гол заршамууд:

1. Һургуулиин урда тээхи наһанһаа эхилээд, эхин шатын болбосорол хүрэтэр буряад хэлэеэ сахилга. Жалсан Батуевич Санжиев лицейн багшанарай буряад хэлэнэй учебник зохёон байгуулгада хабаадуулха хэрэгые зууршалан ябуулһан байна. Буряад хэлэ зааха талаар хэлэ бэшэгэй эрдэмтэдтэй хамтын ажал эмхидхээ. Һурагшадай ажаябуулгын бүхы һалбаринуудта түрэлхи хэлэнэйнгээ мэдэсые хэрэглэлгэ дэмжэһэн байна. Буряад хэлэн дээрэ хүүгэдэй сонин байгуулха, түрэлхи хэлээр олимпиадануудые үнгэргэхэ, бүхы предмедүүдые буряад хэлэн дээрэ зааха, буряад хэлэ шудалалгада үхибүүдые телевиденидэ — буряад хэлэнэй хэшээлнүүдтэ хабаадуулха хэрэгые үүсхэн дэмжэһэн байна. Лицейдэ, уран зурагай һургуулида түрэлхи хэлэн дээрээ сүлөөтэй харилсаха оршон байдал байгуулаа. Арад зондоо үндэһэтэнэй омогорхол, үндэһэн өөрын соёлоо һэргээхэ, ёһо заншалнуудые мэдэжэ, арадайнгаа оюун сэдьхэлэй үнэ сэн хүмүүжүүлээ. Лицейн һурагша, багша бүхэн арадай хубсаһатай, һургуулиингаа ажабайдалда хэрэгтэй сагтаа хэрэглэхэ аргатай байхыень тэрэ хангадаг һэн. Тэрэ шабинартаа үндэһэн эдеэ хоол тухай мэдэсэ үгэдэг һэн. Буряад арадайнгаа эрхим ёһо заншалнуудые дэлгэрүүлжэ, өөрөө арадайнгаа үнэн нэрэ хүндэтэй түлөөлэгшэ ябаа.

2. Буряад арадайнгаа ёһо заншалнуудай һүлдэ доро залуу үетэниие бүхы талаараа хүмүүжүүлгэ. Лицейн багшанарай коллектив Жалсан Батуевич Санжиев түрүүтэй буряад арадай педагогикын үргэн дүй дүршэлһөө — элинсэг хулинсагуудай, эхэ эсэгын, түрэл гаралай шүтөөнһөө һанал бодолнуудые удхалан, түрэл гаралай, уг осмогойнгоо, бага тоонто нютагтаа дурлал, баян түүхын угсаата байдалай хүндэлэн үнэншэ байдал — һуралсалай шэнэ программануудые зохёогоо.

