Тулохонов Арнольд Кириллович

Арнольд Кириллович Тулохонов
Оросой Холбоото Уласай Холбоото Уласай Суглаанай Федерациин Зүблөөнэй Буряад Уласай Засагай газарай зүгһөө гэшүүн
4 апреля 2013 — 16 февраля 2017
Урид ажаллаһан хүн	Виталий Борисович Малкин
Халан абагша	Татьяна Евгеньевна Мантатова
Түрэһэн үдэр	1949 оной сентябриин 3(1949-09-03) (76 наһатай) Закулей[d], Нүхэдэй аймаг[d], Эрхүү можо, РСФСР, Зүблэлтэ холбоото улас
Нам	Единая Россия[d]
Болбосорол	Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуули
Эрдэмэй зиндаа	географиин эрдэмүүдэй доктор (1988)
Эрдэмэй нэрэ зэргэ	РАН-ай академик (2016)
Ажаябуулга	Геоэкологи[d]
Шагналнууд
Сайт	binm.ru
Эрдэмэй ажаябуулга
Эрдэм ухаанай һалбари	геоэкология, географ
Ажалладаг газар	Байгаали ашаглалгын Байгалай дээдэ һургуули
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Арно́льд Кири́ллович Туло́хонов (1949 оной сентябриин 3(1949-09-03) (76 наһатай), Закулей^[d], Эрхүү можо түрэһэн) — оросой эрдэмэй академиин академик, зүблэлтын болон оросой географ, ниитын ажал ябуулагша, физическэ болон экономическа географиин талаар эрдэмтэн, Оросой эрдэмэй академиин академик (2016), Монголой эрдэмэй академиин хари гүрэнэй гэшүүн (2018). Байгалай байгаали ашаглалгын дээдэ һургуулиин эрдэмэй хүтэлбэрилэгшэ, Орос гүрэнэй эрдэмэй академиин Сибириин таһаг(СО РАН), Ородой географическа бүлгэмэй Буряадай уласай таһагай түрүүлэгшэ. Оросой географическа бүлгэмэй эрдэмтэ зүблэлэй болон РАН-ай Сибириин таһагай президиумэй гэшүүн. Географическа эрдэмэй доктор, профессор. «Хрустальный компас» гэһэн Үндэһэн шангай экспертнэ соведэй гэшүүн.

1991—2013 онуудта РАН-ай Сибириин таһагай Байгаали ашаглалгын Байгалай дээдэ һургуулиин захирал. 2013—2017 — Оросой Холбоото Уласай Холбоото Суглаанай Холбооной зүблэлэй гэшүүн (Буряад Уласай Засагай газарһаа). Буряад Уласай Арадай Хуралай IV ба V зарлалнуудай һунгамал.

Намтар

Тэрэ 1949 оной сентябриин 3-да Закулей һууринда (мүнөө Нүхэдэй аймаг, Усть-Ордын Буряад тойрог, Эрхүү можо) хүдөөгэй багшын бүлэдэ түрэһэн юм. 1966 ондо Нүхэдэй дунда һургуули дүүргээд, эрхүүгэй гүрэнэй университедтэ географическа факультедтэ һурахаяа ороо һэн. 1971 ондо «географ-геоморфолог» гэһэн мэргэжэл олгожо эрхимээр дүүргээд, СССР-эй үнгэтэ металлургиин яаманай алтанплатинова, алмаз ба вольфрамомолибденэй промышленностиин бүхэсоюзна эрдэм-шэнжэлэлгын ба проектно-конструкторска институдай Шэтын филиалда хүдэлхөөр хубаарилагдаһан юм. Бага эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшын тушаалда ажалайнгаа намтар эхилээ.

