Тамерлан

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ номой сангай дансанууд

Тус статья соо жасануудһаа дансанууд хэрэглэгдээ Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ Юрэнхылэгшын номой сангай

Подробнее

Тамерлан
чагат. تیمور‎
Агууехэ эмир Тимуруудай Эзэнтэ гүрэн
1370 оной апрелиин 9 — 1405 оной февралиин 19
Урид ажаллаһан хүн	Хусейн (эмир Мавераннахра) (1364—1370)
Халан абагша	Халиль-Султан (1405—1409)
Түрэһэн үдэр	1336 оной апрелиин 9[…] Шахрисабз[d], Чагатайский улус[d]
Наһа бараһан үдэр	1405 оной февралиин 19 (68 наһатай) Отрар[d], Туркестанская область[d]
Хүдөөлһэн газар	Гур-Эмир[d]
Уг изагуур	Тимуридууд (Байгуулагша)
Эсэгэ	Тарагай[d]
Эхэ	Текина-хатун[d]
Наһанайнь нүхэр	Турмуш ага, Ульджай-туркан ага, Сарай-мульк ханым, Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин.
Үхибүүд	хүбүүд: Гияс-ад-дин Джахангир, Умар-шейх, Миран-шах, Шахрух. басагад: Тагайшах, Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла.
Шажан мүргэлдэ хамаадал	ислам
Сэрэгэй албан
Хамаадалга	Тимуридуудэй Эзэнтэ гүрэн
Нэрэ зэргэ	«Агууехэ Эмир», Бек, Мирза, Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, Хаган, Гёте Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, Гурган.
Байлдаанууд	Байлдаануудта хабаадалга: Моголистанда дайшалхы аяншалга. Алтан Ордонтой дайн. Иран ба Кавказ руу дайшалха аяншалга. Монголой газар дайдада гурбан жэлэй дайшалхы аяншалга. Энэдхэгтэ дайшалхы аяншалга. Османай эзэнтэ гүрэнтэй дайн. Египедэй султануудтай дайн. Хитад руу дайшалхы аяншалга. Тулалдаануудта хабаадалга: Иссык-Кулиин баруун тээхи жалгануудта байлдаан. Кондурче голой байлдаан. Терек дээрэ болоһон байлдаан. Ангор байлдаан. Балха, Шэбэргана, Бадхиз, Сеистаниие Эзэмдэлгэ. Хорасаниие, Сераксые, Джами, Каусиие, Исфераиниие, Туе, Келатые, Астрабадые, Амулиие, Сариие, Султаниие, Тебризые Эзэмдэлгэ. Азовой, Кафугай, Сарай-Батын, Астраханиин Һандарал. Сивас, Алеппо, Дамаска, Смирные Эзэмдэлгэ.
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Тамерла́н али Тимур (1336 оной апрелиин 9^[…], Шахрисабз^[d], Чагатайский улус^[d] түрэһэн — 1405 оной февралиин 19 (68 наһатай), Отрар^[d] наһа бараһан) — Мүнөөнэй Афганистан, Иран, Месопотами, Хойто Энэдхэг, Түб Азиин нютаг дэбисхэр дээрэ Тимуридуудай эзэнтэ гүрэниие байгуулжа, Тимурид обогой түрүүшын зонхилогшо болоһон түүрэг-монголой эзэмдэгшэ. Илагдашагүй жанжан, түүхэдэ агууехэ сэрэгэй дарганарай ба тактигуудай нэгэн, мүн эгээл хэрзэгы сэрэгэй нэгэн гэжэ олондо мэдээжэ. Мүн уралиг, уран барилгын агуу сахюусан гэжэ тоосогдодог, Ибн Халдун, Хафез, Хафиз, Абру зэргэ сэхээтэнтэй харилсажа, тэрэнэй засаглал тимурид Һэргэн Мандалтын эхилэлые табяа.

Тайлбари

1336 оной 4 һарын 9-дэ Мавераннахр хотодо (мүнөөнэй Узбекистанай нютаг дэбисхэр дээрэ) барлас обогой гэр бүлэдэ түрэжэ, 1370 ондо Баруун Чагатайн ханлигые хинажа абаба. Энэ нютаг дэбисхэрһээ Баруун, Урда ба Түб Азида, Кавказда ба Урда Оросто Сэрэгэй кампани ударидажа, Алтан Ордоной хаашуул, Османай эзэнтэ гүрэн, Энэдхэгэй орой Делиин султанат боложо байһан Египет, Сириин мамлюковуудые илажа, лалын юртэмсын хамагай хүсэрхэг хаан болоһон. Эдэ эзэмдэлгэнүүдэй ашаар тэрэ Тимуридуудай эзэн хаанта гүрэн байгуулаа, тэрэнь наһа бараһанайнь һүүлээр удангүй һандараа.

Евразиин талын нүүдэлшэдэй агууехэ үрэжүүлэгшэдэй һүүлшынхинь, тэрэнэй эзэнтэ гүрэн 16-дахи ба 17-дохи зуун жэлнүүдтэ бүри байгуулгатай ба бата бэхи лалын шажанай дариин эзэнтэ гүрэнүүдые һэргээхэ үндэһэ һуури бэлдээ.

Чингис Хаанай эзэмдэлгын баялигые хэрэглэхэеэ яаха аргагүй оролдоо. Жерар Шальянай хэлэһээр, Тимур лалын шажантан тюрк байгаашье һаа, өөрыгөө Чингис Хаанай уг залгамжалагша гэжэ тоолодог байгаа.Беатрис Форбс Манцай хэлэһээр, « Албан ёһоной бэшэлгэдээ Тимур бүхы наһан соогоо өөрыгөө Боржогоной|Чингизидүүдэй эрхэ һэргээгшэ гэжэ харуулһаар байгаа. Тэрэ узурпаторнуудай эзэмдэһэн газарнуудые монголой хуулита хиналта һэргээлгэ гэжэ иранай, мамлюкай ба османай ябуулгануудаа сагааруулаа». Өөрынгөө эзэмдэлгэнүүдые хуулита болгохын тула Тимур өөрыгөө «Лалын шажанай Һэлмэ» гэжэ нэрлэжэ, лалын шажанай һүлдэ тэмдэгүүдтэ ба хэлэнүүдтэ найдадаг байгаа. Тэрэ һуралсалай болон шажанай эмхи зургаануудые үмѳѳрдэг байгаа.

Смирнын бүһэлэлгын үедэ (1402) христиан рыцарьнүүдые-госпитальернуудые илажа, өөрыгөө гази гэжэ тунхаглаа. Өөрынгөө засаглалай эсэстэ Тимур Цагаадайн ханлигай, Иранай болон Алтан Ордоной бүхы үлэгдэлнүүдые гүйсэд хинажа абаа.

Тимурай сэрэг олон угсаата байжа, бүхы Ази болон Европынхид тэрээнһээайдаг байгаа, тэдэнэй дэбисхэрнүүдэй зарим хубинь тэрэнэй ябуулгануудаар хооһоруулагдаа. Зарим эрдэмтэдэй тэмдэглэһээр, тэрэнэй сэрэгэй хэмжээ ябуулганууд сая зоной үхэлдэ хүргөө.

Түб Азиие 1409 онһоо 1449 он хүрэтэр ударидажа байһан астроном, математик Улугбек, Могол уласай үндэһэлэгшэ Тимурид султанай үбгэн Аба (1483—1530) байһан ба XVII зуун жэлдэ Энэдхэгэй бүхы шахуу субконтинентые захиржа байһан мүн шах-Джаханай элинсэг — суута Тадж-Махалые бүтээгшэ.

Юрэнхы тодорхойлолто

Нэрэ

Тимурай бүрин дүүрэн нэрэ Тимур ибн Тарагай Барлас تيمور ابن ترغيى برلس (Tāmūr ibn Tāraġaiyi Bārlās) — Тимур Барласуудай Тарагай хүбүүн") араб заншалай ёһоор (алам-насаб-нисба).

Түүрэг хэлэндэ Temür гү, али Темир «түмэр» гэһэн удхатай. Персиин элдэб сурбалжануудта иранизированна «Тимурленг» (Timūr (- e) lang, تیمور لنگ) ""Тимур Дохолон "« гэжэ нэрэ, багсаахада, доромжолһон гээд хаража үзэгдэдэг байгаа. Тэрэ баруун хэлэнүүдтэ ороо („Tamerlan“,» Tamerlane"," Tamburlaine","Timur Lenk"). Ород гүрэндэ тэрэниие «Темир Аксак» (Түмэр дохолон) гэжэ нэрлэдэг байгаа.

Чингизид бэшэ байхадаа, Тимур ёһын тэдыдэ хаанай соло абажа шадахагүй байгаа, тиимэһээ хододоо гансал эмир (ударидагша, хүтэлэгшэ) гэжэ нэрлэгдэдэг һэн. Гэбэшье, 1370 ондо сарай-мульһэн ханимтай гэрлэжэ, иигэжэ Чингизидүүдэй гэртэй ураг боложо, Тимур Гурган гэжэ нэрэ абаһан байна. (Tāmūr Gurkānī, (تيموﺭ گوركان), Gurkān — Перси хэлэн / монголой күрүгэн или хургэн, «хүрьгэн» гэжэ хэлэнһээ иранай түхэл). Энэнь Тимур Чингизидүүдэй түрэл болоод, тэдэнэй гэрнүүдтэ сүлөөтэйгөөр ажаһууха, ажалаа ябуулха аргатай гэһэн удхатай байгаа.

Персиин ба түүрэг дундада зуунай сурбалжануудта Тимурые мүн «сахибкиран» гэжэ нэрлэдэг байгаа (Перс صاحب كران‎‎), Ондоогоор хэлэбэл, Хоёр гарагуудай ниилэлгын үедэ түрэһэн: Венера ба Юпитер гү, али Венера ба Наран, дүрсэлһэн удхаар-жаргалтай.

Хуби хүн

Холын хараатай зонхилогшо, бэлигтэй эмхидхэгшэ.

Тимур хэдэн арбаад хүшөөтэ уран барилгын түхеэрэлгэнүүдые хойноо үлөөгөө, зариманиинь дэлхэйн соёлой һанда ороо. Тэрэнэй эдэбхитэйгээр хабаадаһан Тимурай барилганууд тэрээн соо гайхамшаг уран һайханай амта олоно.

Сурбалжануудай ёһоор, Тимур шатар наадаха дуратай байгаа (тодорхойлон хэлэбэл, шатранджда), магад, өөрынгөө үеын абарга байгаа..

Шэг шарай

Тэрэниие 1401 онһоо өөрөө мэдэхэ байһан Тамерланай үеын хүн, баряанда абтаһан Ибн Арабшах иигэжэ мэдээсэнэ: «Тимур һайн орёо, үндэр бэетэй, нээлтэтэй духа, томо толгойтой, шанга хоолойтой, хүсэ шадалынь эрэлхэг зоригһоонь дутахагүй байгаа; ялагар улаахан нюурайнь сагааниие амидыруулдаг һэн.

Тимур Самаркандда болоһон найрта

Тимур миниатюрада

Тэрэ үргэн мүртэй, бүдүүн хургануудтай, ута гуятай, шанга балсантай байгаа. Тэрэ ута һахалаа зүүдэг байгаа; баруун гарынь, хүлынь гэмтэһэн байгаа. Тэрэнэй хараса яһала мээхэй байгаа. Тэрэ үхэлые тоодоггүй байгаа, тиин тэрэнэй наһа барахада, 70 наһа хүрѳѳгүйшье һаа, тэрэ үшѳѳл бэлиг шадабарияа, айлтагүй зангаа алдаагүй. Тэрэ худалай дайсан байгаа; энеэдэ наадан тэрээниие наада баридаггүй һэн. … тэрэ хэды шэрүүн байбашье, үнэниие шагнаха дуратай һэн. Һайн гү, али муу амжалтанууд тэрэнэй һүнэһэнэй байһан газарта ямаршье хадуугдаагүй. Эрэлхэг сэрэгшэдэй нүхэр, өөрөө эрэлхэг зоригоор дүүрэн, өөрыгөө хүндэлжэ, үгыень дуулажа шададаг һэн».

Гур Эмир (Самарканд) бунханай задалагдаһые М. М. Герасимовай харуулһаар, Тамерланда хабаатай гэжэ тоологдодог булашаһаа араг яһанай саашанхи шэнжэлэлгэнь 172 см байгаа. Тимур хүсэтэй, бэе махабадаараа хүгжэнги, тэрэнэй үеын зон тэрээн тухай иигэжэ бэшэһэн байдаг: «олонхи сэрэгшэд номынгоо хүбшэргэйе ээмэй хэмжээндэ хүрэтэр татаха аргатай Һаа, Тимур шэхэндэнь хүрэтэр татадаг һэн». Үһэниинь олонхи яһатанһаа сайбар. Тимурай үлэгдэлнүүдые тодорхойгоор шэнжэлэлгэ антропологиин талаар тэрэ урда сибириин арһатанда хабаатай байгаа гэжэ харуулаа. Тимурай хүгшэрһэн наһатайшье һаа (69 наһатай), тэрэнэй хохимой яһан, мүн араг яһан, бодото дээрээ хүгшэрһэн шэнжэгүй байгаа. Шүдэнэй ехэнхи хубиин бии байлга, яһанай тодо газар, остеофидуудай огто үгы шахуу байлга — эдэ бүгэдэ араг яһан 50 наһанһаа дээшэ бэшэ хүсэ шадалаар ба элүүр энхээр дүүрэн хүнэй байгаа гэжэ харуулна. Элүүр яһанай адар томо байлга, ехээр хүгжэһэн газарай хэлбэри, тэдэнэй нягтарал, мүрэй үргэн, сээжын хэмжээн ба нилээд үндэр ургалта — эдэ бүгэдэ Тимур айхабтар бүхэ нэмэлтэтэй байгаа гэжэ бодохо эрхэ үгэнэ. Эмирэй атлетикын хүсэтэй балсан, бүхы юумэндэ этигэн, зарим тэды хаталгада тэсэбэритэй түхэлѳѳр илгардаг байгаа, энэнь яһала ёһо руугаа: сэрэгэй аяншалгануудта ажабайдал, ехэ бэрхэшээлнүүдтэй ба ядаралтай, али отрядай эмээл дээрэ почтын ёһоор байлга таргалалгада туһалжа болохо байгаа.

Тимур/Тамерлан. Гипсээр бүтээгдэһэн сээжэ бэеын дүрсэ 70×35×20 см. М. М. Герасимовай һэльбэн шэнэлэлгэ, 1941 ондо байгуулагдаа.

Тамерланай сэрэгшэдэй болон бусад лалын шажантанһаа гадаадын онсо илгаа тэдэнэй хадагалһан гэзэгэнүүд байгаа, эртэ урдын түүрэгүүдые тэрэ үеын дунда азиин зурагтай гар бэшэгүүдээр шэнжэлһэн зарим эрдэмтэдэй тухайлһаар. Гэхэ зуура Афрасиабай уран зураг дээрэ түүрэгүүдэй дүрсэнүүдые, эртэ урдын түүрэг дүрсэнүүдые шэнжэлхэдээ, шэнжэлэгшэд түүрэгүүдэйнгээ шэгнүүртэ V—VIII зуун жэлдэ гэзэгэ зүүдэг байгаа гэһэн тобшололдо ерээ.

Тимурай хүүрые 1941 ондо задалжа, үлэгдэлнүүдыень антропологическа шэнжэлгэ Тимур гэзэгэ өөрөө зүүдэггүй байгаа гэжэ харуулаа. «Тимурай үһэн зузаан, сэхэ, буурал-улаан үнгэтэй, хара хүрин гү, али улаан үнгэтэй булюу». «Толгойгоо хюһаха» гэһэн абтаһан ёһо заншалда эсэргүү, Наһа бараха үедэнь Тимур яһала ута үһэтэй байгаа". Зарим түүхэшэд хилгааһанай сайбар үнгэ Тамерлан үһэеэ хна будаһанһаа шалтагаална гэжэ үзэдэг. Харин М. М. Герасимов ажалдаа иигэжэ тэмдэглэнэ:

« Бинокуляараар шэнжэлэлгэ хэхэдэнь, һахалай үһэ уридшалһан шэнжэлгэшье түүхэшэдэй зураглаһанай ёһоор, энэ шара улаан-хна будаатай бэшэ, харин тэрэнэй түрэлхиин улаабтар үнгэ гэжэ этигүүлнэ. Тимур урал дээгүүрээ хиргаһан бэшэ, харин ута һахал зүүдэг һэн. Элирүүлжэ шадаһанай ёһоор, сэрэгэй дээдэ изагуурта һахалаа урал дээгүүрнь отолонгүй үмдэхэ арга олгоһон дүрим байгаа, тиигэжэ Тимур энэ дүримэй ёһоор һахалаа хайшалангүй, урал дээгүүрээ сүлөөтэйгөөр һанжана. Тимурай багахан үдхэн һахалынь шаантаг мэтэ түхэлтэй һэн. Һахалай үһэн шэрүүн, сэхэ шахуу, зузаан, ялагар хүрин (улаан) үнгэтэй, горитой бууралтаһан».

Герасимовай үнгэргэһэн эзэмдэгшын үлэгдэлнүүдые антропологиин талаар һэльбэн шэнэлэлгэ иигэжэ хэлэнэ: «Олдоһон араг яһан монгол хүндэ яһала үндэр бэетэй (170-аад см) хүсэтэй хүнэй мэдэлэй. Тимурай хохимой соо монголоид юрын шэнжэнүүдые харахын тула хёрхо байха хэрэггүй: ялагар брахикефали, эли, тэгшэрһэн нюур, тэрэнэй горитой үргэн ба үндэр. Эдэ бүгэдэ тимурай барлас угай уг гарбал гэршэлһэн бэшэмэл дансануудтай тон һайнаар холбогдоно. Улхархайнуудай нарин заханууд, тэдэнэй хэмжээн, түхэреэн байлга, орбитын доодо захын шанга эрмэг ба нюдэнэй хоорондын үргэн зай хэдэн сабшагдаһан һэтэрхэйгээр онсологдоһон нюдэнэй монголоид байгуулга тодорхойлно. Гэбэшье хамарай үндэһэнэй горитой урга, нидхын дунда хубиин газарай хэлбэри зуун жэлэй бодото монгол нугалбари харисангы һулаар харуулагданхай гэжэ заана. Доодо жабжын дээшээ гараһан һалаагай булан багашаг, бүхэ, жиирэй монголоид шэхэнүүдэй сэхэ буухые тодорхойлно. Тимурай үһэн зузаан, сэхэ, буурал-улаан үнгэтэй, хара каштан гү, али улаан үнгэтэй булюу».