Жалсан Батуевич «Буряадай түүхэ» гэһэн хэшээл өөрын зохёоһон программа хэрэглэн, түрэл хэлэн дээрээ заадаг һэн. Олон жэлнүүдэй туршада наринаар суглуулһан материалынь ниигэмэй түүхэ урданай буряад арадай соёлой, заншалта урдын сагай үеын байдал, ёһо заншалнуудай түүхэтэй ниилүүлээ. Заншалта ёһоороо «Сагаалганай» һайндэр лицейдэ үргэн дэлисэтэйгээр тэмдэглэгдэжэ, ехэшүүлшье, үхибүүдшье түрэл аймагаа түлөөлжэ, эдеэ хоол бэлдэжэ, дуу дуулажа, ёһололнуудые дэлгэжэ, буряад ёһо заншалаа харуулдаг һэн. Буряадууд аймаг аймагаараа хэлын аянга, ажаһуудалай байдалаараа ёһо заншалай үйлэнүүдээрээ илгаатай байдаг, тиимэһээ аймаг аймагай харилсаан шухала һэн. Үхибүүн бүхэн энэ хэмжээ ябуулгын нэгэ хубинь болоһон шэнги болоо. Хүн бүхэн буряад арадай хубсаһа үмдэхэ ёһотой байгаа. Баяр ёһололой гол удхань гэхэдэ, Буряад драмын театрта «Сагаалганай нээлгэ» боложо, тэндэ бүхы лицейшүүл, тэдэнэй түрэлхид уригдаһан байгаа. Һургуули доторхи, удаань республикын хэмжээнэй «Гэсэр — Дангина» гэһэн мүрысөөн Сагаан һарын һайндэртэ һайхан түгэсхэл боложо үгэдэг һэн. Олон жэлнүүдэй туршада лицейн һурагшад нэгэтэ бэшэ «Эдир Дангина», «Эдир Гэсэр», «Дангина», «Гэсэр» гэһэн номинацинуудта лауреадууд болон мүрысөөнэй призернууд болоһон байна. Буряад хэлэнэй багшанарай оролдосотой ажалай ашаар, 8-дахи багшанарай, хүмүүжүүлэгшэдэй, нэмэлтэ һуралсалай багшанарай, Уралигай 8-дахи һургуулиин багшанарай бүхы команда нэгэдэжэ, нэгэ команда боложо, нэгэ амисхалаар лицейн «Дангин» ба «Гэсэр» бэлдэһэнэй ашаар эдэ илалтанууд туйлагдаа.

3. Һурагшадые дэлхэйн соёлтой таһаршагүй холбоондо буряад үндэһэ яһатанай соёлой шэрэгшэд болгожо бэлдэлгэ. Ород гүрэнэй болон уласхоорондын байгаали хамгаалгын-үндэһэн яһатанай заншалта байдалай саг үргэлжын экспедицинүүд . Ородой «Болбосоролой хүтэлбэри» сониной мэргэжэлтэн Инна Алейниковагай тэмдэглэһээр: «Энэ лицей арад зонойнгоо баялиг дээшэлүүлхэ зорилгоёо бэелүүлээ. Иимэ ехэ баялиг бии, тэрэнээ бүхы дэлхэйтэй баяртайгаар хубаалдажа байна: болбосоролой эмхиин гол баялиг — лицей-һурагшадые — Монгол, Франци, Англи, Нидерланд, Бельги, Германи, Польшо, Норвеги, Финлянди, Япон, Хитад болон бусад гүрэнүүдтэ альга ташалгаар угтан абадаг. Тэдэнэр ухаатай, бэлигтэй. Тэдэ бултадаа, ехэл тиимэ. Улаан-Үдэ хотын Уласай Буряадай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай һургуулида һурагша бүхэниие эрхим болгожо һургаха тухай бүтэшэгүй хооһон бодол гэжэ тоологдодоггүй. Үдэр бүриин ажабайдал гээшэ.».

