Буряад Уласай Арадай Хурал

Буряад Уласай Арадай Хурал
Буряад Уласай Арадай Хурал
	буряад хэлэн Буряад Уласай Арадай Хурал
	VI-дахи зарлал
Түхэл
Түхэл	нэгэ палатын парламент
Руководство
Түрүүлэгшэ	Владимир Анатольевич Павлов, Единая Росси ; с 2018 оной сентябриин 19
Структура
Гэшүүдэй	66
Фракцинууд	Единая Россия (39); КПРФ (13); Справедливая Россия — За правду (6); ЛДПР (5); Өөһэдөө дэбжэгшэд (3);
Выборы
Һүүлшын һунгалта	2018 оной сентябриин 9
Зал заседаний
	hural-buryatia.ru

Экспертиза РАН

Проводится экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Буряад Уласай Арадай Хурал (ород хэлэн Наро́дный Хура́л Респу́блики Буря́тия) — Буряад Уласай гүрэнэй засагай хуули тогтоолгын (түлөөлэлгэтэ) зургаан, саг үргэлжэ хүдэлжэ байдаг буряад уласай хуули тогтоолгын засагай дээдэ зургаан. Буряад Уласай Үндэһэн Хуулиин ёһоор, Арадай Хурал 66 депутадуудһаа бүридэнэ. Һунгуули холимог системээр ябуулагдаад, депутадуудай хахадые (33) хуби тэнсүүлһэн системээр һунгажа, нүгөө хахадые (33) нэгэ мандаттай һунгуулиин тойрогһоо диилэнхи һунгуулиин системээр һунгадаг. Депутадуудые табан жэлэй хугасаагаар һунгагдана.

Һунгалтые Арадай Хурал һунгамалнуудай бүрин этигэмжэнүүдэй болзорой дүүрэхэһээ адагынь гурбан һара урид томилдог. Кандидадуудые дэбжүүлхэ эрхэ политическэ намуудта ба сэхэ һунгагшадта үгтэдэг.

Парламентын түрүүшын Түрүүлэгшээр Михаил Семёнов һунгагдаа һэн. Мүнөө дээрээ тэрэ энэ тушаалда хоёр дүүрэн болзор удаа дараалан хүдэлһэн ори ганса хүн юм.

Түүхэ

Буряад Уласай Арадай Хурал 1994 оной июлиин 19-дэ Буряад — Монголой АССР-эй-Буряадай АССР-эй Түбэй гүйсэдхэхы хорооной Хуралай түрүүшын сесси дээрэ байгуулагдаа (1923 оной декабриин 4-дэ-1994 оной июлиин 19). Буряад Республикын Дээдын Зүблэлэй хуулита уг залгуулагша юм.

Байгуулалта

ниигэмэй бодолгын хороон
үйлэдбэриин-хүдөө ажахын һалбарида эдэй засагай бодолгын, байгаалиин нөөсэнүүдые ашаглалгын, байгаали хамгаалгын ба худалдаа наймаанай талаар хороон;
бюджедэй, татабариин, мүнгэн һангай ба банкнуудай талаар хороон; гүрэнэй байгуулалтын, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин, хуули тогтоолгын, хуули ёһоной ба хуули журамай талаар хороон;
уласхоорондын ба нютаг можын холбоонуудай, үндэһэтэнэй асуудалнуудай, ниитын эмхинүүдэй ба шажанай нэгэдэлнүүдэй хэрэгүүдэй талаар хороон.

Хороонууд Буряад Уласай Арадай Хуралай тогтоолоор тус зарлалай Арадай Хуралай бүрин этигэмжэнүүдэй болзорто байгуулагдадаг.

1995 оной сентябриин 7-до «Буряад Уласай Арадай Хуралай Тоололгын танхим тухай» гэһэн Буряад Уласай хуули абтаа. Тоололгын танхим-Арадай Хуралай байгуулдаг ба тэрээндэ тоосодог гүрэнэй мүнгэн һангай хиналтын саг үргэлжэ хүдэлдэг зургаан.

Түрүүлэгшэнэр

гол толилолго:Буряад Уласай Арадай хуралай Түрүүлэгшэ

Зарлал	Түрүүлэгшэ	Хүтэлбэриин болзор
1	Михаил Иннокентьевич Семёнов	1994 оной июлиин 21 — 1998 оной июлиин 5
2	Михаил Иннокентьевич Семёнов	1998 оной июлиин 20 — 2002 оной июниин 23
3	Александр Гомбоевич Лубсанов	2002 оной июлиин 22 — 2007 оной декабриин 2
4	Матвей Матвеевич Гершевич	2007 оной декабриин 11 — 2013 оной сентябриин 8
5	Матвей Матвеевич Гершевич	2013 оной сентябриин 17 — 2015 оной апрелиин 23
5	Цырен-Даши Эрдынеевич Доржиев	2015 оной августын 28 — 2018 оной сентябриин 19
6	Владимир Анатольевич Павлов	2018 оной сентябриин 19 — мүнөөнэй саг болотор