В. П. Савиных Оросой Географиин бүлгэмэй XIV-дахи съезддэ Санкт-Петербургда
В. П. Савиных, А. К. Тулохонов болон Л. Г. Колотило гэгшэд хэблэлдэ бэлдэгдэһэн «Ородой географическа бүлгэм. Эсэгэ Орондоо алба хэһэн 165 жэл» гэһэн ном зүбшэн хэлсэнэ. (2010)

Гурбан жэлэй туршада «Балейзолото» комбинадай захилаар ехэ хэмжээнэй хамартай ажалнууд дүүргэгдэжэ, 2 тонноһоо дээшэ түмэрэй хамтын нөөсэтэй 10 гаран бутархай алтанай хэбтэшэнүүдэй тэнсүүридэ табигдаа. Эдэ шэнжэлгэнүүдэй дүнгүүд «Шиилхын дунда хадануудай газарай нюруу хүгжөөлгын гол шатанууд ба бутархай алтанай шанар сэгнэлгэ» гэһэн кандидадай диссертациин үндэһэ һуури бүридхэжэ, А. К. Тулохонов 1976 ондо Геологиин ба геофизикын дээдэ Һургуулида хамгаалаа һэн.

Тэрэнэй үүсхэлээр 1977 ондо Улаан-Үдэдэ Эрдэмэй бага академи байгуулагдажа, мүнөө болотор хүдэлжэ байһан, Буряадай АССР-эй зүблэлтын залуушуулай эмхидхэгдээ. 1986—1988 онуудта КПСС-эй Буряадай обкомой Эрдэмэй таһагые даагша. 1988 ондо А. К. Тулохонов СССР-эй Эрдэмэй академиин Буряадай Эрдэмэй түбэй Президиумэй түрүүлэгшын орлогшоор томилогдоо. Тэрэл жэлдээ тэрэ түбэй Президиумэй дэргэдэ байгаали ашаглалгын асуудалнуудай Байгалай таһаг эмхидхэгдэжэ, тэрэнэй үүсхэлээр 1991 ондо РАН-ай Сибириин таһагай байгаалиие бодомжотой зүбөөр ашаглалгын Байгалай институт болгогдоо һэн. РАН-ай СО-гой Байгалай байгаали ашаглалгын дээдэ һургуули-байгаали хамгаалгын аюулгүй арга зүйнүүдые ба байгаали ашаглалгын эдэй засаг зохёон бэлдэлгэтэй байгаалиин нөөсын шэнжэлэлгэнүүдэй таһаршагүй холбоотой академическэ эрдэмэй байгуулгада ниитэ нэгэн дээдэ һургуули.

1988 ондо СССР-эй дээдэ аттестационно комиссиин шиидхэбэреэр А. К. Тулохоновто" түбиин доторхи хадануудай газарай Гаралга ба аажам хүгжэлтэ (Монгол-Сибириин хадын бүһэлүүрэй жэшээ дээрэ)"гэһэн диссертациин түлөө географическа эрдэмэй докторой нэрэ зэргэ олгогдоо һэн.

РАН-ай СО-гой Байгаали ашаглалгын Байгалай дээдэ һургуулиин захирал (1991—2013). 1992 онһоо мүнөө болотор-Буряад Уласай Юрэнхылэгшын зүбшэлэгшэ ба Байгаали хамгаалгын асуудалнуудаар Арадай Хуралай түрүүлэгшэ.

Оросой Холбоото уласай Юрэнхылэгшын һунгалтаар В. В. Путинай этигэмжэтэ нюур байгаа. 2001 ондо «Единство» («Единая Россия») намай Буряадай региональна таһагай политсоведэй Президиумэй гэшүүн болоо һэн.

2002 ондо дээдэ аттестационно комиссиин шиидхэбэреэр профессорэй нэрэ зэргэ олгогдоо. 2003 оной майн 22-то газар тухай эрдэмэй Таһагай РАН-ай сурбалжалагша гэшүүнээр һунгагдаа.

1996 онһоо — Хойто форумой Академиин гэшүүн (Финлянди), СНГ — гэй эрдэмэй Академинүүдэй Уласхоорондын эблэлэй (МААН) гэшүүн; 1998 онһоо-Оросой экологическа академиин бодото гэшүүн; 2000 онһоо-хадын эрдэмэй Академиин бодото гэшүүн. Регион: социологи ба экономико «(2000—2004) сэдхүүлэй редколлегиин бүридэлдэ ородог байгаа. 2004 ондо „Мир Байкала“ сэдхүүлэй эрдэмэй зүблэлэй байгуулалта үүсхэгшэ, түрүүлэгшэ болоо һэн.