1995 ондо РБНЛ-И № 1 ЮНЕСК-ын «Холбоото Һургуулинууд» гэһэн түсэлэй хабаадагша болоо. Лицейдэ «Глобус» гэжэ нэрэтэй уласхоорондын түсэлэй сэтгүүл гаргаха даабари үгтэһэн байгаа. ЮНЕСКО-гой программаар лицейн һурагшад 2003 ондо Европын гүрэнүүдээр аяншалжа, мүн Германиин Эрфурт хотодо үнгэргэгдэһэн Уласхоорондын арадай аман зохёолой фестивальда хабаадаа. ЮНЕСКО-гой нэгэдэһэн һургуулиин үндэр нэрэ зэргэ гансашье ондоо гүрэнүүдэй үхибүүдтэй харилсаха бэшэ, харин һуралсалай программада «Үхибүүдэй эрхэ» гэһэн шэнэ предмет нэбтэрүүлхэ аргатай болоно. Тэрэ 2-дохи классһаа заагдажа, хүнэй эрхын талаар номой сан байгуулагдажа, Жалсан Санжиев 2005 он болотор энэ предмедээр түрэлхи хэлэн дээрээ заагаа. 4. Һургуули хадаа нэгэ ехэ гэр бүлэ. Бэе бэедээ туhалха, аха hурагшадые хүндэлхэ, багашуулда анхарал табиха. Жалсан Батуевич үглөө бүри лицейнгэй фойе соо һурагшадые угтажа, ороһон хүн бүхэниие золгожо, үхибүүдэй сэбэрхэн түхэл шарайе шалгадаг һэн. Лицей дүүргэгшэ Юлия Бойко иигэжэ дурсана: «Жалсан Батуевичай маанадта эсэгын хандасые би ходо һайхашаадаг байгааб. Аяншалгын үедэ, ядаралта аяншалгын үедэ, һүни ниитын унаагаар ундаа хүрэхэдэмнай, Жалсан Батуевич һэрижэ, уһа асаржа үгэдэг һэн». Иимэ нарин хандаса үхибүүдтэ дамжуулагдаа. Элдэб наһатай бүлэгүүдэй суг харилсаанай тус заршамай ухаамжалһан нэгэдүүлгэ гайхамшаг үрэ дүн үгэнэ. Лицей дүүргэгшэд наһанай, ангиин илгарааһаа дулдыдангүй, томо хүнэй ажабайдалда бэе бэеэ дэмжэдэг, Түрэл һургуулидаа мүнгэн туһаламжа үзүүлдэг, багшанартаа ошожо амаршалдаг, хэдэн мянган модоной зайдашье интернат-һургуулиин аха дүүнэрэй харилсаан мартадаггүй. Лицейн һайхан заншал хадаа «Түгэсхэгшэдэй уулзалгын үдэшэ» болоно. Тэрээндэ хара эртүүр февраль һара хүрэтэр бэлдэжэ эхилдэг. Харюусалгата классууд ойн баяртай жэлэй дүүргэггшэ классудые шэнжэлгын ажал ябуулна, элидхэл, үзэсхэлэн, амаршалгын үгэнүүдые бэлдэнэ. Лицейн заншалта хэмжээ ябуулганууд, жэшээнь, «Лицейн һурагшадые һургалга», «Элүүрые хамгаалгын үдэр», «Багшанарай һайндэр», «Шэнэ жэлэй модонууд» болон бусад һурагшад ба багшанар хоорондын команда байгуулгада хубитаяа оруулаа.

5. Эрэ хүнэй эхин заршам хүгжөөлгэ. Санжиев Жалсан Батуевич хүбүүдэй хүтэлбэрилэгшын шанар хүгжөөхые ходо дэмжэдэг байгаа. Класс соохи багшанар, хүмүүжэлэгшэд басагадта ехэ анхарал хандуулдаг, хүбүүдэй үүсхэл хүгжөөлгэдэ ёһотойл анхарал хандуулдаггүй байхадань, би һанаагаа зободог байгааб. Һурагшадай өөһэдыгөө хүтэлбэриин байгууламжа дэмжэжэ, һургуулиин лицей-президентын һунгалтада эдэбхитэйгээр хабаадаа. Нэгэтэ журам эбдэжэ, һургуулида муугаар һурадаг бүлэг үхибүүдые захиралда асарба. Удаань гэргүй, ажалгүй, муу ябадалтайшуул хайшан гээд ажаһуудагые харуулхаяа һургуулиин автобусаар хотын бог шорой хаядаг газар руу «үзүүлхэеэ» абаашаа. Тэрэ хэндэшье хоолойгоо шангадхахыень зүбшөөдэггүй, яажа бэеэ абажа ябахаб гэжэ хододоо номгоноор ойлгуулдаг һэн. Тэрэ шабинартаа хүн зондо тэсэбэритэй хандаса, бусадые ойлгохо шадабари хүмүүжүүлдэг байгаа.