2015 оной февралиин 26-да Арадай Хуралай һунгамалнууд спикер Матвей Гершевичые даража, Хуралай ээлжээтэ сессиин сэдэбтэ Хуралай түрүүлэгшые эзэлжэ байһан тушаалһаань дуугаа үгэхэ аргаар болюулха тухай асуудал табиба. Энээнэй дүнгөөр Гершевич 2015 оной апрель соо бүрин этигэмжэнүүдээ һайн дураараа ба болзорһоо урид болюулха тухай шиидхэбэри абаа.

Хороонууд ба комиссинууд

Хороон	Хүтэлбэрилэгшэ	Хүтэлбэрилэгшын орлогшо
бюджедэй, татабариин ба мүнгэн һангай талаар	Бардунаев Александр Владимирович	Гунзынов Галан Дамбиевич
гүрэнэй байгуулгаар, нютагай өөһэдын хүтэлбэреэр, хуулита болон гүрэнэй албанай асуудалнуудаар	Малышенко Виктор Анатольевич	Крутиян Лариса Николаевна
ниигэмэй бодолгын талаар	Марковец Игорь Васильевич	Будаева Светлана Дымбрыл-Доржиевна
газарай асуудалнуудаар, хүдөө ажахын бодолгын ба эд хэрэглэлгын дэлгүүрэй талаар	Швецов Дмитрий Сергеевич	Пашинский Сергей Миронович
можонууд хоорондын холбоонуудай, үндэһэтэнэй асуудалнуудай, залуушуулай бодолгын талаар ниитын болон шажанай нэгэдэлнүүдэй	Ивахинова Инна Саяновна	Дорош Сергей Дмитриевич
эдэй засагай бодолгын, байгаалиин нөөсэнүүдые ашаглалгын ба оршон тойронхиие хамгаалгын талаар	Кушнарёв Анатолий Григорьевич	Олзоев Егор Константинович
Комисси	Хүтэлбэрилэгшэ	Хүтэлбэрилэгшын орлогшо
секретариат	Крутиян Лариса Николаевна	—
сахим дуугаа үгэлгын байгуулга хэрэглэлгые хинаха талаар	Батуев Буда-Ширап Чимитович	—
мандадаар ба депутадай этикээр	Цыренова Екатерина Доржиевна	—
Улаан-Үдэ хотын ниигэмэй-эдэй засагай хүгжэлтын асуудалнуудаар	Степанов Михаил Юрьевич	—
эдилгэ абалгада эсэргүүсэхэ талаар	Ботоев Борис Николаевич	—
регламентаар	Зубарев Игорь Николаевич	—
тоололгын	Ведерников Владимир Николаевич	—
конституционно	Павлов Владимир Анатольевич	—
олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй сэдхүүлшэдые этигэмжэлхэ талаар	Мантатова Татьяна Евгеньевна	—
Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамалнуудай тушаадаг олзо оршонууд тухай, зөөри ба зөөриин удха шанартай уялганууд тухай мэдээнүүдэй үнэн зүбые хинаха талаар Буряад Уласай Толгойлогшын орлогшо	Будаева Светлана Дымбрыл-Доржиевна	—
«Хойто зүг»	Дорош Сергей Дмитриевич	—

Буряад Уласай Арадай Хуралай VI -дахи зарлалай һунгамалнууд

Нэгэмандатна һунгуулиин тойрогой

1. Дашеев Николай Дашеевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 1) Единая Россия

2. Доржиев Геннадий Юрьевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 2) Единая Россия

3. Пашинский Сергей Георгиевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 3) Единая Россия

4. Будаева Светлана Дымбрыл-Доржиевна (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 4) Единая Россия

5. Дашинимаев Солбон Санданович (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 5) Единая Россия

6. Цыремпилов Валерий Жамсуевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 6) Единая Россия

7. Швецов Дмитрий Сергеевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 7) Единая Россия

8. Деева Лилия Васильевна (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 8) Единая Россия

9. Цыденов Александр Базарсадаевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 9) самовыдвиженец

10. Кушнарёв Анатолий Григорьевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 10) Единая Россия

11. Носков Пётр Лукич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 11) Единая Россия

12. Савельев Александр Изотович (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 12) Единая Россия

13. Крутиян Лариса Николаевна (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 13) Единая Россия

14. Цыренов Баир Цыденович нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 14) КПРФ

15. Чимитцыренова Эржена Буянтуевна* (2021 оной сентябриин 20-һоо) (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 15) КПРФ

