Жапхандаев Майдари Хайдапович

Жапхандаев Майдари Хайдапович
Жапхандаев Майдари Хайдапович
	ород хэлэн Жапхандаев Майдари Хайдапович
Түрэһэн һара үдэр	1946 оной январиин 7
Түрэһэн газар	Алханай[d], Дульдургинский район[d];
Наһа бараһан һара үдэр	2008 оной февралиин 24 (62 наһатай)
Наһа бараһан газар	Улаан-Үдэ, Оросой Холбоото Улас;
Эрхэтэнэй байдал	СССР ; Орос Улас
Ажал ябуулгын янза	зүжэгшэ

Жапхандаев Хайдабай Майдари (ород хэлэн Жапхандаев Майдари Хайдапович; 1946 оной январиин 7(1946-01-07), Алханай^[d] түрэһэн — 2008 оной февралиин 24(2008-02-24) (62 наһатай), Улаан-Үдэ наһа бараһан) — зүблэлтын болон орос гүрэнэй театрай ба киногой зүжэгшэн. Хуса Намсараевай нэрэмжэтэ Гүрэнэй буряад драмын академическэ театрай захирал (1995—1999). Буряад Уласай гүрэнэй циркын захирал (2000—2008). Оросой Холбоото уласай арадай зүжэгшэн (1996).

Намтар

Майдар Жапхандаев 1946 оной январиин 7-до Дулдаргын аймагай Алхана тосхондо түрэһэн юм. Майдарай ударидахы абари зан бага наһанһаа эли тодоор тэмдэглэгдэдэг һэн. Тэрэ Алханын эхин шатын һургуулида, удаань Таптанайн дунда һургуулида һураад, удаань Агын 1-дэхи дунда һургуулида ороо. Тэрэ Ленинградай хүдэлмэришэдэй- залуушуулай 11-дэхи һургуулида һуража, дүүрэн дунда һургуули дүүргэһэн тухай үнэмшэлгэ абаһан юм. Артистын бэлиг шадабаринь үшөө Агын һургуулиин ахамад классуудта һуража байхадаа элирэн тобойһон юм. Тэрэниие Ленинградай гүрэнэй театрай, хүгжэмэй болон кинематографиин дээдэ һургуулиин оюутадта кандидадаар оруулжа, Ленинград дуудаба. Майдар хүбүүн нэрэ хүндэтэй дээдэ һургуулияа 1969 ондо дүүргэжэ, тэрэ сагһаа мэргэжэлтэ артист болоһон юм^[1]. Тэрэл жэлдээ Тэрэ Хуса Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай Гүрэнэй академическа драмын театрай тайзан дээрэ наададаг болоо һэн. Четверть зуу гаран жэлэй туршада тэрэ энэ тайзан дээрэ хэдэн арбаад роль наадаа. Намтаршаднай 80 роль тухай хэлсэдэг. Буряад драмын театрта суг алба хааһан артистнар гэхэдэ Михаил Елбонов, Лариса Егорова, Марта Зориктуева, Цыден Цырендоржиев, Владимир Контратьев, Цыдендоржо Бальжанов, Нина Токуренов, Людмила Дугарова болон бусад. Ленинградай гүрэнэй театрай, хүгжэмэй болон кинематографиин дээдэ һургуули эрхимээр дүүргэгшэдэй нэгэн Чингизэй Айтматовай туужаар «Тополек мой в красной косынке» гэжэ зүжэгтэ Ильясай рольтой түрүүшын ехэ амжалта Нева мүрэнэй эрьедэхи хотодо үндэһэтэнэй драматургиин болон театрнуудай хоёрдохи бүхэроссиин фестивалиин I шатын дипломдо хүртөө һэн. Буряад уласай засагай газар залуу артистые Гүрэнэй шанда хүртөө. Нэрэ солотой болоһон «Дамдин лама» гэһэн зүжэгтэеэ Варшавада, Краков хотонуудта үнгэрһэн ехэ нааданда хабаадаа; 1993 оной сентябрь һарада Улаан-Баатарта үнгэрһэн монгол туургата арадуудай Уласхоорондын хоёрдохи ехэ нааданда ("Сиддхарта"гэһэн зүжэгтэеэ) хабаадаа.

Гушаад жэлэй туршада тайзан дээрэ хүдэлхэдөө, бэлигтэй зүжэгшэн олон тоото рольнуудые, гол түлэб гол дүрэнүүдые наадаһан байна. А. Арбузовай «Минии хайрата Марат», «Дуран тухай Домог» соохи Кодар Г. Мусрепова, драмада Маслин. А.Софроновай «Засаг», Прометей «Не бросай огонь, Прометей!» М. Каримай, Алексей Гэгшэдэй «Оптимистическэ трагедидэ» Вишневскиин, Суванкулай «Материнское поле» Соо Ч. Айтматовай, Фёдорой роль «Барабанщицада» А. Салынскын, Глумов «На всякого мудреца довольно простоты» гэжэ зүжэгтэ А .Островскиин, , «Харалтур хаан» гэжэ адли нэрэтэй драмада Н. Дугаржабон болон бусад олон. Харин илангаяа ялас гэмэ, дабтагдашагүй «Буранный полустанок» Ёдигей Ч.Айтматов Сиддхарта хоёр адли нэрэтэй повестиин инсценировкэдэ Г. Гессэ. Буряад драмын театрай гол зүжэгшэн байһан. Харагшад Жапхандаевые харахаяа зорюута нааданда ерэдэг һэн. Шүүмжэлэгшэдэй хэлэһээр, 25 жэлэй туршада 80 гаран зүжэгтэ наадаһан юм^[2].