1362 ондо Сеистан Шадар туркменүүдтэй тулалдаанда Тимур годлёор шархатаа гэжэ бэшэмэл сурбалжанууд заана; эсэстэнь тэрэ бүхы наһан соогоо баруун хүл дээрээ дохолон, хуурай баруун гартай үлөө. Тиихэдэл Клавихогой мэдээсэһээр, Тимур баруун гарайнгаа хоёр хургашье алдаба. М. М. Герасимов шэнжэлхэдээ, баруун гарайнь яһан үнэхөөрөө тохоногой үе соо нэгэ бага нугалаатай байдалда ниилээ гэжэ гэршэлээ. Тиихэдээ Тимур энэ гарайнгаа далын үе соо хүдэлсэ алдаагүй, гарынь хүдэлхэһөө гадна, айхабтар хүсэтэй байжа, шархатажа муудаһан долёобор хурганиинь һаалта хээгүй. Тон Тиимээр Тимурай дохолоншье дансалагдаһан байгаа. Баруун ташаан шэлбэ хоёр гэмтэбэ. Үбдэг сүгсэ гуяын эпифизтэй ниилэжэ, хүлынь сэхэлэгдэхэ аргагүй байдалда «Хромец» гэжэ ара нэрэтэй гүйсэд таарана.Тимур мориндо дуратай байжа, эмээлһээ хэдэн үдэр буугаагүй, энээгээр үбшэн хүлэйнь нугарһанай хэмжээ ойлгуулха хэрэгтэй бэшэ гү?

Тимурэй хэлэнүүдые мэдэлгэ

Тимурай гүрэнэй хуули эрхын дансанууд перси ба тюрк гэһэн хоёр хэлэн дээрэ бүридхэгдэһэн байна. Тиигэжэ, жэшээнь, Хорезмдэ ажаһууһан Абу Муслимай үри һадаһадта онсо эрхэ олгодог 1378 оной данса Цагаадайн түүрэг хэлэн дээрэ зохёогдоһон байна.

Тохтамышта эсэргүү 1391 ондо ябахадаа, Тимур Алтын сошордол хадын хажууда чагатайн хэлэн дээрэ уйгур үзэгүүдээр бэшэг — кораническа тексттэй араб хэлэн дээрэ найман мүр, гурбан мүр сохихые захирба.

«Нигүүлэсхы сэдьхэлтэй, нигүүлэсхы үршөөл хайрата Аллахай нэрээр! Бодото юумэнэй эзэн, үнэнэй Нангин Газар, Һэримжэгүй хамгаалагша, Хүсэ ехэтэй, хизааргүй хүсэтэй, Ами наһа, үхэл Сэсэн бэлэглэгшэ! Долоон зуун ерэн гурбадахи зун, хабарай дунда һарада хонин [1391 оной апрелиин 6], Туранай султан Тимур-бек лалын шажанай түлөө гурбан зуун мянган сэрэгтэй Булгарай Токтамыш хаанда бодобо. Энэ нютагта хүрэхэдөө, дурасхаалта тэмдэг болохын тула энэ обоогоо бодхообо. Бурхан үгэхэ, бурхан хуули сахигшадые бүтээхэнь болтогой! Бурхан ороной зондо үршөөл хайратай байхань болтогой! Маанадаа маани мэгзэмээр дурдахань болтогой!»

Эхэ бэшэг

Араб текстын гурбан мүр:

1. بسم الله الرحمن الرحيم
2. مالك الملك القدوس الحق المؤمن المهيمن الجبار
3. القادر الحكيم المميت الحي

Цагаадайн найман мүр (транскрипци):

1. tarïq jeti jüz toqsan üčintä qoj
2. jïl jaznïŋ ara aj turannïŋ sultanï
3. temür beg üč jüz miŋ čerig bilä islam üčün toqtamïš qan bulγar
4. qanïqa jorïdï bu jerkä jetip belgü bolzun tip
5. bu obanï qopardï
6. täŋri nïsfät bergäj inšala
7. täŋri il kišigä raqmat qïlqaj bizni duu-a bilä
8. jad qïlqaj

— Тимурай 1391 оной бэшэлгэ // Ази ба Африка гүрэнүүдэй түүхын историографи ба источниковедени, Вып. XXI. СПб. СПбГУ. 2004

Түүхэдэ энэ бэшэг Карсакпайн бэшэг гэжэ нэрэтэйгээр мэдээжэ. Мүнөө үедэ Тимурай бэшэгтэй шулуун Санкт-Петербург хотын Эрмитажда хадагалагдажа дэлгэгдэнэ.

Тимурай үхибүүд албан ёһоной дансада перси ба түүрэг хэлэнүүдые хэрэглээ. Тиигэжэ, жэшээнь, 1398 ондо Тимурай хүбүүн Мираншах түүрэг хэлэн дээрэ уйгур үзэгөөр албан ёһоной данса бүридхэхые захирба

Тэрэниие 1401 онһоо бэеэрээ мэдэхэ Тамерланай үеын хүн ба баряанда абтаһан Ибн Арабшах иигэжэ мэдээсэнэ: «персиин, түүрэг ба монголой талаар, тэрэ тэдэниие хэнһээшье һайнаар мэдэдэг байгаа». Харин Принстоной Ехэ һургуулиин мүнөө үеын шэнжэлэгшэ Сват Соучек (Svat Soucek) Тимур тухай монографи соогоо «тэрэ барлас обогой, монгол нэрэтэй, уг гарбалтай түрэг байһан аад, тэрэ үедэ түүрэг угсаатанай бүхы бодото удхануудта байһан юм. Тимурай түрэлхи хэлэн түүрэг (чагатайн) байгаа, гэбэшье, магад, тэрэ ажаһууһан соёлой оршон тойроной ашаар персииншье зарим тэдыгээр мэдэдэг байгаа. Тэрэ, Ибн Арабшахай һанамжатай тарадаг Сват Сугучегэй һанамжаар, монгол нэрэ томьёонуудай үшөө дансануудһаа үгы болоодүй ба хашарһанууд дээрэ уулзаһан байгаашье һаань, сохом монгол хэлэ мэдэхэгүй байгаа».

Мавераннахр хотодо Тамерланай хорёо ошоһон кастилиин дипломат, аяншалагша Руй Гонсалес де Клавихо "синьор Темур " Бага Энэдхэг, Хорасанай бүхы газар дайдые эзэмдээ гэжэ мэдээсэнэ. Самарканд ба Хорасан голые хубаана (Амударья). Самарканд талаһаа гол шадар Термез хото байна, харин Голой саана Хорасана Тахаристанай газар дайда, «Энэ голой саана (Амударья — ажаглалта) Самарканд хаан түрэ нэмжынэ, харин газар Дэлхэй Могали (Моголистан), харин хэлэн мугальска гэжэ нэрэтэй, энэ хэлэ ойлгоногүй (урда — ажагл. Хорасанууд) голой саада бэедэ, энэ талаар байдаг зониие задалжа, уншажа шададаггуй, харин энэ бэшэгые могали гэдэг. Харин сеньор (Тамерлан — ажагл.) энээн дээрэ уншажа, бэшэжэ шададаг хэдэн бэшээшэдые хажуудаа баринам [хэлэн дээрэ — прим.]».

"Муиз ал-ансаб " гэһэн тимурид аршаанай ёһоор, Тимурай ордоной дэргэдэ гансал түүрэг ба персиин бэшээшэдэй штат байгаа.

Тимур эрдэмтэдтэй хөөрэлдэхэ, илангаяа түүхэтэ зохёолнуудые уншалга шагнаха дуратай байгаа; түүхэдэхи мэдэсээрээ дундада зуун жэлнүүдэй түүхэшэн, гүн ухаатан, сэмжэд Ибн Халдуные гайхуулаа; Түүхын болон домогто геройнуудай шэн зориг Тухай хөөрөөнүүдые Тимур сэрэгшэдээ урмашуулхын тула хэрэглэдэг һэн.

Алишер Навоиин мэдээсэһээр, Тимур шүлэг бэшээгүйшье һаа, поэзишье, прозошье ехэ һайн мэдэхэ, дашарамдуулан хэлэхэдэ, таараха бейт газарташье асаржа шададаг һэн.

Гэр бүлэ

Тимур түүрэг, монгол гарбалтай байжа, энэ тэрэ талаһаа сэхэ үри һадаһан бэшэшье һаа, Эсэгынгээ шугамаар Чингис Хаантай хамтын элинсэгүүдтэй байһан байха, тэрэнэй эхэ хаанай үри байжа болоо гэжэ зарим зохёогшодой тухайлдагшье һаань. 1401 ондо Тимуртай нюур нюураараа хөөрэлдэһэн араб түүхэшэн Ибн Халдунай мэдээгээр эзэн хаан өөрөө Манучехра хаанай уг изагуур байһан гэжэ баталан хэлэдэг байгаа

Тэрэнэй эсэгэ Мухаммад Тарагай гү, Али Тургай гэжэ нэрэтэй байгаа, тэрэ түүрэг монгол барлас обогой сэрэгэй, жэжэ газарай эзэн байһан юм. Мүн Тимур түрэг барлас байгаа гэжэ Ибн Арабшах бэшээ:

«Дурдагдаһан султан (Тимур) дүрбэн визиритэй байжа, аша туһатай, хоротой хэрэгүүдые гүйсэд хэдэг һэн. Они считались знатными людьми, и все были последователями их мнений. Арабуудай отогууд болон үбдэгүүд хэды байгааб, түүрэгүүдтэшье тиимэл байгаа. Дээрэ дурсагдаһан визирей бүхэн нэгэ обогой түлөөлэгшэд байхадаа, һанамжануудай гэрэлтэ, угайнгаа ухаан бодолой согсолбори гэрэлтүүлдэг байгаа. Одно племя называлось арлат, второе — жалаир, третье — кавчин, четвертое — барлас. Тимур дүрбэдэхи отогой хүбүүн байгаа».

.

Зарим тухайламжаар, Мухаммад Тарагай имагтал барлас обогой ударидагша баямар нэгэн Карачар ноёной, Чагатай хүсэ ехэтэй туһалагшын ба тэрэнэй холын түрэлэйнь үри һадаһан байгаа. Тимурай эсэгэ һүзэгтэй лалын шажантан байгаа, тэрэнэй оюун сэдьхэлэй һурган хүмүүжүүлэгшэ шейх Шамс ад-дин Кулял байгаа.

Тимурай эсэгэ Балта гэжэ нэрэтэй нэгэ ахатай байгаа.

Мухаммад Тарагай хоёр удаа һамга абаһан: Тимурай Эхэ Текина хатан түрүүшын һамган байгаа. Тимурай эхын уг гарбал тухай зүрилдөөтэ мэдээнүүд үлэнхэй. 1401 ондо Тимуртай нюур нюураараа хөөрэлдэһэн араб түүхэшэн, гүн ухаатан ибн Халдунай мэдээгээр эзэн хаан өөрөө «Авестдэ» үшөө дурдагдаһан Манучехра хаанай уг изагуур байһан гэжэ баталдаг байгаа

Тарагайн хоёрдохи һамган гэхэдэ, Кадак хатан, Тимурай Дүү Басаган Ширин-бек ага байгаа.

Мухаммад Тарагай 1361 ондо наһа баража, Тимурай түрэһэн нютагта — Кеше хотодо (Шахрисабз) хүдөөлүүлэгдэһэн байгаа. Тэрэнэй бунханиинь мүнөө үе болотор үлэнхэй.

Шахи Зинда комплексдо Тимурай дүү Ширин бек агын бунханай үзэмжэ

Тимур Кутлуг-туркан ага гэжэ ехэ эгэшэтэй, Ширин-бек ага гэжэ дүү басагатай байгаа. Тэдэнэр Тимурай өөрынь наһа баратар наһа баража, Самарканддахи Шахи Зинда комплексдо мавзолейнүүдтэ хүдөөлүүлэгдэһэн байгаа. «Му изз ал-ансаб» сурбалжын ёһоор, Тимур үшөө гурбан аханартай байгаа: Джуки, Алим-шейх ба Суюргатмыш.

Бага наһан

Тимур 1336 оной апрелиин 9-дэ Дунда Азида Кеш (Мүнөө Шахрисабз, Узбекистан) хотын хажуудахи Ходжа-Ильгар тосхондо түрэһэн юм. Тимурай бага наһан, эдир наһан Кёша хадаар үнгэрөө. Эдир залуу наһандаа агнуури, мори урилдаанда, жада шэдэлгэдэ, һур харбалгада дуратай, сэрэгэй нааданда эльгэтэй байгаа. Арбаад наһатайһаа Тарагайда алба хэһэн һурган хүмүүжүүлэгшэд — атабегүүд Тимурые сэрэгэй урлалда, тамирай наадануудта һургадаг байгаа.

Политическэ ажал ябуулгын эхин

Тимур тухай түрүүшын мэдээнүүд 1361 онһоо эхилжэ, сурбалжануудта бии болоһон юм. Тамерланай улас түрын ажал ябуулгын эхин Чингис Хаанай намтартай адлирхуу: тэдэ бэеэрээ абаһан тала баригшадай отрядуудай ударидагшад байгаа, тэдэ һүүлээрнь тэдэнэй хүсэ шадалай гол тулга зандаа байгаа. Чингис Хаандал адли Тимур сэрэгэй хүсэнүүдые эмхидхэлгын бүхы тодорхой шэнжэнүүдтэ өөрөө орожо, дайсадай хүсэн, газар дайдынь байдал тухай тодорхой мэдээнүүдтэй, сэрэгэйнгээ дунда жэншэдгүй нэрэ хүндэтэй, нүхэдтөө яһала найдаха аргатай байгаа. Эрхэтэнэй хүтэлбэриин толгойлогшодо табигдаһан нюурнуудые шэлэлгэ бага урагшатай байгаа (Самаркандда, Гератада, Ширазда, Тавризда дээдэ түшэмэлнүүдэй хүйхэр байһанай түлөө хэһээлтын олон тоото ушарнууд).

Тимурай Гүрэн

1347 ондо Чагатайн үлүүс Мавераннахр ба Могулистан (гү, али Моголистан) гэһэн хоёр амяараа улас боложо һалаба. 1360 ондо Мавераннахр Туглук-Тимур эзэлбэ. 1362 ондо Моголистанда бүлэг эмирнүүдэй буһалгаанһаа боложо, Туглук-Тимур Мавераннахрһаа яаралтайгаар гаража, Ильяс-Ходж хүбүүндээ засаг дамжуулаа һэн. Харин Тимур Кешскэ можын захирагша, могольско хаанай хүбүүнэй туһалагшадай нэгэн баталагдаа һэн.

Сырдарья голые хаан гаталжа үрдеэгүй байтарнь, Ильяс-Ходжа эмир Бекчик болон бусад дүтын эмирнүүдтэй хамта Тимурые гүрэнэй хэрэгүүдһээ холодуулха, зохид ушарта бэе махабадаараа үгы хэхэ гэжэ хэлсэбэ. Хэб-жэб тараалга улам эршэдэжэ, аюултай шэнжэтэй болобо. Тимур моголнуудһаа таһаржа, тэдэнэй дайсан болохо Эмир Хасаганай аша хүбүүн Хусейн тээшэ орохо баатай болобо. Нэгэ хэды саг соо тэрэ багахан бүлэгтэй уршагта ябадалнуудые бэдэрэгшэдэй ажабайдал эрхилжэ, Хорезм тээшэ ошобо, тэндэ Хива шадар болоһон байлдаанда Таваккала-Конгуродой тэрэ газарнуудай зонхилогшодо диилдэжэ, сэрэгшэдэйнгээ, зарасанарайнгаа үлэгдэлнүүдтэй сүл губиин гүн руу сухариха баатай болобо. Хожомынь маханай мэдэлдэ байһан можодо Аул Махмудида гарахадаа, тэдэ Алибек Джаникурбанай хүнүүд хүреэлэндэ абтажа, 62 үдэр үнгэргөө. Түүхэшэн Шарафиддин Али Яздиин мэдээнүүдэй ёһоор, Алибек Тимур Хусейн хоёрые Иранай наймаашадта худалдаха һанаатай байгаа, харин тэрэ үдэрнүүдтэ Маханаар нэгэшье хамбы гараагүй. Шорондо һуугшадые Алибек ахань эмир Мухаммад-бек абарһан байна.

1362 оной намар Засаг баригша Малик Кутбиддинай дайсадта эсэргүү болоһон Сеистанда болоһон тулалдаанай үедэ Тимур баруун гарайнгаа хоёр хургаяа алдажа, баруун хүлдөө хүндөөр шархатаад, дохолон болошобо.

1364 он болотор Эмирнүүд Тимур Хусейн хоёр Амударьягай урда эрьедэ Кахмард, Дарагез, Арсиф ба Балх можонуудта ажаһуужа, моголнуудай урдаһаа партизан дай ябуулаа.

1364 ондо моголнууд оронһоо гаража ошохо баатай болоо һэн. Һөөргөө Мавераннахр Тимур Хусейн хоёр Чагатаид угай Кабул-шахын шэрээдэ һуулгаба.

Хойто жэлынь, үүр хираанаар 1365 оной майн 22-то Чиназ шадар Тимурай ба Хусейн армиин Ильяс-Ходжын армитай шуһата тулалдаан боложо, түүхэдэ «шабарта байлдаан» гэжэ ороһон юм. Ильяс-Ходжын армида булюу хүсэтэй байһан тула Тимур Хусейн хоёр илаха нэгэ бага арга боломжотой байгаа. Байлдаанай үедэ аадар орожо, сэрэгшэдтэ урагшаа харахадашье бэрхэ, морид шабар соо нэхэдэг һэн. Тиигээшье Һаань, Тимурай сэрэгүүд хажуу таладаа илалта туйлажа захалаа, шиидхэхы үедэ дайсанаа һүнөөхын тула Хусейнһээ туһаламжа гуйгаа, гэбэшье Хусейн туһалхаһаа гадна, сухаряа. Энэ тулалдаанай үрэ дүн уридшалан шиидхэбэ. Тимурай, Хусейнэй сэрэгшэд сырдарья голой нүгөө эрьедэ баалалтаар ошобо.