16. Мантатова Татьяна Евгеньевна (одномандатный избирательный округ № 16) Единая Россия

17. Вахрамеев Иннокентий Иосифович (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 17) КПРФ

18. Зыбынов Андреян Геннадьевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 18) Единая Россия

19. Бобков Игорь Александрович (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 19) Единая Россия

20. Степанов Михаил Юрьевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 20) Единая Россия

21. Намсараев Намсарай Владимирович (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 21) самовыдвиженец

22. Цыренова Екатерина Доржиевна (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 22) КПРФ

23. Цыбиков Батор Булатович (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог№ 23) Единая Россия

24. Гергенов Михаил Денисович (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 24) Единая Россия

25. Марковец Игорь Васильевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 25) Единая Россия

26. Ячменёв Виктор Николаевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 26) Справедливая Россия

27. Дружинин Дмитрий Константинович (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 27) самовыдвиженец

28. Цыбиков Бэликто Батоевич* (2022 оной мартын 14-һөө) (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 28) Единая Россия

29. Доржиев Цырен-Даши Эрдынеевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 29) Единая Россия

30. Зубарев Игорь Николаевич (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 30) Единая Россия

31. Гармаев Баир Базарович (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 31) Справедливая Россия

32. Козлов Сергей Юрьевич* (2020 оной сентябриин 23-һаа) (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 32) Единая Россия

33. Бухольцева Оксана Васильевна (нэгэмандатна һунгуулиин тойрог № 33) Справедливая Россия

Нэгэдэмэл һунгуулиин округ (Намуудай тоолбори)

1. Багадаев Алексей Климентьевич

2. Бардунаев Александр Владимирович

3. Батуев Буда-Ширап Чимитович

4. Белых Леонид Яковлевич

5. Чимбеев Найдан Данзанович* (2019 оной октябриин 10-һаа)

6. Покацкий Вячеслав Семёнович

7. Ведерников Владимир Николаевич

8. Голюк Олег Николаевич

9. Гершевич Матвей Матвеевич

10. Леонов Сергей Трофимович* (2022 оной февралиин 17)

11. Нимаев Тимур Цыдыпович* (2021 оной апрелиин 27)

12. Дондоков Тумэн Цырендашиевич

13. Доржиев Валерий Пурбуевич

14. Дорош Сергей Дмитриевич

15. Жигжитов Бадмадоржо Содномбалович

16. Храмцов Эдуард Анатольевич* (2021 оной ноябриин 18)

17. Ивахинова Инна Саяновна

18. Ковалёв Анатолий Ефремович

19. Кочнев Валерий Григорьевич

20. Красовский Леонтий Александрович

21. Доржиев Баир Батуевич* (2020 оной октябриин 1-һээ)

22. Лыгденов Виталий Николаевич

23. Малышенко Виктор Анатольевич

24. Мальцев Виктор Владимирович

25. Матханов Иринчей Эдуардович

26. Михайлов Игорь Андреевич

27. Олзоев Егор Константинович

28. Павлов Владимир Анатольевич

29. Пашинский Сергей Миронович

30. Фёдоров Олег Иванович

31. Аюшеев Геннадий Борисович* (2021 оной апрелиин 27-һоо)

32. Цыбиков Аркадий Дамдинович

33. Цыбиков Вячеслав Борисович

Ээлжээтэ һунгалтын хоорондо һунгамалнуудай бүридэл һэлгэлгэ

2019 оной октябриин 17-до Буряадай Избиркомой зүблөөн дээрэ Найдан Чимбеевые нэгэдэмэл һунгуулиин тойрогоор Арадай Хуралай һунгамалнуудай бүридэлдэ оруулха тухай шиидхэбэри абтаа. Энэ ушар Мүнхэ Буянтуевые Хитад гүрэн руу ой модо хуули бусаар хилэ гаргаһанайнь түлөө буруушааһанай удаа боложо, Тэрэ Хуралда һуури сүлөөлжэ, депутадай эрхэ түлөөлэлгэ алдаһан юм.
2020 оной январь һарада депутадай һуури Жамбалов Баир Владимирович (28-дахи округ) гаража ошохо, тэрэнь урид «Единая Россия» партиһаа авто-унаагайнь хабаадалгатай үхэлэй аюулһаа гаргагдаһан гэжэ мэдэгдэбэ. 2022 оной мартын 13-да сүлөөрһэн мандат Баир Жамбаловые һэлгэхэ Буряадай Арадай Хуралай 28-дахи нэгэ мандадтай һунгуулиин тойрогоор депутадай нэмэлтэ һунгалта болобо. Бгсха-гай хүдэлжэ байһан ректор Бэликто Цыбиков тэдэниие илажа гараа.
Мүн тиихэдэ депутадай һандали Уласай клиническэ больницын ахамад врач Лудупова Евгения Юрьевна (32-дохи тойрог) Буряад Уласай элүүрые хамгаалгын сайдай тушаалда томилогдоһон ушарһаа гаража ошохо.
2020 оной июлиин 19-дэ Ярикта һууринай (Буряад Уласай Баргажанай аймагай) хажууда болоһон авто-унаада «Единая Россия» фракциин гэшүүн (партийна списогүүдээр депутат) Лоншаков Александр Ревомирович 1970 ондо түрэһэн байна. Тэрэнэй һуури тэрэл оной октябрь һарада Баир Доржиев эзэлээ һэн.