Ородой географическа бүлгэмэй эрдэмтэ зүблэлэй гэшүүн (2005 онһоо). 2008—2010 онуудта „Үбэр Байгалай Хүгжэлтын Корпораци“ ООО-гой залан хүтэлбэрилгын зүблэлэй гэшүүн, „Байгал: байгаали ба хүнүүд“ гэһэн энциклопедическэ справочнигай харюусалгата редактор, „Мира-1“» Мир-2" болон «Байкал-2008» гэһэн гидронавт гэһэн гүнзэгы уһатай хүн зонтой аппарадуудые хэрэглэн, «Миры» гэһэн Уласхоорондын экспедици Байгал дээрэ үнгэргэлгые эрдэмэй талаар эмхидхэгшэ.

«Географи болон байгаалиин нөөсэнүүд» гэһэн эрдэмэй сэдхүүлэй редакционно коллегиин бүридэлдэ ородог һэн.

Буряад Уласай Арадай Хуралай Һунгамал (2007—2013). 2013 оной апрелиин 4 — һөө 2017 оной январиин 17 болотор-Буряад уласай Гүрэнэй засагай гүйсэдхэхы зургаанһаа Оросой Холбоото Уласай Холбооной Зүблэлэй гэшүүн, эрдэмэй, болбосоролой, соёлой ба мэдээсэлэй бодолгын талаар хороондо ородог байгаа. Орос гүрэндэ гүрэнэй эрдэмэй академинүүдые хубилган шэнэдхэлгэ тухай хуулиин түсэл абалгада эсэргүү дуугаа үгэһэн ори ганса сенатор байгаа (2013 онһоо).

РАН-ай Академик 2016 оной октябриин 28-һаа. РАН-ай түб хубиин сүлөө һууринуудаар "Географи болон уһанай нөөсэнүүд"гэһэн мэргэжэлээр һунгагдаа.

2018 оной декабриин 13-да, Монголой эрдэмэй академиин «Тэдэнэй Чулган» зүблөөн дээрэ, БИП СО РАН-ай эрдэмэй хүтэлбэрилэгшэ Арнольд Тулохонов Монголой эрдэмэй академиин хари гүрэнэй гэшүүнээр һунгагдаһан байна.

РАН-АЙ СО-гой Буряадай эрдэмэй түбэй захиралнуудай Зүблэлэй гэшүүн. "Хрустальный компас"гэһэн үндэһэн шангай экспертнэ зүблэлэй гэшүүн. «Вестник Бурятского научного центра СО РАН», «Мир Байкала» сэтгүүлнүүдэй редакционно зүблэлэй гэшүүн. «Гидросфера» сэтгүүлнүүдэй редакционно коллегиин гэшүүн. Аюултай үйлэ ба үзэгдэлнүүд", «Географи ба байгаалиин нөөсэнүүд», «Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй Извести. Сери: Газар Тухай Эрдэмүүд».

2022 ондо юрэнхы болбосоролой һургуулинуудай һурагшадта һуралсалай ном гэжэ хараалагдаһан «Эхэ ороноо шудалалгын Хэшээлнүүд» гэһэн 1000 хэсэгээр гаргагдаа.

«Байгал байгаалиин ба ниигэмэй ашаг һонирхолой орбитада», «Би Байгалые мэдэнэб», «Байгал» гэһэн хүдэлмэринүүдэй автор юм. Байгаали ба хүнүүд", Буряад Орондо ба Байгалда зорюулагдаһан хизаар ороноо шэнжэлэлгэ ба эхэ ороншо үзэл хүгжөөхэ талаар бусад энциклопедическэ, эрдэмэй-мэдээжэ хэблэлнүүд.