Тэрэ үедэ Ильяс-Ходжын сэрэг Самаркандһаа сербедарнуудай арадай буһалгаанаар намнагдажа, Мавляна-заде медресе багша, Уран дархан Абу Бекр Келеви, харбагша Мирзо Хурдаки Бухари толгойлоо. Хотодо арадай засаглал тогтобо. Хүн зоной баян хубинуудай зөөри хуряагдаһан тула Хусейн Тимур хоёрто туһа эрижэ хандаба. Тимур Хусейн хоёр сербедарнуудта эсэргүүсэхэ гэжэ хэлсэбэ. 1366 оной хабар Тимур Хусейн хоёр сербедарай ударидагшадые саазалжа буһалгаа дарабашье, Тамерланай захиралтаар арад зоной дунда аргагүй мэдээжэ болоһон буһалгаанай ударидагшадай нэгэн Мавляна-заде амиды үлөөгөө һэн.

«Агууехэ эмирээр» һунгалга

Хусейн казан хаанай үедэ энэ тушаал хүсөөрөө эзэмдэһэн Казаган баабайдаал адли чагатайн нютагай дээдэ эмирэй тушаал эзэлхэ түсэб табижа байгаа. Тимур Хусейн хоёрой хоорондохи харилсаануудта хахарал хараалагдажа, хүн бүхэниинь шиидхэхы тулалдаанда бэлдэжэ эхилээ. Энэ байдалда Тимурта термезэй сеидүүдэй, самаркандын шейх-уль-лалын шажанай болон Тимурай оюун сэдьхэлэй һурган хүмүүжүүлэгшэ болоһон Сеид Берекегэй оршомдо лама санаартан ехэ дэмжэлгэ үзүүлээ.

Тимур Балх хэрэмые 1370 ондо бүһэлхэдэ

Балхада Тимурай коронаци 1370 ондо

Тимурай шэрээ шулуун

Сали-сарайһаа Балх нүүжэ ерээд, Хусейн хэрэм бэхижүүлжэ эхилбэ. Тэрэ мэхэ гохоор ба мэхэ гохоор үйлэдэхэ гэжэ шиидээ. Хусейн Тимурта амгалан хэлсээ баталхын тула Чакчак жалгада уулзалгада урилга эльгээбэ, харин нүхэр ёһоной һэдэлгэнүүдэйнгээ гэршэ болгон, Коран дээрэ тангариглахаб гэжэ найдуулаа һэн. Уулзалгада ошоод, Тимур ямаршье ушарта хоёр зуун джигит абаад ошоо, Хусейн мянган сэрэгшэдээ дахуулжа, энэ шалтагаанаар уулзалга болоогүй. Тимур энэ ушар тухай иигэжэ дурсаа һэн:

«Би эмир Хусейндэ иимэ удхатай түүрэг бейттэй бэшэг эльгээбэб: „Хэн намайе мэхэлхэ һанаатайб, / өөрөө газарта хэбтэхэб, би этигэнэб. (Хара мэхэ өөрынгөө юумэ харуулжа), тэрэ өөрөө тэрээнһээ хосорхо“. Минии бэшэг эмир Хусейндэ хүрэхэдэ, тэрэ тон аягүйрхэжэ, хүлисэл гуйһан байгаа, харин хоёрдохиёо би тэрээндэ үнэншөөгүйб».

Бүхы хүсэеэ суглуулаад, Тимур Амударьягай нүгөө эрьедэ гарашаба. Суюргатмыш-оглан, Али Муайяд, Хусейн Барлас сэрэгэйнь түрүү хубинуудые ударидажа байгаа. Бийя һууринда уулзалгада дүтэлхэдөө, Андхудай сайидуудай ударидагша Сеид Берекегэй Юртэмсэ сэрэгтэ дэбжүүлэгдэжэ, литавра болон дээдэ засагай туг барюулаа. Балхуу Тимурта ошохо замдаа Каркараһаа ерэһэн Джаку барлас сэрэгтэеэ, Хутталанай эмир Кайхусравтай ниилэжэ, голой нүгөө эрьедэ Мүн Шэбэрган нютагай Зинда Чашм эмир, Хулма, Бадахшан Мухаммадшах гэгшэдэй хазарайхид хамтарба. Энээн тухай мэдэхэдээ, эмир Хусейнэй олон сэрэгшэд тэрэниие орхижо ошобо.

Байлдаанай урда Тимур курултай суглуулжа, Мавераннахра хаанаар Казан хаанай хүбүүн Суюргатмыш хаан һунгагдаба. Тимурай "агууехэ эмир " баталагдахынгаа урдахана Меккэһээ Шейх Сеид Барагай Юртэмсэ тэрээндэ ерэжэ, Тимур агууехэ зонхилогшо болохо гэһэн үзэгдэл байгаа гэбэ. Энэ ушараар дээдэ засагай һүлдэ туг, хэнгэрэг барюулба. Теэд тэрэ энэ дээдэ засагые өөрөө абадаггүй, харин хажуудань үлэдэг юм.

1370 оной 4 һарын 10-да Балх эзэлэгдэжэ, Хусейн хёморгондо абтажа, Хуталляанай хаан Кайхусравай шуһата үһөөгэй эрхээр алаһан болоод Энээнһээ үмэнэ Хусейн ахыень алаһан байна.Мүн курултай эндэ боложо, чагатайн бэхи болон эмирнүүд, можо, мананай үндэр тушаалта түшэмэлнүүд, термезшахи хабаадаа. Тэдэнэй дунда Тимурай бага наһанай анханай үрдилдэгшэд, нүхэд байгаа: Байан-сулдус, Эмиры Улджайту, Кайхосров, Зинда Аяга, Джаку-барлас болон бусад олон. Курултай Тимурые Туранай дээдэ эмир гэжэ һунгажа, энээнһээ хойшо Тимурай гүрэн гэжэ нэрлэгдэдэг боложо, удаан хүлеэгдэһэн эб найрамдал, тогтууритай байдал, гүрэн дотор гурим тогтоохо харюусалга даалгаа. Чингизид Казан хаанай басагантай, эмир Хусейнэй баряанда абтаһан бэлбэһэн эхэнэр Сарай-мульк хантай гэрлэлгэ Тимурта «Гураган» гэхэ гү, али «(хаанай) хүрьгэн» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэ нэмэхэ арга олгобо.

Курултайда Тимур Мавераннахрын бүхы сэрэгэй дарганарһаа тангариг абаа. Урда үеынхидтөө адли тэрэ хаанай соло абаагүй, «Агууехэ эмир» гэһэн нэрэ зэргэдэ ханаһан — Тэрэнэй дэргэдэхи Хаашуул Чингис Хаанай үри һадаһад Суюргатмыш хаанай (1370—1388), удаань тэрэнэй хүбүүн Гийас ул-Хакк ва-д-Дин Султан Махмуд хаанай (1388—1402) гэжэ тоологдодог байгаа. Гүрэнэй ниислэл Самарканд шэлэгдээ һэн. Тимур түблэрһэн улас байгуулхын түлөө тэмсэл эхилээ һэн.

Дээдэ болбосоролой ба лалын шажанай хуули эрхын байгуулга һэргээлгэ

Монгол аяншалгануудай дүнгөөр хэдэн мянгаад эрдэмтэд, юристнүүд алуулаа, хэдэн зуугаад медресе һандаргагдаа. Тимур дээдэ болбосоролой болон илангаяа лалын шажанай хуули эрхын байгуулга һэргээхын тула тон ехэ оролдолго гаргаха баатай болоо. Лалын шажанай томо хуули шэнжэлэгшэдые гүрэнэй ниислэлдэ уриха баатай болоо, жэшээнь, ад-дини Масуд Ибн Умар ат-Тафтазани Сэсэрлиг (1322, Тафтазан, Хорасан — 1390, Самарканд) орой каламай элитэ түлөөлэгшые.

Медресе, ханака ба мавзолейтэй Гур-Эмир комплексын Макет

Логикоор, юриспруденцеэр, поэтикээр, грамматикаар, математикаар бэшэһэн зохёолнуудынь, гоё үгэнүүдые хэлэлгэ ба кораническа экзегетикэ һуралсалай пособинууд боложо олондо һайшаагдадаг байгаа. XV зуунай эхиндэ Самаркандда Шамс ал-Дин Мухаммад б. Мухаммад ал-Джазари мэтын томо үнэншэ эрдэмтэн хүдэлжэ багшалһан байна.

Самаркандда 20 гаран медресе баригдаа: медресе Сарай Мульк ханом, медресе Кутб ад-дин садра, медресе эмир Фурузшаха, медресе эмир Бурундука гэхэ мэтэ. Мухаммад Султанай медрестэ 58 оюутад һуража, дүрбэн мударис багшалаа. Жамал ад-дин Ахмад Хорезми Коранда һурахыень даалгаба.

Тимурай оюун сэдьхэлэй һурган хүмүүжүүлэгшэд ба сайидуудые тэрэнэй гүнзэгы хүндэлэлгэ

Тимур лалын шажантан ба Суфиин Яссавиин ба Кубравиин орденуудта дуратай хүн байгаа. Тимурай түрүүшын оюун сэдьхэлэй һурган хүмүүжүүлэгшэ тэрэнэй эсэгын һурган хүмүүжүүлэгшэ — суфиин шейх Шамс ад-дин Кулял, мүн Хоросой томо шейх Зайнуд-дин Абу Бакр Тайбади мэдээжэ юм.

Рухабад бунхан Самарканда

Нур аддин Басирай мавзолейһээ Самаркандда Регистан тээшэ янза

Тимурай гол оюун сэдьхэлэй һурган хүмүүжүүлэгшэ хадаа лүндэншэ Мухаммедэй үри һадаһан, шейх Мир Саид Барак байгаа. Эгээл тэрэ Тимурта засагай һүлдэ тэмдэгүүдые барюулаа: 1370 ондо засагта ерэхэдэнь, хэнгэрэг туг хоёр. Сайид Барагай юртэмсэ эмиртэ агууехэ ерээдүйе уридшалан хэлээ. Тэрэ Тимурые ехэ аяншалгануудтань үдэшэбэ. 1391 Ондо Тохтамыштай дайлалдахынгаа урда юрөөбэ. Сурбалжануудай ёһоор, тулалдаанай шиидхэхы үедэ тэрэ түүрэг хэлэн дээрэ-«ягы кочди» хашхараа, энэнь дайсан зугадаа гэһэн удхатай байгаа. Эдэ үгэнүүд Тимурай сэрэгшэдые зоригжуулаа. 1403 ондо тэдэ гэнтэ наһа бараһан хаан шэрээ залгамжалагша — Мухаммад-Султаниие хамта шаналжа байгаа. Хожомынь Сайид барагай Юртэмсэ Тимур Шахрухай одхон хүбүүнэй хүсэлөөршье наһа бараһан, тэрэнэй шарил Гур Эмир бунханда хүдөөлүүлэгдэжэ, хүлдэнь Тимур өөрөөшье хүдөөлүүлэгдэһэн байгаа. Тимурай ондоо һурган хүмүүжүүлэгшэ суфиин шейх бурхан ад-дин Сагарджи Абу Саид хүбүүн байгаа. Тимур тэдэнэй хүүрнүүд дээгүүр Рухабад бунханиие барихые захирба. Тимур 1370 ондо засагта ерэһээр, Нэн түрүүн Самаркандда шейх нур ад-дин Басирта бунханиие бодхоогоо, гэбэшье 1880-яад онуудаар бунханиие засаг зургаанууд үгы хээ.

Хүн зоной хоёр лэ бүлэг: Тимурай ба сайидын үри һадаһад Тимурай гүрэндэ ажабайдалай ойроо хүртэшэгүй байдалые хэрэглэдэг байгаа

Гүрэниие бэхижүүлгэ ба үргэдхэлгэ

Гүрэн түрын байдалай табигдаһаншье һаань, Урда талань Чагатайн Уласай мэдэлэй Шэбэрган Хорезм хоёр Суюргатмыш Хаанай, Эмир Тимурай нюурта шэнэ засаг мэдэрдэггүй байгаа. Хилын урда ба хойто хилэнүүдтэ хүлгөөтэй байгаа, Тэндэ Моголистан ба Сагаан Һүрэг һанаа зобоодог байгаа, олонтоо хилэнүүдые эбдэдэг ба тосхонуудые дээрмэдэдэг һэн. Урус хаан Сыгнакые эзэлээд, Сагаан Ордоной ниислэл Ясса (мүнөө Туркестан хото), Сайрам, Мавераннахр хотонуудые тэрээндэ абаашаһанай удаа бүри ехэ аюулда ороо. Гүрэн түрые хамгаалха, бэхижүүлхэ талаар хэмжээнүүдые абаха хэрэгтэй байгаа. Уданшьегүй Эмир Тимурай засагые Балх Ташкент хоёр мэдэрбэ, гэбэшье Хорезмын зонхилогшод Дешт-и-Кыпчагай зонхилогшодые дэмжэлгэдэ түшэглэн, Чагатайн нютагта эсэргүүсэһээр байгаа. 1371 ондо Хорезмын хаан Цагаадайн Уласай бүдэдэлдэ ородог байхан Урда Хорезмын эзэмдэн абаха һэндэлгэдээ хэсэн байна. Эмир Тимур Хорезмһээ түрүүн амгалан аргаар эзэлһэн газарнуудаа бусаажа, Урид тавачи (квартирмейстер), удаань шейх-уль-ислам (лалын шажантанай бүлгэмэй толгойлогшо) Гурганж руу эльгээхыень эрилтэ табяа, харин Хорезмын хаан Хусейн Суфи элшэн сайдые баряанда абажа, энэ эрилтэ хоёр дахин дүүргэхэеэ арсаа. Саашадаа эмир Тимур Хорезмдэ табан аяншалга хэһэн байна.

Тэрэнэй нүхэдэй нэгэн Аббас Бахадур байгаа.

Моголистанда дайшалхы аян

Моголистаниие гүрэнэй хилэнүүдэй аюулгүйе хангахын тула эзэлхэ хэрэгтэй байгаа. Моголистанай феодалнууд ехэнхидээ Сайр, Ташкент, Ферганада ба (Туркестан (хото) Яссада дээрмэшэдэй добтолгонуудые хэдэг байгаа. Илангаяа моголистанска Улусбегиин эмир Камар ад-Динай 1370—1371 онуудта добтолгонуудые арад зондо ехэ гай тодхор асараа.

1371 онһоо 1390 он болотор Эмир Тимур Моголистанда долоон аяншалга хэжэ, 1390 ондо Камар ад-Динэй ба Анка-тюрай сэрэгые эсэслэн бута сохёо. Камар ад-Дина Тимурта эсэргүү түрүүшын хоёр аяншалга 1371 оной хабар, намартаа хэһэн байна. Түрүүшын поход эблэрэлөөр дүүрэбэ; хоёрдохи үедэ Тимур Ташкентһээ гараад, Янги тосхон тээшэ Тараз тээшэ дабшаба. Тэндэ моголнуудые бодхуултажа, ехэ олзыень эзэмдэбэ.

1375 ондо Тимур гурбадахи амжалтатай аяншалга бэелүүлээ. Тэрэ Сайрамһаа гаража, Чу мүрэнэй дээдэ урасхалаар Талас, Токмагай аймагуудаар ябажа, Узген, Ходжент хотонуудаар Самарканд бусаба. Гэбэшье Камар ад-Дин бута сохигдоогүй. Тимурай армиин Мавераннахр руу бусахада, Камар ад-Дин 1376 оной үбэл Ферганада добтолжо Андижан хотые бүһэлбэ. Ферганын амбан, Тимурай гурбадахи хүбүүн Умар-шейх, хада уула руу зугадаба. Уурлаһан Тимур Ферганада яаража, Дээдэ Нарынхи урда шудхадаг Ат-Башиин гол хүрэтэр Узген, Ясса хадануудай саана дайсаниие удаан намнаба.

1376—1377 онуудта Тимур Камар ад-Динда эсэргүү табадахи аяншалгаяа хэһэн байна. Тэрэ Иссык-Кулиин баруун тээхи жалгануудта сэрэгыень бута сохижо, Кочкар хүрэтэр намнаа. «Зафар-намада (Язди)» 1383 ондо Камар ад-Динда Эсэргүү Иссык-Кулиин аймаг Руу Тимурай зургаадахи аяншалга дурдагдана, гэбэшье улусбегүүд баһа мултаржа шадаа.

1389—1390 онуудта Тимур Камар ад-Диниие эсэслэн бута сохихын тула үйлэ хэрэгүүдээ эдэбхижүүлээ. 1389 ондо тэрэ Имиль аймагые бүхы шэглэлээр, Балхаш нуурһаа урагшаа ба зүүн тээшээ болон Ата-Кулиие тойроод гараа гү, али гаталаа. Тэрэ һамбаандань Алтайн урда Хара Иртыш хүрэтэр моголнуудые намнажа ябаба. Тэрэнэй түрүү отрядууд зүүн зүгтэ Кара Ходжодо, ондоогоор хэлэбэл, Турфанда шахуу хүрөө. 1390 ондо Камар ад-дин эсэслэн бута сохигдожо, Моголистан Тимурай ехэ гүрэниие эсэслэн занахаяа болёо һэн. Гэбэшье Тимур Хойто зүгтэ Иртыш, зүүн зүгтэ Алакулда, Эмилдэ ба Балиг-Юлдузай монголой хаашуулай табиса хүрэбэшье, Тангри-таг, Кашгар уулануудай зүүн тээ газар дайдые эзэмдэжэ шадаагүй. Камар ад-Дин Иртыш руу тэрьелжэ, хожомынь дуһалһаа наһа бараа һэн. Моголистанай Хаан боложо Хизр-Ходжа тогтобо.

Урда Азида түрүүшын дайшалхы аяншалганууд

1380 ондо Тимур Малик Гияс-ад-дин Найр-Али II походто ошобо, юундэб гэхэдэ, тэрэнь өөрыгөө эмир Тимурай вассал гэжэ мэдэрхэеэ һанаагүй, харюудань Герата хотын ниислэл хотынгоо хамгаалгын ханануудые бэхижүүлдэг болоо һэн. Эхиндэнь Тимур эбэй ёһоор асуудал шиидхэхын тула курултайда урилгатайгаар элшэн сайдые тэрээндэ эльгээбэ, Харин гияс-ад-дина Найр-Али II элшэн сайдые барижа, дурадхалые буруушааба. Энээнэй харюуда 1380 оной апрель һарада Тимур Амударьягай зүүн эрьедэ арбан полк эльгээгээ һэн. Тэрэнэй сэрэгүүд Балх, Шэбэрган, Бадхыз можонуудые эзэмдэбэ. 1381 оной 2 һарада эмир Тимур өөрөө сэрэгтэй үгэ хэлэжэ, Хорасан, Серахс, Джами, Каусия, Туе Ба Келат хотонуудые абажа, Герат хото табан үдэрэй бүһэлэлтын дараа абаһан. Келат хотоһоо Гадна Себзевар абтажа, сербедарнуудай гүрэн эсэслэн үгы болоо. 1382 ондо Тимурай хүбүүн Миран-шах Хорасанай захирагшаар томилогдоо һэн. 1383 ондо Тимур Һистаниие хооһолжо, Себзеварта сербедарнуудай буһалгааниие хэрзэгыгээр дараба.