6. Залуу үетэниие ажалда һургаха шухала зорилго табигдаа. Туяагай ажалай ба элүүржүүлгын лагерьта үхибүүд болон багшанар хамтын ажал ябуулжа, элбэг дэлбэг ургаса ургуулжа, жэлэй туршада һургуулиин рацион витаминуудаар хангажа байгаа. Эдэ хадаа хэдэн зуугаад литр элдэб янзын варени, капуста, огурец, зэрлиг алим болон бусад ногоо, жэмэс болоно. Илангаяа 1990-2000-аад онуудаар, перестройкын жэлнүүдтэ, хүдэлмэриин хэрэгсэлэй, бүри хүүгэдэй хүдэлмэриин хэрэгсэл нэмэгдэжэ, хүгжэлтэдэ, амидаралда хангалтада нэмэри хубитаяа оруулһан үедэ мэдэрэгдэдэг байгаа.

7. Жалсан Батуевич шэнэ юумэ нэбтэрүүлхэ талаар ехэ һонирхол татажа, Молдова, Эстони, Башкортостан, Татарстан, Хальмагай, Тамбов, Белгород можонуудай лицей болон болбосоролой эмхинүүдэй хоорондо удаан саг соо ажаллажа, аша үрэтэйгөөр хүдэлдэг холбоо байгуулаа. Монгол, Хитад, Тайвань, Японтой уласхоорондын нягта холбоотой байһаниинь лицейн һурагшадта зүүн зүгэй хэлэнүүдые шудалха, Азиин элдэб гүрэнүүдээр ябаха арга боломжо олгодог байгаа. Жалсан Батуевич өөрөө Россиин элдэб можо нютагуудаар, дэлхэйн гүрэнүүдээр оло дахин ябаһан байна. 1970-аад оной тэн багаар залуу хүмүүжүүлэгшэ байхадаа, Энэдхэгтэ айлшалжа, Агра, Дели, Мухал, Мухабалипурам, Джайпур хотонуудаар ябажа, мүн Шри-Ланкын ниислэл Коломбо хотодо айлшалһан байна. 1984 ондо наһанайнгаа нүхэр Екатерина Бадмацыреновнатай Европые тойрон аяншалхадаа, Турци, Итали, Испани, Франци, Англи, Даниин үзэсхэлэнтэ газарнуудые хараһан байна. Тэрэ 2002 ондо хоёрдохиёо Энэдхэгтэ айлшалжа, энэ удаа даяанша ябаа. Тиин 2006 ондо тэрэнэй мүрөөдэлгэ бэелүүлэгдээ — Түбэд руу аяншалга. 8. Эстетическын бултанай һуралсал. Ж. Б. Санжиев-ай эдэбхитэй ажалай ашаар Хүүгэдэй уралигай 8-дахи һургуулиин мэргэжэлтэ шадабари, эд зөөриин нөөсэ дээшэлээ, тэндэ лицейн бүхы һурагшадые үндэһэн зэмсэгүүд дээрэ наадаха, дуу дуулаха, хатарха, тайзан дээрэ хэлэлгэ, театрай шадабари, уран зураг болон бусад жанрнуудтай танилсуулна. 80-яад онуудай эхеэр урлалай һургуули дүрбэн багшанарһаа бүридэһэн, хоёр класстай байгаа. Жалсан Батуевич урлалай һургуулида бүхэли дабхар үгэжэ, ажалшадыень үргэдхэхэ хэрэгтэ хубитаяа оруулаа. Тэрэ һургуулияа хүгжэмэй зэмсэгүүдээр, тайзанай хубсаһаар ходо хангадаг байгаа. Жэшээнь, 2008 ондо эбээн тэдхэгшэдые оложо, хүүгэдэй урлалай 8-дахи һургуулида Монголһоо хүгжэмэй дүрбэн ятагые асараа.