2023 оной июниин 3-да хэдэн СМИ-нүүдтэ (олондо мэдээсэлгын хэрэгсэлнүүдтэ) оз хамгаалга тухай "гэһэн холбоото уласай хуулида хубилалтануудые оруулха тухай бүхы шатын хуули тогтоогшодто Нээмэл бэшэг толилоо. «Байгал» («Байгал нуурые хамгаалга тухай» гэһэн 1999 оной майн 1-эй N 94-ФЗ холбоото уласай хуули), тэрэ Оросой байгаалиин эрдэни зэндэмэниин шиидхэгдээгүй асуудалнуудые дайрана.

Эрдэм руу хубита

А. К. Тулохонов 500 гаран эрдэмэй зохёолнуудай, тэрэ тоодо 30 гаран монографинуудай автор юм. А. К. Тулохоновой эрдэмэй шэнжэлгэнүүд россиин үндэһэн шэнжэлгэнүүдэй жасын, Россиин гуманитарна эрдэмэй жасын грантнуудаар дэмжэгдээ. СО РАН ба РАН-ай нэгэдэлгын түсэлнүүдэй хүтэлбэрилэгшэ юм. А. К. Тулохоновто гүрэнэй эрдэмэй стипендинүүд нэгэтэ бэшэ олгогдоо һэн.

Шэнжэлгэнүүдэй согсол А. К. Тулохонова Байгалай Азида хабаатай мүнөө үеын географическа эрдэмэй бүхы шэглэлдэ хабаадуулагданхай: сейсмичностьһээ эхилээд, аридна дэбисхэрнүүд дээрэ хүдөө ажахын үйлэдбэри тааруу зохид болгохо хүрэтэр. Тэрэнэй эдэбхитэй эрдэмэй ба эмхидхэлэй ажал эрдэмэй эрдэм мэдэсэ дэлгэрүүлгэтэй тааралдана. А. К. Тулохонов олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдтэ, һуралсалай номуудта болон номуудта олон тоото статьянуудай автор юм. 2004 онһоо тэрэнэй үүсхэлээр «Байгалай Юртэмсэ» гэһэн эрдэмэй-олондо мэдээжэ сэтгүүл хэблэгдэнэ. Һургуулиин болбосоролой байгуулгада А. К. Тулохонова буряад Уласай ханын һуралсалай байгаали хамгаалгын хэдэн зурагууд хэблэгдээ. Тулохонов а. К. Улаан-Үдэдэ һурагшадые бэлдэхын тула Эрдэмэй бага академиин (МАН) эмхидхэгшэ болоно. А. К. Тулохоновой ударидалга доро Хойто Азиин криоарид можо нютагуудта заншалта номадай мал ажахы һэргээхэ талаар шэнжэлгэнүүд хори гаран жэлэй туршада ябуулагдана. Аборигеннэ амитадай генофондые сахин үлээхын тула Оросой түрүүшын «Байкалэкопродукт» гэһэн эрдэмэй-туршалгын ажахы байгуулга эдэ ажалнуудые бодото дээрэнь бэелүүлгэ болоо.

А. К. Тулохоновой байгуулһан байгаалиин ба хүнэй нүлөөгэй объектнүүдые ба үйлэ ябасануудые холоһоо адаглан шалгаха байгуулгын, байгалай нютаг можын түүхын-архивай ба газарай зурагай мэдээнүүдэй шухаг банкын үндэһөөр газарай нюруу түхэлэй-тааруулан дадхаалгын газар ашаглалгын гол бодол ба түб Азиин субаридна ба аридна нютаг можонуудта элһэн губитай тэмсэхэ талаар үйлэ хэрэгүүдэй программа дурадхагданхай. Байгаали ашаглалгын элдэб шэнжэ шанар хараада абан, ажахын ажал ябуулгын ба уларилай хубилалтын дүнгөөр геосистемэнүүдэй хубилалгын сэгнэлтэ үгтөө, байгаалиин оршоной хубилһанай хойшолонгуудые эколого-экономическа сэгнэлтэдэ теоретико-методическа хандалганууд зохёогдоо. Хилэ һэтэ гараһан ба хилэ шадархи дэбисхэрнүүдэй газарай нюруу түхэлэй байгуулгын-үүргэтэ эмхиин эрдэмэй сэгнэлтын үндэһөөр байгаали ашаглалгын онсо шэнжэнүүд, байгаалиин холбоо һалбаринуудай хубилалгын хэмжээн, Оросой хилэ шадархи аймагуудай ба Монголой аймагуудай байгаали ашаглалгын байгуулгын хубилалтанууд тодорхойлогдонхой, хилэ һэтэ гараһан харилсаа холбоонуудай шэнэ зэмсэгүүд ба оньһонууд дурадхагданхай,Байгалай нютаг можын мүнөө үеын геополитическэ эрхэ байдалда холын хараата үүргэ харуулагданхай.