Хүтэлбэрилэгшын бэлиг шадабари

Хубилган шэнэдхэлгын, дэлгүүрэй харилсаанай эхилһэн хүшэр жэлнүүдтэ Майдари Жапхандаев Буряадай Театральна Ажал Ябуулагшадай Холбооной түрүүлэгшээр (1988—1995 онууд) һунгагдажа, Холбооной гэшүүдтэ гэр байрын үндэр барилгын хубитаар барилга туйлажа, 40 гаран зүжэгшэд байрануудые абаа. 1995 ондо Майдари Хайдапович Жапхандаев гүрэнэй буряад драмын академическэ театрай захиралаар томилогдоно. X. Намсараева (Улаан-Үдэ) 1995 онһоо 1999 он болотор дүрбэн жэлэй туршада толгойлоо.

Буряадай циркын һуури табигша

Тэрэл жэлнүүдтэ буряад цирк байгуулха гэһэн бодолдо абтажа, олоной һанаашаар, түрэл театртаа болон тэрэнэй һуури дээрэ эхинһээнь циркын студи-һургуули байгуулба. Монголой багшанарые урижа, тусхай һуралсал гараагүй, циркын урлал шудалжа эхилһэн залуу хүбүүдые абажа байна. Монголой багша Цэнд-Очир Сэлэнгэдэ гуттаперчевэ басагадай бүлэгые нэтэрүүгээр, нэтэрүүгээр бэлдэжэ, мүнөө болотор буряад оронииемнай холо саагуур суурхуулжа байна. 1997 онһоо — буряадай үндэһэтэнэй циркын студи-һургуулиин үндэһэ һуури табигша, захирал, тэрэнь саашадаа буряад Уласай мэргэжэлтэ гүрэнэй цирк байгуулха үндэһэн болоһон юм. 995 ондо артист Майдари Жапхандаев буряад драмын театрай директорээр томилогдоо һэн. Зүжэгшэдэй салин хэдэн һара түлэдэггүй байжа, амиды үлэхын тула Жапхандаев "Алтан соёмбо"гэһэн түсэл зохёобо. Арадай ёһо заншалнуудай һэргэн хүгжэлгын долгиндо буряад орондо хэзээдэшье үзэгдөөгүй циркын дугаарнуудые оруулха гэжэ программада шиидээ. Хүршэ монгол орондо энэ сагта гүрэнэй цирк һалажа, багшын Бурдрамын захирал Бямбажав Борхуугай, хонин Тумурбаатарай, Гандболдой Болон Цэнд-Очирой дурадхалаар Сэлэнгэ Буряад орон ерээ. Циркын тоглолтонууд театртаа мүнгэ олоходонь туһалха гэжэ Майдари Хайдапович шиидээ. Жапхандаевай цирк байгуулха тухай бодолые соёлой Яаман абаһаар лэ буруушаагаа, теэд нютагай хүбүүн — тэрэ үеын болбосоролой сайд Сергей Намсараев — багшанарай гурбан табиса үгэжэ, буряадай 1-дэхи лицей-интернат циркын һургуулиин бааза болгоо. Энэ хэрэгтэнь горитойхон туһа Республикын Буряадай үндэһэтэнэй лицей-лицей Жалсан Батуевич Санжиев туһалан дэмжэһэн юм.

2000 ондо Буряад уласай Гүрэнэй цирк байгуулагдаа, тиигэжэ Майдари Хайдапович Жапхандаев түрүүшын захирал байгаа (2000—2008). Мүнөөдэр тэрэнэй мүндэлһэн үри Буряад Уласһаа холо саагуур мэдээжэ, Буряадай гүрэнэй цирк, циркын искусствын уласхоорондын конкурснуудай болон фестивальнуудай лауреат, дэлхэйн олон гүрэнүүдтэ бэлиг шадабарияа амжалтатайгаар харуулжа, Буряад Уласаа суурхуулаа. 2005 оной февраль һарада хэндэшье танигдаагүй Буряад цирк Монте-Карло хотодо «Алтан клоунай» — циркын урлалай дэлхэй дээрэ эгээл хүндэтэй шагналда хүртөө һэн. Энэ үедэ цирк байгуулагша Майдари Жапхандаев түрэһэн үриеэ томо тайзан дээрэ дахин хэзээшье харахагүй байһанаа мэдэнгүй, Новосибирскын больницада хэбтээ. Эмнэлгын газарта ехэ аргада ороод, һайн болоо гэжэ тэмдэглэгдээд, Буряад ороноо бусаһаар, хоёр һара болоод лэ алтан дэлхэйһээ халин ошоһон юм.