1383 ондо тэрэ Систан абажа, Зирех, Заве, Фарах (Афганистан), Буст хэрэмүүдые диилэбэ. 1384 ондо Астрабад, Амуль, Сари, Султани, Тебриз хотонуудые эзэлэн, үнэндөө бүхы Персиие эзэмдэбэ.

Алтан Ордонтой тэмсэл

Гол үгүүлэл:Тимурай Тохтамыштай дайн

Тамерланай удаадахи зорилгонууд гэхэдэ, Алтан Ордониие хазаарлажа, тэрэнэй зүүн талада улас түрын нүлөө тогтоожо, Моголистанай засаг баригшадай Мавераннахр дээрэ дээрмэдэлгын аяншалгануудые болюулһан байна. Алтан Ордонһоо гараһан бүхы аюулые мэдэрэн, өөрынгөө правлениин түрүүшын үдэрнүүдһээ эхилжэ, Тимур табиһан хүнөө тэндэ засагта асарха гэжэ али болохоор оролдоо һэн. Хүхэ ордоной Хаан Урус хаан хэзээ нэгэтэ Хүсэн Түгэлдэр Зүчи нютагые нэгэдхэхые оролдобошье, Джучид ба Феодал Дешт ба Кыпчагай хоорондо шангадаһан тэмсэл тэрэнэй түсэбүүдтэ һаад болобо. Эсэгэнь Урус хаанай гарһаа наһа бараһан, эсэстээ Сагаан Ордагай шэрээ эзэлһэн Тохтамыш-огланиие Тимур али болохоор дэмжэдэг байгаа.

Тимурай Алтан Ордондо эсэргүү ябадал 1395 ондо

Анха түрүүшынхиеэ Тохтамышда туһа 1376 ондо хүргэгдэжэ, Тимурай сэрэгүүдэй туһаламжаар ба тэрэнэй мүнгөөр Тохтамышиин Сабран, Сыгнакые эзэлбэшье, байлдаанда наһа бараһан Урус хаанай хүбүүн бута сохигдобо.

Хоёрдохиёо үйлэ хэрэг 1377 ондо Тимурай сэрэгэй туһаламжаар, тэрэнэй мүнгөөр Тохтамыш дахин Сырдарьяда тогтобошье, Урус хаанай ондоо хүбүүгээр бута сохигдоһон байгаа. Тохтамыш Тимурай түрэл Идик барлас шархатаад абарагдаа, тэрэниие аргалхыень захирһан Тимурта Бухара асарба. Урус хаан Тохтамыш үгэхэ эрилтэ табибашье, Тимур нүхэрөө үгэбэгүй.

Урус хаан Тохтамышые хэды дахин сүм бута сохибошье, тэрэнь дахин сэрэг үгэжэ байһан Тимур тээшэ тэрьелжэ шададаг һэн. Гэбэшье Урус хаан гэнтэ наһа бараа һэн. Тохтамыш 1379 ондо сырдариин дэргэдэхи дайдаар хаан гэжэ соносхогдоод, Мамайе бута сохижо, бүхы Зүчи Уласай хаан болоо һэн.

Гэбэшье Алтан Ордондо засаг бариһанай дараа Хаан Тохтамыш Мавераннахрта харша бодолго ябуулжа эхилбэ. Тохтамыш 1387 ондо Хорезмын хаан Хусейн Суфитай Хамта Бухара руу тонуул дээрмэ хэжэ, Тимурай Хорезмдэ һүүлшын аяншалгада, Тохтамышда эсэргүү саашанхи сэрэгэй үйлэнүүдтэ хүргэбэ (Тамерлан тэрэнэй урдаһаа гурбан аяншалга хэжэ, эсэслэн гансал 1395 ондо бута сохёо).

Тимурай талада 1375 онһоо Алтан Ордоной ондоо түлөөлэгшэ, тимурид булагуудта Узбек Идик гэжэ алдаршаһан мангытын Едигей нютагай толгойлогшо байгаа. Хойшодоо мангытын бек "Алтан Ордоной зүүн хахадай гол эмирнүүдэй нэгэн"гэжэ Тохтамыш Джучиевэ нютагта тогтоходоо, ямар нэгэн саг олоо һэн. Харин 1389 ондо Тохтамышда эсэргүүсэгшэ гэжэ дурдагдана. Едигей Тимурые 1391 ондо Алтан Ордондо ошоходоо дахадаг байгаа. Тохтамышые эсэслэн бута сохиһоной удаа Тимур Едигей Алтан Ордондо засагай утаһануудые гартаа абаа, гэбэшье Тимурта 1398 он хандалгадань`. «Бидэ бултадаа Үндэр Түрэлтэ, жаргалтай эзэн хаанай үршөөлөөр тэжээгдээбди…»

Египедэй Султан Баркуктай, Кара-Коюнлу гүрэнтэй болон османай Султан Баязидтай холбоо байгуулһан Тохтамышай урбаһаншье Һаань, Тимур бүхы эб нэгэдэгшэдыень бута сохиһоной удаа тэрэниие хүлисөөд, 1405 оной январь һарада Алтан Ордоной хаан шэрээдэ Тохтамышые һэргээхэб гэжэ найдуулаад, элшыень угтан абаа һэн.

Гурбан жэлэй дайшалхы аян ба Хорезмые эзэмдэлгэ

Персиин баруун талада болон тэрэнэй хажуудахи можонуудта «гурбан жэлэй» гэжэ нэрлэгдэдэг аян түрүүшын Тимур 1386 ондо эхилээ һэн. 1387 оной 11 һарада Тимурай сэрэгүүд Исфаханиие абажа Ширазые эзэлбэ. Аянай амжалтатай эхилээшье һаань, Алтан Ордоной Тохтамыш хаанай мавераннахрта хорезмиинхидтэй холбоондо (1387 он) добтолгоһоо боложо, Тимур һөөргөө бусаха баатай болоо һэн. Исфаханда 6000 сэрэгшэдһээ бүридэһэн гарнизон орхигдожо, Музаффарид обогой Тэрэнэй хаан Шах-Мансур Тимур абаад ошоо һэн. Тимурай гол сэрэгүүдэй Исфаханда ябаһанай һүүлээр уданшьегүй түмэршэ Дархан али Кучекай ударидалга доро арадай буһалгаан болоо һэн. Тимурай гарнизон хуу таһа дүүрэбэ. Тимурай исфаханцуудта эсэргүү харюугай үйлэнүүд тухай өөрынгөө замай тэмдэглэлнүүд соо Иоганн Шилтбергер домоглоно:

«Һүүлшынхинь тэрэ дороо бусаба, гэбэшье 15 үдэрэй туршада хотые эзэмдэжэ шадабагүй. Тиимэһээ ямар бэ даа аяншалгада 12 мянган харбагшадые тэрэнэй мэдэлдэ дамжуулха һаань, ажаһуугшадта эблэрэл дурадхаба. Эдэ сэрэгшэдэй тэрээндэ эльгээгдэхэдэнь, хүн бүхэнэйнь гар дээрэхи эрхы хургаяа отолхыень захираад, удангүй добтолготойгоор абаһан хото руу гэдэргэнь эльгээбэ. Ажаһуугшадые суглуулаад, 14-һөө дээшэ наһатай бүхы зониие алаха, бага наһатайшуулые үршөөхые захирба. Алуулһан зоной толгойнууд хотын түбтэ башни болон эбхэгдэһэн байгаа. Удаань тэрэ эмэгтэйшүүлые ба хүүгэдые хотоһоо гадуур хээрэ гаргахые захирба, тэндэ долоон наһанһаа доошо хүүгэдые амяарлаба. Энээнэй һүүлээр тэрэ сэрэгшэдтээ моридоороо тэдэниие унахыень захирба. Тамерланай өөрынь зүбшэлэгшэд, эдэ үхибүүдэй эжынэр урдань үбдэг дээрээ унажа, үхибүүдээ хайрлахыень гуйдаг һэн. Теэд тэрэ тэдэнэй гуйлтануудта оруулбагүй, захиралтаяа дабтаба, гэбэшье нэгэшье сэрэгшэ дүүргэхэеэ зүрхэсэбэгүй. тэдээндэ уурлаад, Тамерлан өөрөө үхибүүдтэ ошожо, хэн тэрэниие дахахагүйб гэжэ мэдэхэеэ һананаб гэбэ. Тиихэдэнь сэрэгшэд тэрэнэй жэшээ дагажа, моридойнгоо туруугаар үхибүүдээ дэбһэхэ баатай болоо һэн. Гэшхэгдэһэн хүнүүдые бултыень долоон мянга шахуу тоолоо. Энээнэй һүүлээр тэрэ хото галдахые захирба, харин эхэнэрнүүдые ба хүүгэдые Самарканд ниислэлдээ абаашаба, тэндэ тэрэ арбан хоёр наһа хүрѳѳгүй».

Шилтбергер өөрөө эдэ үйлэ хэрэгүүдые нюдөөрөө хараһан бэшэ, харин 1396 онһоо 1427 он болотор Дүтын Зүүн зүгтэ байхадаа, тэдээн тухай гурбадахи нюурнуудһаа мэдэжэ абаа гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй.

Кутлуг-Тимурай Минарет Куня Ургенчедэ, XIV зуун жэлэй түрүүшын хахадта

1388 ондо Тимур алтанордын зониие үлдэжэ, хорезмиинхидай харата үйлэдэ харюу болгон, Хорезмын ниислэл г’абые эзэмдэбэ. Ургенч. Тимурай захиралтаар туһа хүргэһэн хорезмиинхид зарим тэдыгээр хюдагдажа, ехэнхи хубинь Самарканд, Бухара, Шахрисабз руу нүүлгэгдэһэн байна. Ургенч һандаргагдаа, харин тэрэнэй орондо ешмээн таригдаа.Үнэн дээрээ Ургенч һууридаа хүрэтэр һандаргагдаагүй байгаа, юундэб гэхэдэ, мүнөө үе болотор Тимур хүрэтэр баригдаһан Ургенчай уран барилгын дээжэ бүтээлнүүд, жэшээлхэдэ, Иль-Арсаланай бунхан (XII зуун жэл), хорезмшахай бунхан Ала ад-Дин Текеша (1200 он) гэхэ мэтэ үлэнхэй.

1389 ондо Тимур Зүчи Нютагай эзэмдэлгэнүүдэй гүн руу Хойто Зүгтэ Иртыш хүрэтэр ба Зүүн зүгтэ Ехэ Жылдыз хүрэтэр хооһоруулгын аяншалга хээ, харин 1391 ондо — Кондурче голой байлдаанда Тохтамышые бута сохижо, Волга хүрэтэр алтан ордагай эзэмдэлгэдэ аяншалга хээ. Энээнэй һүүлээр Тимур Сэрэгүүдээ Могулистанай урдаһаа (1389—1390) эльгээбэ, тэрэнэй захирагшад Тимурай гүрэндэ ходо добтолдог байгаа.

Табан жэлэй аяншалга, Алтан Ордониие бута сохилго

Хоёрдохи удаан, Иран руу «табан жэлэй» аяншалга гэжэ нэрлэгдэдэг Тимур 1392 ондо эхилээ һэн. Тэрэл жэлдээ Тимур Каспиин можонуудые, 1393 ондо Баруун Перси ба Багдад, 1394 ондо Закавказиие эзэмдэбэ. Грузиин сурбалжануудта Грузида Тимурай үйлэ хэрэгүүд тухай, орониие лалын шажанай болон Тбилисиие абалгын бодол тухай, грузиин дайшалхы нүхэрлэл тухай болон г.м. хэдэн мэдээнүүд үгтэнэ. VII -дохи Георгий Хаан 1394 ондо ээлжээтэ добтолгын урдахана хамгаалгын хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэжэ шадаа-тэрэ кавказай уулынхидые, тэрэ тоодо нахиин арадуудые нэгэдүүлһэн сэрэг суглуулаа. Эхиндээ нэгэдэмэл грузин-хадын сэрэг зарим тэды амжалта туйлаа, тэдэ эзэмдэгшэдэй түрүү отрядуудые хаяжашье шадаа. Гэбэшье Һүүлэй һүүлдэ Тимурай гол хүсэнүүдтэй хандаса дайнай үрэ дүн шиидхэбэ. Эбдэрһэн грузинууд ба нахинууд Хойто зүг руу Кавказай хадын хабшал руу сухаряа. Хойто Кавказ руу дабаанай харгынуудай, илангаяа Байгаалиин хэрэмэй — Дарьялиин жалгын холын хараата шухала байһые хараада абабал, Тимур тэрэниие эзэмдэхэ гэжэ шиидэбэ.

Нюурай угай бэшэгэй согсолбори: «Темир-Аксак гэжэ нэрэтэй нэгэ хаан зүүн оронһоо, Хүхэ Ордонһоо, Шамахейн газарһаа ерэжэ, Ордондо, Ород гүрэндэ ехэ үймөө эхилээ, илалта туйлаһан олон дайн дажар үүсхэжэ, тоогүй олон полкнуудые диилээ гэжэ мэдэгдэбэ»

Нэгэ хүбүүгээ Умар-шейха Тимур Фарсын захирагшаар, нүгөө хүбүүгээ Миран-шахын Закавказиин захирагшаар томилбо. Тохтамышай Закавказида добтолго Тимурай зүүн Европо руу харюугай аяншалга үүсхэбэ (1395 он); Тимур Тохтамышые Терек дээрэ эсэслэн бута сохижо, Москвагай княжествын хизаар хүрэтэр намнаба. Тохтамыш Хаанай армиие энэ бута сохилгоор Тамерлан ород газарнуудай татаар-монголой дарлалтада эсэргүү тэмсэлдэ сэхэ бэшэ аша туһа асараа. Тэрээнһээ гадна Тимурай илалтын дүнгөөр Алтан Ордоной газар дээгүүр гараһан агууехэ торгон замай хойто мүшэр доройтобо. Наймаанай хамбынууд Тимурай гүрэнэй газар дээгүүр гарадаг болобо.

Тохтамышай гүйжэ ябаһан сэрэгүүдые намнажа, Тимур (Рязаниин княжество) Рязаниин газар дайдада добтолон орожо, Елецые үгырүүлжэ, Москвада аюул хэбэ. Москва руу добтолгоёо эхилээд, хүлеэгдээгүйгөөр 1395 оной августын 26-да гэдэргээ эрьежэ (магад, урид эзэлэгдэһэн арадуудай буһалгаануудай шалтагаанаар), Москвагайхидай Владимирһаа асарһан Бурханай Владимирай бурханай дүрын дүрэ угтаһан эгээл тэрэ үдэр Москвагай газарнуудай хизаарһаа гаража (энэ үдэрһөө бурханай дүрэ Москвагай сахюусан гэжэ шүтэгдэдэг), Витовтын сэрэг мүн лэ Москвада туһалхаяа ошоһон байгаа.

«Смоленский тайжа, Юрий Святославович, энэ тайжын (Витовтын) шурин, Витебскые Литвагай данник гэжэ бүһэлхэдэ, тэрээндэ алба хээ; Теэд Витовт энэ хааншалалые огто эзэлхэеэ һанахадаа, олон тоото сэрэг суглуулжа, Тамерлан ошохомни гэһэн һураг тараагаад, Смоленскын хананууд доро гэнтэ бии болошобо…».

— Н. М. Карамзин, «История государства Российского», том 5, глава II

.

Шараф ад-Дина Йаздиин «Зафар-наме» ёһоор, Тимур Терек мүрэн дээрэ Тохтамышые илаһанай удаа, тэрэл 1395 ондо Алтан Ордоной хотонуудые бута сохихоһоо урид Дон дээрэ байгаа. Тимур Тохтамышай полководецуудые Днепр дээрэ дууһан бута сохихоһоо урид диилдэһэнэй һүүлээр сухариһан зониие бэеэрээ мүрдэдэг байгаа. Эгээл энэ аршаанай ёһоор Тимур имагтал ород нютагуудаар ябаха зорилго табяагүй байжа болоо. Ород гүрэнэй хилэ шадар өөрөө бэшэ, харин зарим отрядуудынь дүтэлбэ. Эндэ Дээдэ Доной нуга соо мүнөө Үеын тула хүрэтэр нэмжыһэн зунай зохид ордагай бэлшээридэ сэрэгэйнь багахан хубинь хоёр долоон хоногто тогтобо. Нютагай хүн зон ехээр эсэргүүсээгүйшье һаа, нютагынь хэрзэгыгээр үгырөө. Тимурай добтолго тухай ород угай бэшэгэй хөөрөөнүүдэй гэршэлһээр, тэрэнэй арми Доной хоёр талаар хоёр долоон хоног зогсожо, Елецкын газар «тамарба», елецкын тайжа «изыма» (эзэмдэбэ). Воронеж шадар зарим хашарһан хадагаламжанууд имагтал 1395 ондо бэшэгдэһэн юм. Гэбэшье, дээрэ дурдагдаһан ород бэшэмэл сурбалжануудай ёһоор, һандаргалда ороһон Ельц шадар иимэ һара үдэртэй хадагаламжанууд мүнөө үедэ олдоогүй. Шараф ад-Дин Йазди ород нютагуудаар абтаһан ехэ олзые зураглажа, «илалтын Номой» («Зафар-наме») гол зорилго Тимурай өөрынь баатаршалга, сэрэгшэдэйнь шэн зориг зураглаха байгаашье һаань, нютагай хүн зонтой нэгэшье дайшалхы ушар зурагланагүй. «Зафар-намада» Тимурай эзэлһэн Ород хотонуудай тон тодорхой тоолбори бии, Тэндэ Москва бии. Зэбсэгтэ зүрилдөө хүсөөгүй, элшэдээ бэлэг сэлэгтэйгээр эльгээһэн ород газарнуудай тоолбори лэ байжа болоо.

Удаань Тимур Азов ба Кафу гэһэн худалдаа наймаанай хотонуудые тоножо, Сарай-Батые ба Астраханиие шатаагаа, харин Алтан Ордониие бата бэхеэр эзэмдэлгэ Тамерланай зорилго байгаагүй, тиимэһээ Кавказай шэлэ Тимурай эзэмдэлгэнүүдэй хойто хилэ зандаа үлөө. Волгын шадархи ордын хотонууд Тамерланһаа Алтан Ордоной эсэсэй һандарал хүрэтэр һэргэжэ үзөөгүй юм. Крымдэ ба Доной доодо урасхалда италиин наймаашадай колонинууд олоншье (Хойто Хара Далайн Генуягай колонинууд) бута сохигдоо. Тана хото (мүнөө үеын Азов) хэдэн арбаад жэлэй һандаралһаа бодхоогдоо.