А. К. Тулохонов түбиин гол мүрэнэй системэнүүдэй гидрологиин ба неектоническа журамай индикаторнууд болохо голой дельтнүүдэй онсо үүргэ түрүүшынхиеэ илгагдаа. Сэлэнгэ мүрэнэй жэшээ дээрэ дельтын экосистемэнүүдтэ байгаалиин хаалтануудые бүридүүлгын жама ёһо тогтоогдонхой.

Тэрэнэй ударидалга доро Һүүлэй 5 жэлдэ Азиин Оросой улас түрын географиин талаар шэнжэлгэнүүд саашанхи хүгжэлтэеэ абаа. Байгаалиин оршоной бүридхэхэ хубинуудай эдэй засагай, байгаали хамгаалгын ба байгаали хамгаалгын үүргэнүүдые хараада абаһан рентнэ сэгнэлтэнүүдээр байгаалиин нөөсэнүүдэй дууһалгын эдэй засагай сэгнэлтэнүүд түрүүшынхиеэ зохёогдонхой. Байгаали ашаглалгын онсо журамай үйлэнүүдэй эрхэ байдалда байгаали хамгаалгын нэмэлтэ гаршануудта гадаадын гарзануудай хэрэгтэй байһаниинь үндэһэлэгдэнхэй.

А. К. Тулохоновой олонхи шэнжэлгэнүүд «Дотоодын Азиин байгаалиин ба соёлой оршон хамгаалга» (Фонд Мак-Артур, США), «Байгалай можодо байгаалиин олон янзые сахин хамгаалга» (Глобальный экологический фонд), «Пустынивание Северной Азии» (ЮНЕП), «Развитие экотуризма на Байкале» (Японский фонд развития), «Рациональное исполнение природных ресурсов Байкальского региона» (ТАСИС) болон бусад хэдэн уласхоорондын хамтын программануудай хэмжээндэ бэелүүлэгдэжэ, Орос гүрэнэй талаһаа хүтэлбэрилэгшэ гү, али залан хүтэлэгшэ юм. Эдэ шэнжэлгэнүүдэй дүнгүүд тэрэнэй хүтэлбэрилдэг дээдэ һургуулиин үндэһэн дээрэ үнгэргэгдэһэн уласхоорондын ехэ хуралдаануудта зүбшэн хэлсэгдэнхэй: «Байгалай дэргэдэхи хүн» (1991), «Байгалай нютаг можо тогтууритай хүгжэлтын дэлхэйн модельнэ дэбисхэр болохо» (1994), «Байгал дэлхэйн байгаалиин уг баялигай Хэһэг болохо» (1998). А. К. Тулохоновой үүсхэлээр дэлхэйн байгаали хамгаалгын жасын, ЮНЕСКО-гэй «Живые озеры» жасын (2001 он), ЮНЕП-эй шугамаар олон тоото хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдөө. Тулохонов А. К. Байгал нуур дээрэ «Мир» гэһэн гүнзэгы уһатай аппарадуудай экспедицинүүдэй эрдэмэй хүтэлбэрилэгшэдэй нэгэн байһан, тэрэнэй Үедэ байгал Шадарай хадануудта четвертичнэ мүльһэнүүдэй хайлаха үедэ бии болоһон 4 террасова шатанууд анха түрүүшынхиеэ захигдаа. Тэдээндэ Холбоото уласай ба нютаг можын хэмжээнэй байгаали хамгаалгын хэдэн заабаринуудта бэелүүлэгдэһэн Сибириин байгаалиин нөөсэнүүдые ашаглалгатай холбоотой арадай ажахын томо түсэлнүүдые зохёон бэлдэлгэдэ ба байгаали хамгаалгын шэнжэн сэгнэлгэдэ байгуулгын хандалганууд дурадхагданхай.