Лицейн онсо шэнжэ нюур хадаа жэшээтэ дуу хатарай «Наран» ансамбль болоно. Энэ ансамбльда бага, дунда, ахалагша хореографическа бүлгэмүүд, ятага наадагшадай ансамбль, вокалистнууд, арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй оркестр, зүжэгэй театрай бүлэг хабаадаа. Зунай сагта, заримдаа нэгэ доро, ондо ондоо ансамбльнууд, тус тустаа гушаад хүн, дэлхэйн элдэб нютагуудаар фестивальнуудаар гастрольдо гарадаг һэн. Эдэ аяншалгын үедэ үхибүүд зохёохы ажалайнгаа гэрэл туяа, баяраар хубаалдахаһаа гадна, хари хэлэнүүдые хүгжөөжэ, дүршэлөө мүлижүүлдэг бэлэй.

Буряадай цирк байгуулгада Санжиев Ж. Б. хубитаяа оруулаа. Буряадай циркын түрүүшын хараасгайнууд интернат-һургуулиин арбан долоон һурагшад байгаа. Буряадай үндэһэтэнэй циркын һургуули-студиин өөрын байшан үгы байһан дээрэһээ, Майдари Жапхандаев болон Жалсан Батуевич хоёрой хэлсээгээр РБНЛ-I № 1-эй байрада һуралсал үнгэрөө.

Жалсан Батуевич арадайнгаа ёһотой хүбүүн хадаа ниигэмдэ боложо байһан юумэндэ хайхарамжатайгаар хандажа ябадаг һэн. Хотын Зүблэлэй депутадай уялгаяа дүүргэжэ байхадаа, зондо туһалха гэжэ оролдодог һэн. Түрэл хэлэнэйнгээ хэсүүхэн хуби заяан тухай гүнзэгыгөөр һанаагаа зободог һэн. Буряад хэлээр эхин классуудай багшанарай һуралсалай номуудые зохёохо хэрэгые дэмжэһэн байна. Наһанайнгаа амаралтада гараад, буряад хэлэн дээрэ элдэб сэдэбүүдээр статьянуудые бэшэжэл ябаа. Жалсан Батуевич мүнөө үеын мэдээжэ багшанар тухай бүхэли шэглэлэй статьянуудай автор юм. Бишыхан тоонто нютагайнгаа хүгжөөлгэдэ хубитаяа оруулһан нютагаархид тухай, тэдэнэй хүгжэлтэдэ гэр бүлын хүмүүжүүлгын үүргэ тухай хэдэн хэблэлнүүд бэшэгдэнхэй. Арадай соёл, оюун сэдьхэлэй үнэтэ зүйлнүүд тухай статьянуудые хэблүүлээ. Зохёохы ажалда бэеэ зорюулһан лицей дүүргэгшэд тухай материал суглуулжа, тобшолол хэһэн байна. Наһанайнгаа зам харгыдаа уулзаһан гайхамшагта хүнүүд тухайгаа бэшэһэн байна. Жэшээнь, өөрынгөө мэргэжэлдэ ами наһаяа хайрлангүй алба хэжэ байһан эндокринологуудта үгүүлэл зорюулһан байна.

Санжиев Жалсан Батуевич 40 жэлэй туршада Республикын буряад үндэhэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадта хүдэлөө. Тэрэнэй үүсхэлээр 1993 ондо интернат-һургуули Республикын Буряадай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицейн нэрэ зэргэтэй болоо. Һургуулиин түүхэдэ удха шанартай үйлэ хэрэг хадаа 1999 оной октябрь һарада «Үндэһэн арадайнгаа ба оронойнгоо баялигые хамгаалха ба ургуулжа байгты» гэһэн түсэлэй федеральна туршалгын газар гэжэ нэрлэгдэһэниинь болоно. Тус түсэл ударидалга шэнэ оньһото шиидхэбэри абаха, болбосоролой болон һуралсалай зорилгонуудые бэелүүлхэ эрхэ олгобо. 2000 ондо РБНЛ-I № 1 Ородой Холбоото Уласай эрхим 100 һургуулинуудай тоодо ороһон байна. Лицей Буряад Уласай шэнэ оньһото ниитэ һуралсалай эмхинүүдэй нэгэн хадаа республикын хэмжээнэй «Жэлэй үндэһэтэнэй һургуули» гэһэн мүрысөөнэй лауреат, «Жэлэй һургуули — 1996, 97, 98, 2000, 2001, 202, 204, 2004» гэһэн Россиин мүрысөөнүүдэй лауреат болоһон байна. «Зуун жэлэй һургуули». Уласай эрхим 50 лицейнүүдэй дунда 2003 ондо 45-дахи һуури эзэлжэ, «Школа-2001» гэһэн Москвагай Уласхоорондын 5-дахи үзэсхэлэндэ алтан медальда хүртөө, «Болбосоролой шанарай тэмдэг» (2003, 2004), «Академическая школа-2004», «Дээдэ һургуули-2004» гэһэн дипломуудаар шагнагдаа. Уласай Буряадай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат «Буряадай эрхим һургуули — 2005» гэһэн мүрысөөнэй илагша, уласай 30 эрхим һуралсалай эмхинүүдэй тоодо «Россиин эрхим һургуулинууд — 2005» гэһэн Бүхэроссиин мүрысөөнэй финалда хабаадаа.