1396 ондо тэрэ Самарканд бусажа, 1397 ондо бага хүбүүн Шахрухые Хорасанай, Систанай, Мазандеранай захирагшаар томилбо.

1405 оной январь Һарада Тимур Тохтамыш элшэн Сайдые Отрарада угтажа абаад, Алтан Ордоной хаан шэрээ бусаахаб гэжэ найдуулаа, гэбэшье тэрэл жэлэй февраль һарада Тимур наһа бараа һэн.

Энэдхэг руу дайшалхы аян

Гол үгүүлэл:Тамерланай Энэдхэгэй дайшалхы аян

1398 ондо Тимур Энэдхэгтэ аяншалга хэжэ, Харгыдаа Кафиристанай хада ууланууд илагдаһан байна.

Тимур султан Дели Насир ад-Дина Махмудые илана, 1397—1398 онуудай үбэл, 1595—1600 онуудта бэшэгдэһэн уран зураг.

Энэдхэг руу Тимурай дайшалхы аян

Декабрь һарада Тимур Делиин хананууд доро Делиин султанай сэрэг бута сохижо, эсэргүүсэлтэгүйгөөр хото эзэлжэ, хэдэн үдэрэй үнгэрһэн хойно сэрэгтэнь тонуул дээрмэ хээд, шатаагдаһан байгаа. Тимурай захиралтаар 100 мянган плендэ абтаһан Энэдхэг сэрэгшэд тэдэнэй талаһаа буһалгаанһаа айжа саазалагдаһан байгаа. 1399 ондо Тимур Ганга мүрэнэй эрьедэ хүрэжэ, бусаха замдаа үшөө хэдэн хото, хэрэмүүдые абаад, айхабтар ехэ олзотой Самарканд бусаа һэн.

Тамерланай Османай Эзэнтэ гүрэн руу дайшалхы аян

1399 ондо Энэдхэгһээ бусаад, Тимур Османай империдэ «долоон жэлэй» аяншалга абаһаар эхилээ һэн. Энэ аян Анха Миран-шахай ударидадаг һалбариин үймөөнһөө болоһон юм.

Османай Эзэнтэ гүрэн руу Тимурай дайшалхы аян

Тимур хүбүүгээ засагһаа унагаагаад, эзэмдэлгэдэнь добтолһон дайсадые бута сохибо. Долоон жэлэй аян дайнай нэгэ шалтагааниинь Кара-Коюнлу обогой Кара-Юсуфтай Тимурай зүришэлдөөн байгаа. Тимурай сэрэгүүдэй илалта ударидагша туркмен Кара Юсуфые османай Султан Баязид Сахилгаан түргэн тээшэ баруулжаа зугадахыень баадхаа. Тэрэнэй удаа Кара Юсуф Баязид хоёр Тимурта эсэргүү хамтын үйлэ хэрэг тухай хэлсэбэ. Кара Юсуфые тэрээндэ үгэхэ гэһэн Тимурай эрилтэдэ султан Баязид ёгтолһон арсалтаар харюусаба.

Тимур 1400 ондо Тимурай вассал зонхилжо байһан Эрзинджаниие эзэмдэһэн Баязидта болон египедэй Султан Фарадж ан-Насирта эсэргүү сэрэгэй үйлэ хэрэгүүдые эхилээ, тэрэнэй урид байһан Баркук бүри 1393 ондо Тимурай элшэн Сайдые алагты гэжэ захираа һэн. 1400 ондо Тимур бага Азида Кемах ба Сивас хэрэмүүдые ба египедэй султанай мэдэлэй Сирида Халеб абаа, харин 1401 ондо Дамаск эзэлээ.

Гол үгүүлэл: Анкарагай байлдаан

20 июль 1402 ондо Тимур Османай Султан Баязидые I илажа, Анкарагай байлдаанда илагдаба. Султан өөрөө баряанда абтаһан байгаа. Байлдаанай үрэ дүндэ Тимур бүхы бага Ази эзэлэгдэжэ, Баязидые диилэһэниинь Османай уласта таряашадай дайн, Баязидай хүбүүдэй химаралда хүргэбэ. Альберто Кампензын Гэгээн Түрэлтэ Папа VII Климентдэ Москвагай хэрэгүүд тухай бэшэг соо Тамерлан тухай зарим тодорхой зүйлнүүд хэлэгдэнэ:

«Тамерлан Темир-Кутлу гэжэ нэрэтэй, түүхэдэ Тамерлан гэжэ нэрэтэй энэ Ордагай эзэн хаан үшөө манай дурасхаалда сахилгаан мэтэ (манай түүхэшэдэй хөөрэһөөр 1,200,000 сэрэгшэдһээ), замдань ушарһан бүхы юумые хооһолжо, һандаргажа, Ази Түбеэр Египет руу нэбтэржэ, тэрэ үедэ өөрөө Македониие, Фессалиие, Фокидые, Беотиие ба Аттикые эзэмдэн абажа, Түүрэг Баязетые илажа, ходо һуларуулаа иллириин ба булгариин добтолгонуудаар, Хэрзэгы Дошхоноор, удаан сагай Туршада константинополь хотые, христиан империин толгойлогшые бүһэлэлгэдэ баряад байгаа. Константинополиин эзэн хаан Ниислэлээ орхёод, Баязедэй урдаһаа туһа эрижэ, Франци, Итали зугадаха баатай болобо. Тиихэ зуура Тамерлан энэ һүүлшынхиие Константинополиин бүһэлэлгые болюулхые баалаба, мүн тэрэнэй урдаһаа айхабтар ехэ сэрэгтэйгээр эсэргүүсэжэ, тэрэниие бута сохибо, илаба, амиды хүниие баряанда абаба, алтан гэнжэдэ уяба ба удаан саг соо хаа хаанагүй хойноһоонь шэрэбэ».

Османай султануудай 20 жэлэй туршада абажа шадаагүй Смирну хэрэм (рыцарьнүүдэй-иоаннидуудай мэдэлэй) Тимур (Смирные бүһэлэлгэ) (1402) хоёр долоон хоногой туршада добтолон абаа. Бага Азиин баруун хэһэг 1403 ондо Баязидай хүбүүдтэ бусаагдажа, Зүүн зүгтэ Баязидай унагааһан нютагай династинууд һэргээгдээ.

Самарканд бусахадаа, Тимур аха аша Мухаммед-Султанаа (1375—1403) залгамжалагшаяа соносхохо түсэбтэй, тэрэнь үйлэ хэрэгүүдээрээ, ухаагаараа үбгэн абадаа адли байгаа. Гэбэшье 1403 оной март һарада тэрэнь үбдэжэ, гэнтэ наһа бараа һэн.

Хитад руу дайшалхы аянай эхин

Тимур 68 — тай байхада, 1404 оной намар Хитад руу добтолон орохо түсэбүүдээ бэелүүлжэ эхилээ һэн. Шалтаг хадаа хитадай Мин Эзэнтэ Гүрэндэ лалын шажантаниие мүрдэлгэ ба Чингизидүүдэй эзэнтэ гүрэниие һэргээхэ хүсэл байгаа.

Тимурай гүрэн

Тимур хүн зоной ажаһуудаг хубиин бүхы зай хоёр захирагшадтай байһанай хэрэггүй гэжэ тоолодог һэн. Харин гол зорилго хадаа эгээн ехэ олзо оршо абахын ба түрэл Мавераннахр ба тэрэнэй ниислэл Самарканд хүгжэн һалбаралгые хангахын тула Агууехэ Торгон замай үлэһэн хубиие эзэмдэлгэ байгаа.1404 оной август һарада Тимур Самарканд бусажа, хэдэн һара болоод, Хитад руу аяншалга хэжэ, үшөө 1398 ондо бэлдэжэ эхилээ һэн. Тэрэ жэлдэ тэрэ мүнөөнэй Сыр-Дариин можын болон Семиречиин хилэ дээрэ хэрэм баригдаа; мүнөө үшөө нэгэ бэхилэлтэ баригдаа, саашаа зүүн тээшээ ошохо 10 үдэр соо Иссык-Кулиин хажууда бэзэ. Хүйтэн үбэлэй эхилһэнһээ боложо, аяншалга болюулагдажа, 1405 оной февраль Һарада Тимур наһа бараа һэн.

Хитадта Тимурай сэрэгэй бэлэдхэл тухай мэдэдэг, добтолго сухарюулха хэмжээнүүдые абадаг байгаа. Сэрэгэй дарганар Тимурай наһа бараһанай һүүлээр түрүүн аяншалгаяа үргэлжэлүүлхэ һанаатай байгаа, гансал Тимурай орондо ерэһэн үймөөнэй хойшолонгоор өөрынгөө хүсэлһөө арсаа гэһэн мэдээншье бии.

Тимурай хашарһанууд

Тимурай үргэн ехэ эзэмдэлгэнүүдэй хашаанууд дээрэ танга, хахадынь (нем-танга) ба тангын (мириин) дүрбэнэй нэгэ хуби гэһэн гурбан һайн шанарай мүнгэн хашарһанууд, мүн фулус зэд хашарһанууд ('адлиа, зэд динарнууд, данги г.м.

Дипломатическа холбоонууд

Асари ехэ Эзэнтэ гүрэниие байгуулһан Тимур хэдэн гүрэнүүдтэй дипломатическа холбоо тогтоогоо, тэдэнэй тоодо Хитад, Египет, Византи, Франци, Англи, Кастили болон бусад байгаа. 1404 ондо тэрэнэй Гүрэнэй ниислэл — Самаркандда кастилиин хаанай элшэн Сайд Руй Гонсалес де Клавихо хүрэжэ ерэбэ. Тимурай бэшэгүүдэй эхэ бэшэгүүд франциин VI Карл хаанда үлэнхэй.

Кастилиин элшэн сайд ба аяншалагша Гонсалес де Клавихо, Руй.

Дотоодын бодолго

Хуулинуудай суглуулбари

Эмир Тимурай засаглалай үедэ «Тимурай Хуулинууд» гэжэ алдаршаһан хуулинуудай согсолбори байгуулагдажа, албатанай бэеэ абажа ябаха дүримүүд ба зонхилогшодой болон тушаалта нюурнуудай уялганууд, мүн сэрэг болон гүрэниие хүтэлхэ дүримүүд найруулагдаһан байна.

Франциин Хаан VI Карлда Тимурай бэшэг 1402 онһоо

Тимур сүүдэй асуудалнуудые шиидхэхын тула испаниин элшэн Сайд Клавихогой бэшэһээр, хододоо мэргэжэлтэ шүүгшэдые абаад ябадаг байгаа: «Сеньор тэрэнэй стан ба гэр зонхилдог шүүгшэдые ходо абаад ябадаг, харин хайшаашьеб ерэхэдэнь, [тэдэ] газар дайдын ажаһуугшадшье, булта үгыень дууладаг. Эдэ шүүгшэд [элдэб хэрэгүүдтэ] зорюулагданхай ба иигэжэ хубаарилагданхай: зариман ушардаг шухала хэрэгүүдые ба хэрэлдээнүүдые зүбшөөнэ; нүгөөдүүлынь сеньорой мүнгэнэй хэрэгүүдые ябуулна, нүгөөдүүлынь амбан захирагшадые, [зонхилогшодые] тэрээнһээ дулдыдадаг газарнуудта ба хотонуудта, нүгөөдүүлынь — элшэнэрые зонхилно. Харин стан болоходоо, хүн бүхэниинь хаана байха, [өөрын] хэрэгүүдээ ябуулха ёһотойб гэжэ мэдэхэ болонхой. Тэдэ гурбан майхан табяад, тэндэ шагнаад, тэдээндэ ерэдэг [хүнүүдэй] хэрэгүүдые шиидхэдэг».

«Агууехэ эмир» тушаалда томилходоо, бүхы үнэн сэхэ, үнэн сэхэ ябахыень эрилтэ табидаг байгаа. Улас түрын ажалайнь эхинһээ хойшо тэрээнтэй зэргэлэн дайлалдаһан 315 хүниие Тимур үндэр тушаалнуудта томилоо. Түрүүшын зуутаниие арбанай дарганар, хоёрдохи зуутаниие зуунай ноёд, гурбадахиинь мянганай ноёд томилбо. Үлэһэн арбан табан хүнһөө дүрбэниинь беками, нэгэниинь дээдэ эмир, нүгөөдүүлынь бусад үндэр тушаалнуудта томилогдоһон байгаа.

Сүүдэй байгуулалта гурбан шатада хубаагдадаг байгаа:

1. Шүүгшэ шариадай (кади) — тэрэ ажал ябуулгадаа шариадай тогтоогдоһон гуримуудаар хүтэлбэрилэгдэдэг байгаа;
2. Шүүгшэ ахдос-тэрэ ажал ябуулгадаа ниигэмдэ тогтоһон ёһо заншалнуудаар ба ёһо гуримуудаар хүтэлбэрилэгдэдэг байгаа.
3. Кази аскар-сэрэгэй хэрэгүүдэй талаар шүүн харалга ябуулдаг байгаа.

Засаг баригшадшье, албатаншье булта хуулиин урда адли байгаа.

Диван-Бегиин ударидалга доро Визири албатанай болон сэрэгэй юрэнхы байдалай, гүрэнэй мүнгэн һангай байдалай болон гүрэнэй эмхи зургаануудай ажал ябуулгын түлөө харюусалгатай байгаа. Хэрбээ мүнгэн һангай визирь һангай зарим хубиие өөртөө олгоо гэһэн мэдээсэлэй ороо һаань, энэнь шалгагдажа, баталагдахадаа, шиидхэбэринүүдэй нэгэн абтадаг байгаа: хэрбээ олгогдоһон мүнгэн тэрэнэй салинтай (улуфатай) адли байгаа һаань, энэ мүнгэн тэрээндэ бэлэг үгтэдэг һэн. Хэрбээ олгогдоһон мүнгэн салинһаа хоёр дахин ехэ байбал, үлүү мүнгэн баригдадаг байгаа. Хэрбээ олгогдоһон мүнгэн тогтоогдоһон салинһаа гурба дахин ехэ байгаа һаань, бүхы юумэн һангай аша туһада шэлэгдэдэг байгаа.

Эмирнүүд, мүн визирнүүд мэтэ, изагуурта отогһоо томилогдожо, һүбэлгэн ухаан, эрэлхэг зориг, шуран ябадал, болгоомжотой ба гамтай ябадал гэхэ мэтэ шанарнуудтай байха, алхам бүхэнэйнгөө хойшолонгуудые бүхы талаһаань бодожо, хэрэгүүдээ ябуулха ёһотой байгаа. Тэдэ "байлдаанай нюусануудые, дайсанай сэрэгые тарааха аргануудые мэдэхэ, тулалдаанай түлэг дунда һүнэһэ һүлдэеэ алдахагүй, сэрэгээ хүтэлжэ шадаха, харин дайшалхы гуримаа муудхахадаа, удааруулангүй һэргээхэ шадалтай байха"ёһотой байгаа.

Сэрэгшэдэй болон юрын арадай хамгаалга хууляар баталагдаа. Хуулиин согсолбори хүдөөгэй ба кварталай аха захатаниие, татабари суглуулагшадые ба хакимуудые (нютагай засаг баригшадые) тэрээндэ үзүүлэгдэһэн хохидолой хэмжээгээр юрын хүндэ яла түлэхыень уялгалаа. Хэрбээ сэрэгшэ хоро хүргэһэн байбал, тэрэниие хохидогшын гарта дамжуулха хэрэгтэй байгаа, тиин тэрэ ѳѳрѳѳ тэрээндэ хэһээлтын хэмжээ тодорхойлдог һэн.

Шадаха зэргээрээ, эзэмдэһэн газар дайдадаа арад зониие доромжололгоһоо, дээрмэдэлгэһээ хамгаалга хуулиин согсолборидо баталагдадаг байгаа.

Амяараа статья тодорхой газарта суглуулха, эдеэ хоол, ажал үгэхэ, мүн тэдэниие эмнихэ ёһотой гуйраншадай анхаралда зорюулагданхай. Хэрбэеэ энээнэй һүүлээр тэдэ саашаа ябажал байгаа һаа, оронһоо тэдэниие үлдэхэ ёһотой байгаа.

Эмир Тимур арадайнгаа арюун сэбэр, ёһо журамда анхаралаа хандуулжа, хуулиин эбдэршэгүй гэһэн ойлгосо нэбтэрүүлжэ, гэмтэдые хэһээхэеэ яарангүй, хэрэгэй бүхы ушар байдалые наринаар шалгажа, һүүлдэнь лэ шиидхэбэри гаргахыень захирба. Үнэн сэхэ лалын шажантанда шариат ба лалын шажан тогтоохын тула шажанай үндэһэ һуури ойлгуулаа, тафсирта (Коранай тайлбари), хадисуудта (лүндэншэ Мухаммед тухай домогуудай суглуулбаринууд) ба фикхдэ (лалын шажанай хуули сахилга) һургаа. Мүн хото бүхэндэ улемэнүүд (эрдэмтэд) ба мударрисууд (медресегэй багшанар) томилогдодог байгаа.

Тимурай гүрэнэй хуули эрхын дансанууд Персиин ба Цагаадайн гэһэн хоёр хэлэн дээрэ бүридхэгдэһэн байна. Жэшээнь, Хорезмдэ ажаһууһан Абу Муслимай үри һадаһадта онсо эрхэ олгодог 1378 оной данса Цагатайн түүрэг хэлэн дээрэ зохёогдоһон байна.

Сэрэг

Гол үгүүлэл:Тамерланай сэрэг

Тимурай мэдэлдэ олон тоото саг үргэлжын сэрэг байгаа. Тимурай 1391 оной бэшэлгын ёһоор Тохтамыштай дайнай үедэ сэрэгэйнь тоо 300 000 гэжэ тэмдэглэгдээ һэн.

Тамерлан ба тэрэнэй сэрэгшэд.Миниатюра

Тамерланай сэрэг Грузиин Нергес хотодо добтолно

Мүнөө үеын зарим эрдэмтэдэй һанамжаар, Тимурай армиин иимэ тоо ехэдүүлһэн байна.. Тимурай армиин бүридэлдэ элдэб отогуудай түлөөлэгшэд дайлалдаа: барласууд, дербедүүд, нукусууд, найманууд, половцууд, дулаадууд, хияад, жалаирнууд, сулдус, мэргэдүүд, ясавур, каучинууд, канглы, тулкичи, арладууд, татаарнууд ба бусад.