4 эрдэмэй доктор, 12 эрдэмэй кандидадуудай шабинарай дунда.

Шагналнууд ба хүндэтэй нэрэ зэргэнүүд

• Ленинэй комсомолой шан (1982) — геоморфологиин теоретическэ ба байдалда хэрэгтэй зорилгонуудай хабсаргалтада Байгал шадарай ба Забайкалиин газарай хэлбэриин аажам хүгжэлтын талаар хүдэлмэринүүдэй үлхѳѳ;
• Хүндэлэлэй орден (2000) — олон жэлэй туршада аша үрэтэй ажалай ба арадуудай хоорондо хани барисаа ба суг ажаллалгые бэхижүүлгэдэ ехэ хубитаяа оруулһанай түлөө;
• «Байгал-Амуурай түмэр зам барилгын түлөө» медаль (1985);
• «Орос Монгол хоёрой хоорондохи хани барисаа бэхижүүлгэдэ хубитаяа оруулһанай түлөө» медаль;
• РСФСР-эй арадай гэгээрэлэй Отличник;
• Оросой Холбоото Уласай эрдэмэй габьяата ажал ябуулагша (1996);
• Оросой эрдэмэй академиин хүндэлэлэй грамота (РАН) ба Оросой эрдэмэй академиин Сибириин таһаг (СО РАН);
• Буряад Уласай Засагай газарай хүндэлэлэй грамота;
• Эрдэм ухаанай ба оньһоной талаар Буряад Уласай гүрэнэй шан (2003);
• Буряад уласай хүндэтэ эрхэтэн (2019);
• Улаан-Үдэ хотын хүндэтэ эрхэтэн;
• Эрхүү можын Нүхэдэй аймагай хүндэтэ эрхэтэн;
• Ородой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшэ В. В. Путинһаа болон Гүрэнэй Дүүмын Түрүүлэгшэ Б. В. Грязловһаа баяр баясхалан болон нэрэтэ часы;
• СССР-эй МЦМ-эй, ВЛКСМ-эй ЦК-гай, СССР-эй гэгээрэлэй яаманай, СО АН-ай хүндэлэлэй тэмдэгүүд;
• Монголой Алтан гадаһан Орден;
• Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын, Оросой Холбоото Уласай Засагай газарай түрүүлэгшын, Оросой Холбоото Уласай Зүблэлэй түрүүлэгшын баяр баясхалан;
• «Парламентаризм хүгжөөлгэдэ габьяатай Байһанай түлөө» гэһэн Оросой Холбоото Уласай Холбоото Суглаанай Холбооной Зүблэлэй хүндэтэ тэмдэг;
• Вернадскиин Орден;
• Н. М. Пржевальскиин Алтан медаль (2021).

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Арнольд Кириллович Тулохонов / Сост. Н. Б. Болданова, Л. А. Мандринина. — Новосибирск: ГПНТБ СО РАН, 2008. — 136 с. — (Материалы к библиографии сибирских учёных). — ISBN 978-5-94560-155-0

Ссылкэнүүд

• Биография Арнольда Кирилловича Тулохонова (неопр.).
• Страница на сайте Совета Федерации (неопр.).
• Биография в справочнике СО РАН (неопр.).
• Историческая справка (неопр.).
• В стране к науке относятся как к категории второго сорта (неопр.).
• Биобиблиографическая база данных «Тулохонов Арнольд Кириллович (публикации 1972—2008 гг.)» (неопр.).