Эдэ үзүүлэлтүүд үндэр нэрэ зэргэтэй байһанаа үнэншэмэ гэршэлнэ. Санжиев Жалсан Батуевич лицей хүтэлбэрилжэ ябаһан жэлнүүдэй туршада өөртэйнь адли һанал бодолтой хүнүүдһээ, шэнэ юумэ нэбтэрүүлдэг хүнүүдһээ бүридэһэн, гар урлалаа эрхимээр эзэмдэһэн команда байгуулаа.

Жалсан Батуевич олон жэлдэ ажаллажа, лицей хүгжөөхэ, байгуулха, һурагшадые амжалтатайгаар хүмүүжүүлхэ, багшанарай коллектив болон һурагшадай зохёохы ажал ябуулгада, түрэлхи хэлэндээ, арад зондоо, тэдэнэй соёлдо үнэн сэхээр хандажа, уралигта, тэрэнэй баялигта үнэн сэхээр хандаха хэрэгтэ горитой үрэ дүн туйлаа.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Д. С. Санжиева, Т. Г. Ильина, С. Д.-Ж. Дамбаева. Жалсан Батуевич Санжиев : Наран-частица моего сердца. сост. : -Улан-Удэ: Бэлиг, 2011.
• Традиции и новации в учебно-воспитательной работе РБНЛ-И № 1. Сборник материалов научно-практической конференции. -Улан-Удэ, 1999.
• По пути гуманитаризации и гуманизации образования в лицее-интернате № 1 в г. Улан-Удэ. -Улан-Удэ, 2001.
• Творческая, исследовательская деятельность школьников.-Улан-Удэ, 2002. Часть 1-2.
• Санжиев Ж. Б. Индивидуальная программа по курсу «История Бурятии» для 6-7 классов. — Улан-Удэ, Бэлиг, 2002.
• Опыт-учитель ума, путеводитель мысли. -Улан-Удэ, 2002.
• Санжиев Ж. Б. Информатизация образовательного процесса — веление времени.//Наука и образование в Бурятии, 2004, март-апрель. С.56-57.
• Педагогическое творчество как фактор на путях модернизации школы: теория и практика. Сборник материалов научно-практической конференции.-Улан-Удэ, 2005, часть 1-3.
• Санжиев Ш-Ж. Б. Орон нютагайнгаа үргэмжөөр.-Улан-Удэ, 2006.
• Памяти Жалсана Санжиева. Без прошлого нет будущего (ород хэлэн). infpol.ru. Дата обращения: 16 октябрь 2025.
• Дүрбэн үеын нүхэсэл (ород хэлэн). Дата обращения: 16 октябрь 2025.
• Алейникова Инна Талант растит таланты(ород) // «Управление школой» : журнал. — 2005. — № 13.

Ссылкэнүүд

• В Бурятии министерство и храм объявили конкурс на премию имени известного учителя (ород хэлэн).