Нүүдэлшэ узбек сэрэгшэд Тимурай албанда байгаа, жэшээнь, 1366 ондо Каршада, мүн Тимурай албанда байһан бекүүдэй (Бахт ходжа узбек) дунда узбек сэрэгшэд тухай сурбалжанууд мэдээсэнэ. Тимурай сэрэгүүдэй бүридэлдэ 1399 ондо энэдхэгэй аяншалгада узбегүүдэй 400 гэр байгаа.

Сэрэгэй эмхи арбалһан гуримаар монголшуудтал баригдаһан байгаа: арбаад, зуугаад, мянгаад, түмэн (10 мянган). Һалбариин хүтэлбэриин зургаануудай дунда сэрэгэй алба хаагшадай хэрэгүүдэй талаар вазират (яаман) байгаа.

Тамерлан урид байһан зонойнгоо баян дүршэлдэ түшэглэн, хүсэ ехэтэй ба дайшалхы шадабаритай сэрэг байгуулжа шадаа, тэрэ дайсадаа тулалдаанай талмайнуудта ялас гэмэ илалтануудые туйлаха арга олгоо. Энэ сэрэг олон үндэһэ яһатантай, олон шажантай нэгэдэл байһан, тэрэнэй голынь түүрэг-монгол нүүдэлшэ сэрэгшэд байгаа. Тамерланай сэрэг морин сэрэг болон ябаган сэрэгтэ хубаагдажа, ХIV—XV зуун жэлэй уулзуур дээрэ үүргэнь ехээр дээшэлээ. Тиигэбэшье армиин гол хубинь нүүдэлшэдэй морин отрядууд байгаа, тэдэнэй яһан хүндэ зэбсэгтэй морин сэрэгшэдэй эрхим дээдэ һалбаринуудһаа, vүн Тамерланай бэе хамгаалагшадай отрядуудһаа бүридэдэг һэн. Ябаган сэрэг ехэнхидээ туһалагша үүргэ дүүргэдэг байгаа, гэбэшье хэрэмүүдые бүһэлхэдэ хэрэгтэй байгаа. Ябаган сэрэг ехэнхи хубидаа хүнгэн зэбсэгтэй, гол түлэб һур харбагшадһаа бүридэдэг байгаа, гэбэшье армида мүн лэ ябаган сэрэгшэдэй хүндэ зэбсэгтэй сохилтын отрядууд бүридэдэг һэн.

Сэрэгэй гол отогуудһаа (хүндэ ба хүнгэн морин сэрэгһээ, мүн ябаган сэрэгшэдһээ) гадна Тамерланай армида понтонернуудай, хүдэлмэришэдэй, инженернүүдэй ба бусад мэргэжэлтэдэй отрядууд, мүн хадын эрхэ байдалда дайшалхы ябуулгануудта мэргэжэһэн тусхай ябаган сэрэгэй частьнууд байгаа (тэдэниие хадын һууринуудай ажаһуугшадһаа абадаг байгаа). Тамерланай армиин эмхи юрэнхыдөө ба бүхыдөө Чингис Хаанай арбалһан эмхидэ таарадаг байгаа, гэбэшье хэдэн хубилалтанууд бии болоо (тиигэжэ «кошунууд» гэжэ нэрэтэй 50-һаа 300 хүрэтэр тоотой һалбаринууд бии болоо, бүри томо таһагуудай тоо — «кулов» мүн лэ тогтууригүй байгаа).

Хүнгэн морин сэрэгшын гол зэбсэгынь ябаган сэрэгшэдтэл номо һаадаг байгаа. Хүнгэн морин сэрэгшэд мүн һэлмэ гү, али һэлмэ, һүхэ хэрэглэдэг байгаа. Хүндэ зэбсэгтэй моритон хуяг үмдэнхэй (ехэнхидээ түмэр хабтаһануудаар бүхэлэгдэһэн гуу эгээл мэдээжэ хуяг байгаа), дуулга малгайнуудаар хамгаалагданхай ба һэлмээр гү, али һэлмээр тулалдадаг (хаа-хаанагүй дэлгэрһэн номо һуршануудһаа гадна). Юрын ябаган сэрэгшэд номо годлёор зэбсэглэгдэнхэй, хүндэ ябаган сэрэгэй сэрэгшэд һэлмээр, һүхөөр, булаабхануудаар дайлалдажа, хуяг дуулга, дуулга, халхабшануудаар хамгаалагданхай байгаа.

Аянда ябахадаа, Тимур гурбан бэһэлиг харуулһан тугуудые хэрэглээ. Зарим түүхэшэдэй һанамжаар, гурбан бэһэлиг газар, уһа, тэнгэри һүлдэлдэг байгаа. Святослав Рерихэй һанамжаар, Тимур гурбан бэһэлигтэй хадаа үнгэрһэн, мүнөө ба ерээдүй гэһэн удхатай түбэдүүдһээ һүлдэ тэмдэг абаха аргатай байгаа. Зарим миниатюранууд дээрэ Тимурай сэрэгэй улаан тугууд зураатай. Энэдхэгэй аян дайнай үедэ мүнгэн луутай хара туг хэрэглэгдэдэг байгаа. Хитад орон ошохынгоо урда Тамерлан алтан луу туг дээрэ харуулхые захирба.

Анкарада болоһон байлдаанай урда Тимур Баязид хоёр Сахилгаан түргэн байлдаанай талмай дээрэ уулзаһан домог бии. Баязид Тимурай туг шэртэн, «бүхы дэлхэй шинии мэдэлдэ байнаб гэжэ һанахада, ямар убайгүй юумэн гээшэб!». Харюудань Тимур түрхэлэй туг тээшэ харуулан: «һарые шамда хамаатай гэжэ һанаха үшөө ехэ убайгүй зан», — гэжэ хэлэбэ.

Хото барилга ба архитектура

Эзэмдэһэн жэлнүүд соогоо Тимур ганса эд зөөриин олзоёо гүрэн руугаа абаашадаг бэшэ, мүн элитэ эрдэмтэдые, дархашуулые, уран зураашадые, архитекторнүүдые абаад ерэдэг байгаа. Хотонуудта соёлой зоной олон болохо бүринь хүгжэлтэнь түргэн ябажа, Мавераннахра, Туркестан хотонууд болбосон түхэлтэй болохо гэжэ тэрэ тоолодог һэн. Эзэмдэлгынгээ үедэ тэрэ Перси болон Дүтын дурна зүгтэ улас түрын хубаариин эсэс табяа, ерэһэн хото бүхэндэ ѳѳр тухайгаа дурасхаал үлѳѳхые оролдон, тэрээн соо хэдэн гоё байшангуудые баряа. Тиигэжэ, жэшээнь, тэрэ Багдад, Дербент, Байлакан хотонуудые, харгынууд дээрэ һандаргагдаһан хэрэмүүдые, зогсодог газарнуудые, хүүргэнүүдые, уһалууриин байгуулгануудые һэргээгээ.

Тэрэнэй дуратай һамган Сарай-мульк ханимай нэрээр нэрлэгдэһэн Тимурай һүмын ордон

Тамерланай Ордоной һандархай үлэгдэлнүүд, Узбекистан (мүнөө саг).

Казахстанай Туркестанда Ходжи Ахмед Яссевиин бунхан

Тимур гол түлэб түрэл Мавераннахрайнгаа һалбаран хүгжэлгэ тухай болон Ниислэл — Самаркандайнгаа яларааниие дээшэнь үргэһэн тухай һанаагаа зободог байгаа. Тимур эзэмдэһэн бүхы газарнуудһаа дархашуулые, архитекторнүүдые, алташа, мүнгэшэ дархашуулые, барилгашадые, зодчигуудые эзэнтэ гүрэнэйнь хотонуудые түхеэрхын тула туужа асардаг байгаа: Самарканд ниислэлые, Кеш эсэгын тоонто (Шахрисабз), Бухарые, Яссын хилын хото (Туркестан). Самарканд ниислэлдэ оруулһан бүхы һанаагаа зобоһоноо тэрээн тухай үгэнүүдээр харуулжа шадаа: — «Самарканд дээрэ хододоо сэнхир тэнгэри, алтан одо мүшэд байха». Гансал һүүлэй жэлнүүдтэ тэдээндэ гүрэнэй бусад можонуудай, гол түлэб хилын харуулай ажана байдал дээшэлүүлхын тула хэмжээнүүд абтадаг байгаа (1398 ондо Афганистанда уһалууриин шэнэ субаг үнгэргэгдөө, 1401 ондо — Закавказида г.м.).

1371 ондо тэрэ һандаргагдаһан Самарканд хэрэмые, Шейхзаде, Аханин, Феруза, Сузангаран, Каризга ба Чорсу зургаан үүдэтэй Шахристанай хамгаалгын ханануудые һэргээн бодхоожо эхилээ, харин бүхөөгтэ Куксарайн дүрбэн дабхар хоёр байшан (түүрэг хэлээр сэнхир ордон) баригдажа, гүрэнэй һан, мастерскойнууд ба түрмэ, мүн Бустон-сарай (перси ба түүрэг хэлээр сэсэгэй ордон), в эмирэй үргөө оршодог.

Тимур Самаркандые Түб Азиин худалдаа наймаанай түбүүдэй нэгэн болгоо. Аяншалагша Клавихогой бэшэһээр: «Самаркандда Жэл бүри Хитадһаа, Энэдхэгһээ, Татарстанһаа (Дашт-ба кыпчака — Б.А.) болон бусад газарнуудһаа, мүн Самаркандын эгээл баян хаан түрэһөө асарагдаһан эд бараан худалдагдадаг. Хотодо худалдаа наймаа хэхэдэ таатай тусхай зэргэнүүд үгы һэн тула Тимурбек хото соогуур үйлсэ гаргахыень захирба, хоёр талаарнь эд бараа худалдаха алаабхи, майханууд байха һэн».

Тимур лалын шажанай соёл хүгжөөлгэдэ ба лалын шажантанда нангин газарнуудые болбосон түхэлтэй болголгодо ехэ анхарал хандуулдаг байгаа. Шахи Зиндын бунхануудта түрэл гаралайнгаа хүүрнүүд дээгүүр бунхануудые бодхоогоо, Манан ака гэжэ нэрэтэй һамгадай нэгэнэй заабаряар тэндэ мечеть, дервишүүдэй орон, бунхан болон Чартаг бодхоогдоо. Мүн Рухабад (Бурханиддин Согарджиин бунхан), Кутби чахардахум (Шейх ходжа Нуриддин Басирай бунхан) болон Гур-Эмир (тимуридов угай фамильна бунхан) бодхоогоо. Мүн Самаркандда тэрэ олон банинуудые, мечетьнүүдые, медресе, дервишүүдэй байрануудые, караван-сарайнуудые бодхоогоо.

Гол үгүүлэл:Тамерланай сэсэрлиг

1378—1404 онуудай туршада Самаркандда ба дүтын газарнуудта Баг-ба бихишт, Баг-ба дилкуша, Баг-ба шамал, Баг-ба булди, Баг-ба нав, Баг-ба джаханнум, Баг-ба тахти карача ба Баг-ба давлатабад, Баг-зогча (грачей сэсэрлиг) гэхэ мэтэ 14 сэсэрлиг ургуулагдаа. Эдэ сэсэрлигүүд бүхэн ордон ба фонтануудтай байгаа. Самарканд тухай зохёолнуудтаа түүхэшэн Хафизи Абрые дурдажа, "Урдань шабараар бодхоогдоһон Самарканд шулуугаар байшангуудые бодхоожо, шэнээр бариһан"гэжэ бэшэнэ. Тимурай паркнуудай комплекснууд юрын хотын ажаһуугшадта нээгдэжэ, тэндэ амаралтын үдэрнүүдые. Эдэ ордонуудай нэгэнииньшье мүнөө болотор үлөөгүй. 1399—1404 онуудта Самаркандда һүмын ордон ба тэрэнэй урда медресе баригдаа. Мечеть һүүлдэ Биби Ханом гэжэ нэрэтэй болоо (хатан хүгшэн эжы — тюрк хэлэн дээрэ).

Шахрисабз (персиин «ногоон хото») түхеэрэгдэжэ, һандаргагдаһан хотын хананууд, хамгаалгын түхеэрэлгэнүүд, гэгээнтэнэй бунханууд, һүр жабхаланта ордонууд, мечетьнүүд, медресе, бунханууд бодхоогдоо. Тимур мүн базаар, банинуудые бариха, бариха саг хандуулдаг һэн. 1380 онһоо 1404 он болотор Аксарай ордон баригдаһан юм. 1380 ондо дар ус-саадат гэжэ гэр бүлын бунханиинь бодхоогдоо һэн.

Мүн хотонууд Ясса (Туркестан, хото) ба Бухара түхеэрэгдэһэн байгаа. 1388 ондо Шахрухи хото һэргээгдэжэ, Чингис Хаанай добтолгын үедэ һандаргагдаһан байна.

Самарканд ниислэлээ тойроод Тимур лалын шажанай дэлхэйн томо хотонуудай нэрэтэй тосхонуудые байгуулхые захирба: Димишк, Шираз, Миср, Багдад

Тимурай захиралтаар баригдаһан байшангууд дээрэхи бэшэгүүд

Байшангууд дээрэхи бүхы бэшэлгэнүүд: Тимурай захиралтаар баригдаһан мечетьнүүд, мавзолейнүүд, ордонууд ехэнхидээ араб, перси хэлэнүүд дээрэ һиилэгдэнхэй. Жэшээнь, Ак-сарай ордоной хананууд дээрэ иимэ үгүүлэлнүүд һиилэгдэнхэй: «Үнэн Зүб — зонхилогшодой уряа», «һайн хэрэгэй түлөө хан шэрээнэй гү, али шэрээгэй түлөө Һайн хэрэг гү?». Шахи-зиндын мавзолейнүүдэй нэгэн дээрэ Самаркандда бэшэг һиилэгдэнхэй: «Зүбшөөлһөө бэшэ эб найрамдал үгы, Үнэнһөө бэшэ дүтэ юумэн үгы, Хүлисэхэһөө бэшэ оролдосотой ябадал байхагүй, Үнэн сэхэ ябахаһаа бэшэ хани нүхэсэл үгы».

Коранай асари томо тоолбори ба Тимурай томо тогоон -казан

Тимурай захиралтаар Самарканддахи соборно мечетьдэнь Умар Актын дарханай 222х155 см хэмжүүртэй нангин Коранай абарга томо список бүтээгдэһэн юм.1740 ондо энэ тоолбори Надир-шахын сэрэгшэд шүтөөндэ таһалагдажа, Мешхедтэ абаашагдаа һэн.

Тимурай тогоон Туркестанда

1395 ондо Тохтамыш Алтан Ордоной хааниие илаһанай дараа туркестанда ирагуу найрагша, гэгээн суфий ходжи Ахмад Яссавиин хүүрые иранай, хорезмын дархашуулай Тимурай захиралтаар бунхан бариһан байна. Туркестанда Тимурай захиралтаар Ходжи Ахмед Яссевиин бунханда 1397 ондо (мүнөө Казахстан уласай газар дайда) Тебризэй урашуулда абарга томо ёһололой хоёр тонно зэд тогоон-казан шудхагдажа, гэгээнтэнэй дурасхаалда эдеэ хоол бэлдэхэ ёһотой байгаа.

Тимурай үеын түүхэшэд

Тимур ордоной историографиин хүгжэлтэдэ ехэ анхарал хандуулжа, олон талата ажал ябуулгыень зураглаха зорилго табигдаа һэн. Түрэг хэлэн дээрэ шүлэглэмэл түхэлөөр Тимурай аяншалгануудай ба ажал ябуулгын түүхэ зохёоһон уйгур түүхэшэд түрүүшын түүхэ бэшэгшэд байгаа. Удаань персиин түүхэшэд Низамиддин Шами ба Гиясаддин Али хабаадуулагдаа. Н. Шами — «Зафар-намэ» (Книга победы) гэжэ зохёолынь тон ехэ ажалынь боложо, нэрыень Тимур өөрөө үгэһэн юм. Бусадшье түүхэшэд Хафиз Абру, Фасих аль-Хавафи байгаа.

Эрдэм ухаанай, уран зохёолой ба уран зурагай хүгжэлтэ

Мавераннахрта хабсарга урлал үргэнөөр дэлгэржэ, уран зураашад бүхы арга шадабарияа харуулха аргатай байгаа. Тэрэ Бухара, Ясса, Самаркандда дэлгэрһэн байна. Ширинбек-ага, Манан-ага бунхануудай бунханууд соо тус тустаа 1385, 1405 онуудта хэгдэһэн зурагууд үлэнхэй. Абулкасим Фирдоусиин «Шахнаме», «иранай поэдүүдэй Антологи» гэхэ мэтэ уран зохёолшодой, поэдүүдэй мавераннахрын номуудые шэмэглэһэн миниатюрын урлал онсо хүгжэлтэ абаа. Тэрэ үедэ Уран зураашад Абдулхай Багдади, Найр Ахмад Багишамали болон Ходжа Бангир Табризи гэгшэд урлалда ехэ амжалта туйлаа. Ходжи Ахмед Ясавиин Бунханда / Туркестанда байдаг Ходж Ахмед Ясавиин бунханда Эмир Тимурай нэрээр бэшэһэн томо шэрэм тогоон, дэнгэй амһарта байгаа. Самарканддахи Гур-Эмирэй бунханһаа баһал иимэрхүү дэнгэй амһарта олдоһон юм. Эдэ бүгэдэ Дунда Азиин уран гартаншье, илангаяа шулуутай модоор урашуулшье, нэхэгшэдтэй алташа, мүнгэшэ дархашуулшье ехэ амжалтануудые туйлаа гэжэ гэршэлнэ.

Эрдэм, гэгээрэлэй һалбарида юриспруденци, анагааха ухаан, шажанай суртал, математика, астрономи, түүхэ, гүн ухаан, хүгжэм шэнжэлэлгэ, уран зохёол ба шүлэг шэнжэлхэ эрдэм дэлгэрбэ. Тэрэ үедэ Жалалиддин Ахмед аль Хорезми элитэ шажанай ном байһан юм. Маулан Ахмад зурхайда ехэ амжалтануудые туйлаа, харин Хуули шудалалгада Абдумалик, Исамиддин ба Шейх Шамсиддин Мухаммад Джазаири. Хүгжэм шэнжэлгэдэ Абдулгадир Мараги, Сафиаддин ба Ардашер Чангын эсэгэ. Абдулхай Багдади, найр Ахмад Багишамоли уран зурагта. Садиддин Тафтаззани ба Али аль-Джурджани гүн ухаанда. Низамиддин Шами ба Хафиз Абру хоёрой түүхэдэ.