Дурасхаал

Хүн гээшэ мүнхэ, мүнөөдөө тэрээн тухай хүнэй сэдьхэлдэ дурасхаал амиды байхадаа. 2010 онһоо жэл бүри округой харалга-конкурсын арадай театрнуудай болон драматическа коллективүүдэй дунда округой харалга-конкурсын зүжэгүүдтэ эрэ хүнэй роль эрхим гүйсэдхэгшэдэ Даширабдан Батожабайн «Театрай намар» гэһэн нэрэ солотой соёлой ажал ябуулагша Майдари Жапхандаевай дурасхаалда тусхай шан барюулагдадаг. 2016 ондо Улаан-Үдэ хотодо Гагаринай 64-б гудамжаар оросой арадай зүжэгшэн, Буряад уласай гүрэнэй шангай лауреат, Буряад уласай гүрэнэй цирк байгуулагша, Гүрэнэй Буряад драмын академическэ театрай директор байһан дурасхаалай самбар тодхогдоо һэн. Хоца Намсараева Майдари Хайдапович Жапхандаевта. 2020 оной ноябриин 19-дэ Майдари Жапхандаевай нэрэ буряад уласай гүрэнэй циркдэ олгохо тухай буряад уласай Олониитын танхимда зүбшэн хэлсэлгэ болобо. Россиин арадай артист Майдари Жапхандаевай нэрэ буряадай госциркодо олгуулхын түлөө хабаадагшад нэгэн дуугаар дуугаа үгөө^[3].

Шагналнууд болон нэрэ зэргэнүүд

Буряадай АССР-эй габьяата зүжэгшэн (1976);
Буряадай АССР-эй арадай артист (1981);
РСФСР-эй габьяата зүжэгшэн (1988);
Оросой Холбоото Уласай арадай (1996);
Эб найрамдалай Орден (2007);
Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат (1973);
«За честь и достоинство» гэһэн улас түрын шангай лауреат (2006);
Үндэһэн драматургиин болон театрнуудай Бүхэросиин 2-дохи фестивалиин 1-дэхи шатын дипломой лауреат (1972);
Агын Буряадай автономито тойрогой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ (2006);
Агын буряадай автономито тойрогой «108 — Агын омогорхол» гэһэн ном соо нэрэнь оруулагданхай (2007)^[4];
Монголой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ (2007).

Театрай ажалда

«Тополек мой в красной косынке» Ч. Айтматова — Ильяс;
«Мой бедный Марат» А. Н. Арбузова — Марат;
«Легенды о любви» Г. Мусрепова — Кодар;
«Власть» А. В. Софронова — Маслин;
«Не бросай огонь, Прометей» М. Карима — Прометей;
«Оптимистическая комедия» В. Вишневского — Алексей;
«Последние» М. Горького — Александр;
«Берег» по роману Ю. Бондарева — Княжко;
«Материнское поле» Ч. Айтматова — Суванкул;
«На всякого мудреца довольно простоты» А. Островского — Глумов;
«Буранный полустанок» Ч. Айтматова — Едигей;
Харалтур хан в одноименной драме Н. Дугаржабон Сиддхартха по Г. Гессе.

Кинодо

«Горький можжевельник» 1985 — Тубчин Пурбуевич, Зүблэлэй түрүүлэгшэ.

Майдари Жапхандаев «Горький можевельник» (1985) гэһэн фильмдэ Тубчин Пурбуевичай рольдо

Ажаглалтанууд

↑ К 75-летию Майдари Жапхандаева (ород хэлэн). minkultrb.ru. Дата обращения: 11 ноябрь 2025.
↑ Артист. Руководитель. Создатель (ород хэлэн). agamuzey.ru. Дата обращения: 11 ноябрь 2025.
↑ Цирку Бурятии присвоят имя его создателя (неопр.). Дата обращения: 11 ноябрь 2025. Архивировано 27 ноябрь 2020 года.
↑ Лев Бороев. 16:00«Золотой фонд» истории края (ород хэлэн). Дата обращения: 11 ноябрь 2025.

[1] К 75-летию Майдари Жапхандаева (ород хэлэн). minkultrb.ru. Дата обращения: 11 ноябрь 2025.

[2] Артист. Руководитель. Создатель (ород хэлэн). agamuzey.ru. Дата обращения: 11 ноябрь 2025.

[3] Цирку Бурятии присвоят имя его создателя (неопр.). Дата обращения: 11 ноябрь 2025. Архивировано 27 ноябрь 2020 года.

[4] Лев Бороев. 16:00«Золотой фонд» истории края (ород хэлэн). Дата обращения: 11 ноябрь 2025.

[1]

[2]

[3]

[4]