Тимурай үе сагта түүрэг поэзи болон литература хүгжөөлгэдэ анхарал хандуулагдажа эхилээ. Түүрэг поэт Алишер Навои « үе сагһаа сасуулшагүй Султан Тимур Кораганай, тэрэнэй Хаан хүбүүн Шахрухай зонхилолго хүрэтэр-түүрэг хэлэн дээрэ бэшэһэн поэдүүд бии боложо эхилээ. Харин энэ юрөөлтэй хүнэй үри һадаһадһаа, хүбүүдһээ Үндэр бэлигтэй султанууд болоо: Ирагуу найрагшад Саккаки, Якыни, Хайдар Хорезми, Атай, Мукими, Амири, Гадаи болон бусад».

Тимурай засаглалгын үедэ хотонуудта ниитын эмнэлгын газарнууд баригдажа, хүдэлжэ байгаа, тиигэжэ Самаркандда Амир Темурай цитаделиин байшангуудай бүридэлдэ «Дор уш-шифо» («Дом эдэгээлгын») тогтоогдожо, дүй дүршэлтэй эмшэд эмнэлгэһээ гадна эмнэлгэ заадаг байгаа. Тимур өөрөө эмнэлгын талаар онсо һонирходог байгаа. Тэрэнэй сэрэгтэ үбшэлһэн ба шархатаһан сэрэгшэдые шэнжэлдэг эмшэд байгаа гээд, тухайлна.

Тимурай һамгад, үри һадаһад

Тэрэ 18 һамгатай байгаа, тэдэнэй нэгэниинь Эмир Хусейнэй эгэшэ — Улджай-туркан ага байгаа.

Шахрисабзада Тимур Джахангир Умар-шейх хоёрой хүбүүдэй бунхан

мүн харагты: Тимуридууд

Тэрэ 18 һамгатай байгаа, тэдэнэй нэгэниинь Эмир Хусейнэй эгэшэ — Улджай-туркан ага байгаа.

Тэрэнэй хайрата һамган Казан хаанай басаган Сарай-мульһэн ханим байгаа. Амир Тимурай ехэ һамганайнь бодото нэрэнь Сарай Малик ханум шэнгеэр зэдэлдэг байгаа гэжэ мүнөө үеын мэргэжэлтэд тоолоно Тэрэ өөрын үхибүүтэй болоогүй, зүгөөр Тимурай зарим хүбүүд, аша зээнэрые хүмүүжүүлгэдэ даалгагдаһан байгаа. Тэрэ эрдэм ухаанай ба урлалай мэдээжэ хамгаалагша байгаа. Тэрэнэй захиралтаар Самаркандада асари томо медресе ба тэрэнэй эжыдэ бунхан баригдаа.

1352 ондо Тимур Эмир Джаку-барлас Турмуш-ага басагантай гэрлэбэ. Тимурай һайн талаар тэрьедэһэн хаан Мавераннахра Казаган 1355 ондо аша басаган Ульджай-туркан агаяа һамган болгожо үгэбэ. Энэ гэрлэлгын ашаар Тимурай эмир Хусейнтэй — Казаганай аша хүбүүнтэй холбоон бии болоо.

Энээнһээ гадна Тимур ондоо һамгадтай байгаа: Түгди би, ак Суфи кунградай басаган, Сулдуз обогой ага Нютаг, Ага Науруз, Бахт Султан ага, ага Бурхан, Таваккул-ханим, Турмиш ага, Джани-бик ага, Чулпан ага гэхэ мэтэ.

Тимур дүрбэн хүбүүтэй байгаа: Джахангир (1356—1376), Умар-шейх (1356—1394), Миран-шах (1366—1408), Шахрух (1377—1447) ба хэдэн басагад: Тагайшах (1359—1382), Султан Бахт ага (1362—1430), Биги джан, Саадат султан, Мусалла.

Тимурай аша зээнэрһээ зохёохы ажалда, эрдэм ухаанда тон суурхаһан: Шахрухай хүбүүд: суута астроном, Самаркандын эрдэмэй Академи байгуулагша — Мирзо Улугбек (1394—1449), суута уран бэшээшэ, поэт, Гератада Уран һайханай академи байгуулагша — Байсункур Мирза (1397—1433): Мираншахай хүбүүд: поэт Халил Султан (1384—1411), поэт Сайид Ахмад.

• 

  Шахрух, Герасимовай һэльбэн шэнэлэлгэ
• 

  Мирзо Улугбек
• 

  Хусейн Байкара
• 

  Бабур
• 

  Акбар
• 

  Джахангир
• 

  Шах Джахан
• 

  Аврангзеб

Үхэл

Хитад, Мин улас руу аян дайнай үедэ наһа бараа. I-дэхи Баязид бута сохигдоһон долоон жэлэй дайнай дүүрэһэнэй удаа Тимур үнинэй түсэблэһэн Хитадай кампанида бэлэдхэл хэжэ эхилээ һэн.

Тамерланай Гур-Эмир мавзолей Самарканда

Тэрэ хоёр зуун мянган томо сэрэг суглуулжа, хамта 1404 оной ноябриин 27-до аянда гараа һэн. 1405 оной январь һарада тэрэ Отрар хото (тэрэнэй һандархай үлэгдэлнүүд — Арысиин Сыр-Дарьяда шудхахаһаа холо бэшэ) ерэжэ, үбдэжэ наһа бараа (түүхэшэдэй хэлэһээр — февралиин 18 — да, Тимурай хүүр дээрэхи хүшөөгөөр-15-да). Бэеыень бальзамировани хэгдэжэ, мүнгэн хоргойгоор бүригдэһэн хара модон хуурсаг соо хээд, Самарканд абаашаба. Тамерлан Гур Эмир бунханда хүдөөлүүлэгдэһэн байгаа, тэрэ үедэ үшѳѳ дүүргэгдээгүй. Албан ёһоной гашуудалай хэмжээ ябуулгануудые Тимурай аша Халиль-Султан (1405—1409) 1405 оной мартын 18-да үнгэргэжэ, найрай ехэ аша-Мухаммедтэ хаан орониие захиһан үбгэн абынгаа хүсэлдэ эсэргүү Самаркандын хаан шэрээ эзэлбэ.

Гур Эмир Мавзолей

Тамерланай амиды байхада, Һүр жабхаланта Гур-Эмир мавзолей баригдажа эхилээд, мүнөө Тимурай өөрынь, Шахрухай хүбүүдэйнь (1447 ондо Гератада наһа бараа), Миран-шахын (1408 оной апрелиин 21 — Дэ Тебриз шадар алуулаа), аша зээнэрынь-элитэ одон ороншо Улугбек (1394—1449), Мухаммад Султанай, мүн тимуридов Абдулло Мирзогой хүүрнүүд байна, Абдурахмон Мирзо, Тимурай багша, һурган хүмүүжүүлэгшэ мир саид Барак. Бага хүбүүн Тимур Шахрухай хүсэлөөр, Ахамад оюун сэдьхэлэй һурган хүмүүжүүлэгшэ Тимурай үлэгдэлнүүд-лүндэншэ Мухаммедэй үри Һадаһан Мир Саид Барак Гур Эмир бунханда хүдөөлүүлэгдэнхэй. Мрамор хорёогой саана бунханай үндэр дээрэ лүндэншэ Мухаммадай үри һадаһан-Саид Сайид Умарай мэдэгдээгүй хүүр бии.

Тамерланай хара ногоон хүүр дээрэхи шулуун

Түб Азяар аяншалһан Ород улас түрын ажал ябуулагша, ниитын ажал ябуулагша Илларион Васильчиков Самаркандда Гур-Эмиртэ ошоһон тухай дурсаһан юм:

...Мавзолейн Гур-Эмир дотор, дундань, Тамерланай ѳѳрынь Томо саркофаг хара ногоон нефридээр хуу табяатай, тэрээн дээгүүр һиилэгдэһэн угалзануудтай ба Коранһаа хэлэһэн үгэнүүдтэй...

Тамерланай барималай дүрэ зураг-антрополог Михаил Герасимовай һэльбэн шэнэлэлгэ. СССР-эй эрдэмэй Академиин этнографиин Институт. Пластическа антропологическа һэльбэн шэнэлэлгын лаборатори.

Тамерланай хүүр тухай домогууд

Тамерланай Һүлдэ

Домогой ёһоор, тэрэнэй бии болохо эхин ба саг тогтоожо болохогүй, уридшалан таалга байгаа. Тамерланай үнэһэнэй һанаа зобообол, дайн эхилхэ. Археологиин оршондо тэрэниие «Тамерланай Һүнэһэн» гэжэ нэрлэдэг. Тамерланай бунханай малталганууд 1941 оной 6 һарын 16-да эхилһэн гэһэн домог юм. 1941 оной июнь һарада Тимурай болон тэрэнэй түрэлнүүдэй хүүр нээхэ тухай СССР-эй засагай газарай шиидхэбэри абтаа һэн.Узбек ирагуу найрагша Алишер Навоиин ойн баяр албан ёһоной шалтагаан болоо. Экспедициин бүридэлдэ Ороо-УзСР-эй Арадай Комиссарнуудай Зүблэлэй түрүүлэгшын орлогшо, мүн эртэ урдын хэлэнүүдые түүхэшэн ба һайн мэдэдэг профессор Т.Кара-Ниязов, уран зохёолшо С. Айни, зүүн зүгые шэнжэлэгшэ эрдэмтэн А. А. Семёнов, уран барималша-антрополог М. М. Герасимов болон мэдээжэ археолог М. И. Массон. Мүн археологуудай экспедициин гэшүүд болгожо в. А. Шишкин Ба Я. Гулямов, уран зохёол шэнжэлэгшэ Х. Зарифов, уран зохёолшо М. И. Шевердин, антрополог Л. В. Ошанин гэгшэдые асардаг. Хүүр задалха үйлэ ябасые залуу кинооператор М. Каюмовта даалгаа Нягтаруулһан хуурсаг задалхада, 1941 оной июниин 19-дэ хангалтаһан бодосуудай ууралталга бунханай байрые дүүргээ, энэнь домогой үндэһэ һуури болоо.

«Извести» гэһэн сонинһоо толилолго, 22.06.1941

Хүүр дээрэ ба тэрэнэй дотор зурагдаһан "Минии бодоходо (үхэһэн хүнүүдһээ), дэлхэй доһолхо"гэһэн бэшэгүүд ба" энэ наһандаа гү, али «Удаадахи наһандаа минии амар заяа эбдэһэн хүн бүхэн зоболондо дайрагдажа хосорхо» гэһэн бэшэгүүд хүнэй һанал зохёол болоно, юундэб гэхэдэ, гэрэл зурагууд дээрэ ба экспедициин дэбтэрнүүд сэдхүүлдэ үгы. Самарканддахи Тимурай Бунханда хара ногоон нефрит-хас шулуун хүүрэй томо хабтагай дээрэ хайлааһаар

араб хэлэн дээрэ зураатай:

«Агууехэ Султанай, нигүүлэсхы хакан Эмир Тимур Гурганай энэ бунханиинь; Эмир Тарагай хүбүүн Эмир Бергулиин хүбүүн Эмир Айлангирай хүбүүн, Эмир Анджилиин хүбүүн, Кара Чарнуянай хүбүүн, Эмир Сигунчинчин Хүбүүн, Эмир Ирданчи-Барласай хүбүүн, Эмир Качулайн хүбүүн, Түмнай Хаанай хүбүүн. Саашань мэдэхэеэ һанаһан хүн мэдээжэ болог: һүүлшынь эхэ Алан-гоа гэжэ нэрэтэй, үнэн сэхэ, жэншэдгүй ёһо журамаараа илгардаг һэн. Тэрэ нэгэтэ шоноһоо хээлитэй болоо, тэрэнь таһалгын нүхэ руу ерэжэ, Хүнэй дүрэ абахадаа, Абу-Талибай хүбүүн алия гэжэ үнэн сэхэ эзэнэй үри һадаһан байһанаа соносхобо. Тэрэнэй үгэһэн энэ гэршэ үнэн гэжэ абтанхай. Тэрэнэй үнэн сэхэ үри һадаһад дэлхэйе хэтэ мүнхэдөө эдлэхэ. 807 Оной 14 Шагбанай (1405 он) һүни наһа бараа»

Шулуунай доодо тээ иигэжэ бэшээтэй:"Энэ Шулууе Улугбек Гурган Джиттдэ ошоһоной һүүлээр табяа.

СССР-тэй дайнай түсэб Гитлерэй ставкада бүри 1940 ондо зохёогдонхой, добтолон орохо һара үдэрынь 1941 оной хабар хизаартайгаар мэдээжэ байжа, 1941 оной июниин 10-да эсэслэн тодорхойлогдоо һэн, тодорхойлон хэлэбэл, хүүр нээхэһээ 6 хоног урид. Түсэбэй ёһоор добтолго эхилхэ ёһотой гэһэн сэрэгтэ дохёо июниин 20 — до дамжуулагдаа.

Тимур тухай домогууд

Башкир домогууд соо Тамерлан тухай эртэ урдын домог бии. Тэрэнэй ёһоор, Тамерланай захиралтаар 1395-96 онуудта башкир обогуудта лалын шажанай түрүүшын тараагша Хусейн-бек бунхан баригдаһан байгаа, юундэб гэхэдэ жанжан ойлгомторгүй хүүр оложо, лалын соёл дэлгэрүүлһэн хүн гэжэ тэрээндэ агууехэ хүндэлэл үзүүлхэ гэжэ шиидэһэн юм. Үбэлэй зогсодог газарай үедэ сэрэгэй хубитай хамта наһа бараһан хүнүүдэй мэдэгдээгүй шалтагаануудаар мавзолейдэ сэрэгэй дарга ноёдой зургаан хүүр домог гэршэлнэ. Гэбэшье хэн тодорхойгоор барихые захирааб, Тамерлан али тэрэнэй генералнуудай нэгэн, сохом мэдэгдэнэгүй. Мүнөө Хусейн-бегэй бунхан Башкортостан уласай Чишмиин аймагай Чишма тосхоной дэбисхэр дээрэ оршодог.

Армян арадай домогой ёһоор, Аштарак шадар армянуудтай нэгэ байлдаанда Тимур диилдэжэ, хүлөө хүндөөр шархатаад, дохолһоор, байлдаанай талмайнуудһаа яаралтайгаар гаража ошобо. Эгээл тиихэдэ Тимур-Ленк (Дохолон Тимур)гэжэ ара нэрэтэй болоһон юм.

Тимурай өөрын зөөриин хуби заяан

Тимурай хубиин эд бараан түүхын хүсэлөөр элдэб музейнүүд болон хубиин суглуулбаринууд дээгүүр таранхай байба. Жэшээнь, титимыень шэмэглэһэн Тимурай рубин гэжэ үнэтэ шулууниинь мүнөө Лондондо хадагалаатай.

XX зуун жэлэй эхиндэ Тимурай хубиин һэлмэ Тегеранай музейдэ хадагалаатай байгаа.

Тимурай хуби хүнэй удаадахи үе сагуудта ойлголго

Тимурые магтаһан «Зафар-намэ» гэжэ поэмын автор персиин поэт Абдурахманай аша Хүбүүн Джами Маулан Абдаллах Хатифи Харджирди (или Харгирди) Хурасани (1454—1521) байгаа.

Шейбанидууд ондоо династида ородогшье Һаа, Тимурай хүн шанарые Туранай түүхэдэ агууехэ эзэн хаан гэжэ ойлгожо, зариманиинь тэрэниие һажааха гэжэ оролдодог һэн. Жэшээнь, II Абдулла хаанай түүхэ бэшэгшэ Хафиз Таныш Бухари иигэжэ бэшэһэн байдаг: «Эзэн ['Абдаллах хаан], һүр жабхаланта….сэрэгшэдэй олон шулуу суглуулжа, энэ үндэр һүр жабхаланта нютагта үндэр мечеть бариха гэһэн һанал бодолоо шэглүүлжэ, сагай хуудаһанууд дээрэ тэрэ хүсэн түгэлдэр падишахай үндэр үйлэ хэрэгүүд, алдарта хэрэгүүд тухай дурасхаал, диваажанда һууринь болоһон эзэн хаан, эб найрамдалай туйл, этигэлэй туйл Эмир Тимур-курэкан мэтэ, үршөөл хайра, үреэл үршөөлөө харуулхал…».

Узбек Хаан Абулхайр хаанай ба Мирзо Улугбек Кучкунджи хаанай хүбүүн элинсэг хулинсагуудаа Шибанидуудайшье, Тимуридуудайшье шугамаар хүндэлдэг байгаа. 1519 ондо тэрэнэй хубиин даабаряар Мухаммед-Али ибн Дервиш-Али Бухари перси хэлэнһээ староузбек «Зафар-намэ» Шараф ад-Дин Йазди руу оршуулаа .

Тимурай Кукташ гэһэн шэрээ шулуун. «Туркестан альбомһоо» гэрэл зураг.

Тимурые узбек мангыт угай бухарай эмирнүүд, илангаяа Самарканддахи Тимур Куксарайн ордониие һэргээн бодхооһон Эмир Насрулла (1827—1860) хүндэлдэг байгаа. Ордон соо Тимур Кукташ гэһэн хаан шэрээтэ шулуун байжа, Бухарай ханлигай бүхы зонхилогшод титимлэгдэжэ, Аштарханидуудай, Мангытуудай түлөөлэгшэдые оруулдаг байгаа. Узбек Минг династиин түлөөлэгшэд Кокандын ханлигта үльгэр домогой уг гарбалаа тимуридуудта бодхоожо, Тимурай хүн шанарые хүндэлдэг байгаа.

Тэрэниие Түб Азиин «түүхэ шэнэлэгшэ» гэжэ тоолодог Тимурые ба Бухараагай эрдэмтэн Ахмад Донишые (1827—1897) хүндэлдэг байгаа. Тамерланай дүрсэ жадидизмын ажал ябуулагшадташье һүлдэ тэмдэг болоо (жэшээнь, самаркандын муфти Махмудходжи Бехбуди).

Узбек ССР-тэ Туркестанай түүхэдэ Амир Тимурай (Темирланай) агууехэ хакануудай (кагануудай) нэгэн Болохо хүн Шанарые Абдурауф Фитрат (мэдээжэ жадид байһан) эгээн түрүүн бодхоогоо. Эгээл тэрэ ажалнуудтаа Амир Тимурай дүрэ нангин болгоо; энэ заншалые и. Муминов 1960-аад онуудаар үргэлжэлүүлээ, тиин энэ сакрализаци Уласай бэеэ даанхай байдалтай болоһоной һүүлээр Узбекистанда Амир Тимурай нюур бэе үргэдхэхэ үндэһэн болоо. Хожомынь Алихан Тура Сагуний «Уложения Тимура» гэжэ мүнөөнэй узбек хэлэндэ оршуулһан юм. Узбек ССР-эй зарим түүхэшэд: (О. Чехович 1968 ондо, Махкам Абдураимов 1973 ондо, Мавлян Вахабов 1987 ондо) Тимурай хүн шанарые буруушаажа тайлбарилаад, И.Муминов "Тимурые идеализацилна"гэжэ тоолодог һэн. Академик Я. Гулямов түрүүтэй Узбек ССР-эй түүхэшэд москвагай бүлэг түүхэшэдэй дэмжэлгээр и. Муминовай номой гол дүримүүдые дэмжэжэ, Совет түүхын энциклопедидэ оруулаа.

Тамерлан урлалда

Ном зохёолдо

Тамерланай албан ёһоной түүхэ тэрэнэй амиды байхада бэшэгдэһэн байгаа, урид Али-бен Джемал-ал — ислам (Ори ганса хэһэг-Ташкентын ниитын номой санда), удаань Низам-ад — дин Шами (Ори ганса хэһэг-Британиин музейдэ). Эдэ зохёолнуудые мэдээжэ Шереф-ад-дина Иездиин (Шахрухай дэргэдэ) француз хэлэн дээрэ оршуулагдаһан ажалаар түригдэһэн байгаа («Histoire de Timur-Bec», П., 1722). Ондоо үеын Тимур Шахрухай, Хафизи-Абругай ажал маанадта зарим тэдыгээр лэ хүрөө; Тэрэниие XV-дахи зуун жэлэй хоёрдохи хахадай автор, Абд-ар-Реззак Самарканди (зохёол хэблэгдээгүй; гар бэшэгүүд олон) хэрэглээ.

Тимур ба Тимуридуудһаа дулдыдангүй бэшэһэн авторнуудһаа (персиин, арабай, армян, османай ба византиин) оройдоол нэгэниинь, Сириин араб Ибн-Арабшах Тимурай дүүрэн түүхэ зохёогоо ("«Ахмед Арабсиадын амидарал ба Тамерлан гэжэ олондо мэдээжэ Тимурай түүхэһээ үйлэ хэрэгүүд», 1767—1772).

Мүн жэшээгты, F. Neve «Томас де Мадзофай хэблэгдээгүй армян Шастирай үндэһэн дээрэ Баруун Азида Тамерлан Шахрох хоёрой дайн тухай хөөрэнэ» (Брюссель, 1859).

XVI зуун жэлдэ нээгдэһэн шэнги Тимурай автобиографическа тэмдэглэлнүүдэй үнэниинь һэжэглэмээр бэшэ.

Европын аяншалагшадай зохёолнуудһаа испан Клавихогой дневник илангаяа сэнтэй («1403-1406 онуудта Тимурай хорёо Самарканд руу аяншалгын дэбтэр» оршуулгатай ба ажаглалтануудтай текст, Санкт-Петербург, 1881, «Императорай Эрдэмэй Академиин ород хэлэнэй ба үгын таһагай Суглуулбари» соо, т. XXVIII, № 1).

1903 ондо коми арадай уран зохёолшо М. Н. Лебедев Тамерланай Алтан Ордондо, Ород Гүрэндэ 1395 ондо ошолгодо зорюулагдаһан «Агууехэ хаанай Зүүдэн» гэһэн түүхэтэ туужа хэблүүлээ һэн.

Узбекистанай арадай уран зохёолшо, зүблэлтын автор С. П. Бородин «Самарканд дээрэхи одод» гэжэ нэрэтэй эпопей роман бэшэжэ эхилээ һэн. «Дохолон Тимур» гэжэ нэрэтэйгээр гараһан түрүүшын номоо 1953 онһоо 1954 он болотор бэшэһэн юм. Хоёрдохи номынь, «Походой Түүдэгүүд», 1958 он болотор түгэсхэгдөө, харин гурбадахинь, «Сахилгаан Түргэн Баязет», 1971 он болотор, «Дружба народов» сэтгүүлынь 1973 он болотор хэблүүлжэ дүүргээ. Автор мүн «Сагаан морин» гэжэ нэрэтэй дүрбэдэхи ном дээрэ хүдэлөө, гэбэшье оройдоол дүрбэн бүлэг бэшээд, наһа бараа.

Тамерлан Михаил Каратеевэй «Түмэр хромец» романай болон Дмитрий Балашовай «Зуун жэлэй үдэшэ» («Святая Русь» гэһэн трилогиһоо) гэжэ романай үйлэдэгшэ нюурнуудай нэгэн болоно, Тэндэ Тамерланай табиһан хүнтэйнь, Алтан Ордоной ерээдүйн Хаан Тохтамыштай тэмсэлдэ зорюулагдаһан бүлэгүүд бии.

Тамерланда Эдгар По гэжэ нэрэтэй поэмэ, Гусейн Джавидай «Дохолон Тимур» (1925) гэжэ поэмэ зорюулагданхай.

Аман зохёолдо

Тимур Эзэн боложо, Ходжу Насреддин тухай олон тоото үльгэр домогууд соо үзэгдэнэ.

Мүн лэ таража ябаһан байка бии: Тамерлан шатар ехэ һайнаар наададаг, чемпионшье һаа, абаргынгаа талаар ехэ һэжэглэдэг байгаа. Тэрэ иигэжэ хэлээ һэн: «Шандаган арсаланиие шүүхэеэ зүрхэлхэ юм аал?». Нэгэтэ тэрэ бэлиг шадабарияа сохом элирүүлхын тула авантюра хэхэеэ шиидээ һэн. Тэрэ үгытэй хүн боложо хубсаһаа һэлгээд, Самаркандын нютагай мэдээжэ шатарай клубта ошобо, теэд тэрэниие тиишэнь оруулбагүй. Тиихэдэнь Тамерлан шатарай таһалгада ерэһэн бүхы хүнүүдые партида дуудадаг болобо. Бултыень шүүжэ гарахадань, нэгэ наймаашан даалгаад оруулба. Тэндэ тэрэ бултыень шүүжэ гараа, тиихэдэнь тэрээнтэй наадаха удаадахи хүн Тамерлан өөрөө гэжэ тэрээндэ хэлээ. Хөөрхы энеэгээд, һанги набта һүрэн унагааба. Наадагшадай урда Тамерлан ѳѳрѳѳ харагдаба.

Түүхын эшэ үндэһэн

1401—1402 ондо Тамерлан Низам-ад-Дин Шамида Тимурай үе сагай үйлэ хэрэгүүд тухай тэрэнэй хубиин секретарьнуудай бүридхэһэн албан ёһоной тэмдэглэлнүүдые системэтэй гуримда оруулжа, хааншалһан түүхые юрын хэлээр бэшэхыень даалгаба. Иимэ нүхэсэлдэ низам-ад-дин зохёоһон түүхэ Тамерлан болон тэрэнэй үе сагай дараахи түүхын шастир болохо «Зафар — наме» Шереф-ад-Дина Али Еди ба «Матла' Ас-са’ейн» («хоёр жаргалтай ододой мандаха газар ба хоёр тэнгисэй ниилэхэ газар») Абд-ар-раззак Самаркандиин анханай эхэ булаг боложо үгэһэн юм.

Зафар-наме Шараф ад-Дина Йазди («Илалтын Ном»; Ширазда 1419—1425 онуудта перси хэлэн дээрэ бэшэгдэнхэй), Тамерланай аяншалгануудай зураглалнууд, түүхэтэ ажалнууд, мүн нюдөөрөө хараһан зоной хөөрөөнүүд дээрэ үндэһэлнэ. Йаздиин ажал Тамерланай түүхээр мэдээнүүдэй эгээн дүүрэн согсолбори болоно ба түүхын сэнтэй сурбалжа болоно, гэбэшье тэрэнэй ажал ябуулгые туйлай идеализацяар илгарна. Тамерланай амидарал ба ажал ябуулга лалын болон христиан шажантанай түүхэтэ сурбалжануудта зураглагданхай. Лалын шажанай эгээл мэдээжэ сурбалжануудай дунда Ад-Дина Йазди Шараф («Зафар-наме», 1419—1425)дурдаха хэрэгтэй, Ибн-Арабшахай («Амир Темурай түүхэ»), Абд ар-Раззака («Хоёр золтой мүшэдэй мандаха газарнууд ба хоёр далайн ниилэхэ газарнууд», 1467—1471), Низам ад-Дина Шами («Зафар-наме», 1404), Гийасаддина Али («Дневник похода Тимура в Индию») Баруун Европын авторнуудһаа Руи Гонсалес де Клавихо мэдээжэ, «Самарканд руу Тимурай хорёо руу аяншалгын Дэбтэр» автор.

1430-1440-армян түүхэшэн Товма Мецопец (Томас Мецопский, 1378—1446) «Тимурай ба тэрэнэй залгамжалагшадай Түүхэ» бэшэгдэһэн. Энэ тодорхой ажал Тамерланай үе саг болон тэрэниие Армени болон хүршэ оронууд руу аяншалга тухай шухала сурбалжа болоно.

Ибн Арабшах үхибүүн ябахадаа Тамерланай баряанда абтаһан хүн боложо, Тамерланай наһа бараһанһаа хойшо 30 жэлэй үнгэрһэн хойно «Аджайиб ал-макдур фи тариха Таймур» («История амир Темура») гэжэ ном бэшээ һэн. Тамерланай үеын хүнэй бэшэһэн эртэ урдын гар бэшэгүүдэй нэгэн хадаа энэ ном сэнтэй.

• 

  Шараф ад-Дина Йазди «Зафар-наме»-һаа хуудаһан

• 

  «Истории Тимур-Ланка и его преемников» гээшэһээ хуудаһан

• 

  Ибн Арабшах Тамерланай түүхэ тухай ажал

Уран һайханай

• Верещагин Василий Васильевич. Апофеоз войны
• Марло, Кристофер. Тамерлан Великий.
• Lucien Kehren, Tamerlan — l’empire du Seigneur de Fer, 1978
• Lucien Kehren «La route de Samarkand au temps de Tamerlan, Relation du voyage de l’ambassade de Castille à la cour de Timour Beg par Ruy Gonzalez De Clavijo (1403—1406)» (traduite et commentee par Lucien Kehren), Publ: Paris, Imprimerie nationale. Les editions: 1990, 2002 et 2006.

Азербайджан поэт Гусейн Джавидай «Дохолон Тимур» (1925 он) зүжэгэй Программа

• По, Эдгар Аллан. Тамерлан.
• Лебедев, Михаил Николаевич. Сон великого хана.
• Джавид, Гусейн. Хромой Тимур.
• Бородин, Сергей Петрович. Звёзды над Самаркандом.
• Сегень, Александр Юрьевич. Тамерлан.
• Попов, Михаил Михайлович. Тамерлан.
• Говард, Роберт Ирвин. Правитель Самарканда.
• Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Самарқанд хаёли (Samarqand xayoli), 1991
• Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Соҳибқирон набираси (Sohibqiron nabirasi), 1995
• Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Бибихоним қиссаси (Bibixonim Qissasi), 2

Хүгжэмдэ

• Оперо Георг Фридрих Генделиин «Тамерлан» (премьерэ Лондондо, 1724 ондо болоо). Оперын либреттэ хадаа Баязидые Ангорай байлдаанда баряанда абаһанай һүүлээр болоһон үйлэ хэрэгүүдэй сүлөөтэ тайлбари болоно. Мүнөө үедэ хүгжэмшэнэй эгээл олоор гүйсэдхэдэг оперонуудай нэгэн болоно.
• Оперо «Сказание о древнем граде Ельце, святой деве Марии и Тамерлане» — автор А. Чайковский, опера 1 үйлэтэ. Либретто Р. Ползуновской, Н. Карасика.
• Самаркандда Амир Тимурай 660 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хүгжэмтэ-хатарай тоглолто (1996). Сценариин Автор-Узбекистанай Арадай поэт Хуршид Даврон, найруулан табигша-Узбекистанай Арадай зүжэгшэн Баодыр Юлдашев.
• Дуун «Двери Тамерлана» рок-группы «Мельница». Дуунай үгын ба хүгжэм зохёогшо — О’Шей, Наталья Андреевна Хелависа. ы «Master of the mill» (2004) ба «Зов крови» (2006) альбомдо ороһон.
• Дуун «Мел Судьбы». Автор ба гүйсэдхэгшэ — Серёга. «Дневной дозор» фильмдэ сингл боложо хэрэглэгдээ.
• Крылья гэһэн уекраин хеви-метал гэһэн бүлэгэй — «Тамерлан» гэжэ дуун.
• «Кадим Алмет» гэһэн этно хүгжэмэй бүлэгэй «Болгар башкаласы Казанга күчү хикәяте, яки Аксак Тимер бәете» гэжэ дуун.

Кинодо

Уран һайханай

• «Насими» гэһэн азербайджан фильмдэ Тамерланай роль 1973 ондо Юсиф Велиев наадаа.
• 1996 ондо Тамерланай түрэһөөр 660 жэлэй ойдо «Узбеккино» студида Исамат Эргашев Бако Садыков хоёрой найруулагшад «Буюк Амир Темур» («Великий Амир Темур») гэжэ фильм буулгагдажа, зүжэгшэн Бекзод Мухаммадкаримов нэрэ солотой рольдо наадаа һэн. Энэ зураг гол геройн хуби хүнэй — 18-һаа 34 наһа хүрэтэр тогтонижоһон үеые харуулагдана.
• Тамерлан тухай «Империал» Банкын рекламын ролигуудай нэгэн — «Бүхэдэлхэйн түүхэ» гэһэн хэсэг байгуулагдаһан юм. Авторынь-Тимур Бекмамбетов.
• Хуби заяагаа Хуби заяанай Шохой хэрэглэн буулгажа абаһан гэгдэдэг Тамерланай хараалай сэдэб Сергей Лукьяненкын романай удхаар буулгагдаһан «Дневной дозор» фильмдэ харуулагдана. Найруулагша-Тимур Бекмамбетов.
• 2008 оной шог ёгто кинофильмдэ «War, Inc.» (Наадан томоор). Бүхы дэлхэйн эдэй засагые бодото дээрээ зонхилдог нэгэдэлэй нэрэ хадаа «Tamerlane» болоно.
• Тамерлан-Найруулагша Грэм Вигай 2009 оной оперо.

Баримтата

• Тайны древности. Варвары. 2-дохи хуби. Монголы (США; 2003).
• Проклятие Тамерлана — фильм 2006 оной, найруулагша Александр Фетисов.
• Темурнома (Тимуриада) — 21 хэсэгтэй баримтата телевизионно фильм 1996 оной. Автор-Узбекистанай түүхэшэн ба арадай поэт Хуршид Даврон.

Уран зурагта

• Василий Верещагин, «Двери хана Тамерлана (Тимура)» (1872) ба «Апофеоз войны» (1871) гэһэн зурагуудай автор.

Станислав Хлебовский, «Пленение Баязида Тимуром», 1878 он

• «Цветы Тимура (Огни победы)» (1933) — автор Николай Рерих. Зураг дээрэ харуулай башнинууд дээрэ носоогдодог томо түүдэгүүдэй туһаар дуулгаха байгуулалта зураглагданхай.

Дурасхаал

• Мүнөө үеын Узбекистанай дэбисхэр дээрэ хэдэн арбаад географическа объектнүүд, агы нүхэнүүд, һуурин газарнууд үлэнхэй, тэдэнэй түүхэ арадай дурасхаал Тимурай нэрэтэй холбоно.
• Узбекистан даяар түб гудамжанууд, хотонуудай проспектнүүд Тамерлан гэжэ нэрэтэй.
• Тимурай Герб Оросой эзэнтэ гүрэнэй үедэ Самарканд можын гербын зурагта оруулагдаһан байгаа (1868—1917).
• «Амир Тимурай сэсэрлиг» 1994 ондо мүнөөнэй нэрэтэй болоо һэн.
• Тамерланда хүшөө Ташкентдэ «Амир Тимурай Сэсэрлиг» соо, И.Джаббаровай бүтээһэн хүрэл морин баримал табигданхай.
• Тамерланда хүшөө Шахрисабзада, Тамерланай захиралтаар бодхоогдоһон Ак-Сарай ордоной һандархай үлэгдэлнүүдэй хажууда тодхогдонхой.
• Самаркандда Тамерланда хүшөө. Тимур һандали дээрэ һуугаад, хоёр гараараа һэлмэ дээрээ тулгалан зогсоно.
• 1996 ондо Ташкентдэ Тимуридуудай түүхын Гүрэнэй музей нээгдээ.
• 1996 ондо Узбекистанда Амир Темурай орден байгуулагдаа.
• 1996 ондо Узбекистанда Тамерланда зорюулагдаһан хэлхеэ холбооной блок гаргагдаа.

• 

  Шахрисабзада Тамерланай хүрэг (Узбекистан)

• 

  Самарканда Тамерланай хүрэг (Узбекистан)

• 

  Тимуридуудай түүхын гүрэнэй музей

• 

  Музейн интерьер

Дурасхаалта монетэ дээрэ

• 

  Узбекистанай дурасхаалта монетэ- 100 сум 1997, Амир Тимур, Алтан-999

• 

  Узбекистанай дурасхаалта монетэ - 100 сум 1999, Агууехэ элинсэгүүд, Амир Тимур. Мүнгэн

• 

  Казахстанай дурасхаалта монетэ- 100 тенге 2014, Амир Тимур. Мүнгэн

• 

  Казахстанай дурасхаалта монетэ- 100 тенге 2014, Амир Тимур. Мүнгэн

Ажаглалтанууд

Элирхэйлгэнүүд

Эшэ үндэһэнүүд

Ном зохёолнууд

Ссылкэнүүд

• Тамерлан (неопр.). Восточная литература.
• Дневник путешествия ко двору Тимура в Самарканд на сайте «Руниверс» (ород хэлэн).
• Тимур Великолепный (ород хэлэн). журнал «Вокруг света»,№ 2 (2773) (февраль 2005).
• Электронная репродукция почтовой карточки: Самарканд. Дворец Тамерлана [Изоматериал]. Изд. Контрагентства Ц. И. К. С. С. Р. и К. Д., 1918 (Москва: Фототипия Шерер, Набгольц и Ко).