2020 оной сентябрь һарада, дуугаа үгэлгын Нэгэдэмэл үдэртэ, нэгэ мандадтай һунгуулиин тойрогуудта сүлөө һууринуудта 28 ба 32 нэмэлтэ түлбэринүүд үнгэрөө.

2021 оной январиин 18-да депутадай һуури Галсан Дареев гаража, Буряад Уласай засагай Газарай түрүүлэгшын агропромышленна комплексын болон хүдөө дэбисхэрнүүдые хүгжөөлгын талаар орлогшын болон Буряад Уласай хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой сайдай тушаал эзэлһэниинь мэдэгдэбэ. 2021 оной апрелиин 27-һоо Тимур Нимаев һуурииень эзэлээ.
2021 оной январиин 21-ДЭ COVID — 19-һээ бюджедэй, татабариин болон мүнгэн һангай талаар хорооной түрүүлэгшэ-Зоригто Цыбикмитов наһа бараһан байна. 2021 оной апрелиин 27-һоо Геннадий Аюшеев һуурииень эзэлээ.
2021 оной апрелиин 27-до депутат Матвей Бадановай эрхэ түлөөлэлгэ болзорһоо урид хуряагаа. Шиидхэбэри «элүүр энхэтэй холбоотой шалтагаанууд» гэжэ тайлбарилаа. 2021 оной сентябриин 17-19-эй үдэрнүүдтэ дуугаа үгэлгын нэгэ үдэр болоһон сүлөө болоһон һууриин түлөө нэмэлтэ һунгалтада КПРФ-эй түлөөлэгшэ Эржена Чимитцыренова илажа гараа.
2021 оной сентябриин 21-дэ хубиин мэдүүлгын үндэһөөр депутат Василий Зубковой бүрин этигэмжэнүүдые болзорһоо урид болюулһан байна. Тэрэнэй һуури 2021 оной ноябриин 18-да «Ниитэ Нэгэн Россиин» партийна списогтэ удаадахи Эдуард Храмцов эзэлээ.
2021 оной ноябриин 27 — до Нэгэдэмэл һунгуулиин тойрогһоо һунгамал, Ородой Холбоото уласай габьяата эмшэн-Галан Гунзынов наһа бараһан байна. Тэрэнэй һуури 2022 оной февралиин 17-до спортын габьяата мастер, «Ниитэ Нэгэн Россиһаа» V зарлалай Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал, Буряад Уласай гириин тамирай федерациин юрэнхылэгшэ Сергей Трофимович Леонов эзэлээ.
2022 оной ноябриин 9-дэ нэгэ мандадтай 22-дохи һунгуулиин тойрогһоо КПРФ-эй һунгамал Екатерина Цыренова наһа бараа.

Федерациин Зүблэлдэ түлөөлэгшэд

2018 оной сентябриин 19-дэ Александр Георгиевич Варфоломеев Ородой Холбоото Уласай Федеральна Суглаанай Федерациин Зүблэлдэ Буряад Уласай Арадай Хуралые танилсуулха эрхэ түлѳѳлэлгэтэй юм. Тэрэ Ниигэмэй бодолгын талаар Холбоото Уласай Зүблэлэй Хорооной түрүүлэгшын орлогшо юм^[1].

VI-дахи зарлал

2019 ондо Татьяна Вежевичые хүүгэдэй омбудсмен гэжэ шэнээр томилолго 31-дэ эсэргүү оройдоол 26 дуу абаа^[2].

Хизаарлалтанууд

2024 оной эхиндэ Буряадай Арадай Хурал Ород гүрэн дотор эгээл түрүүн иимэ зургаануудһаа хуулиин түсэл зохёожо, онсо шухала мэдээнүүдтэй гү, али нюуса мэдээнүүдтэй һунгамалнуудта Ород гүрэнһөө гараха харгы хизаарлагдаха. Тус хэмжээн февралиин 29-һөө хүсэндөө орохо аргатай. Урид Буряад орондо болон Ородой Холбоото Уласай бусад можо нютагуудта иимэ хизаарлалтанууд зууршалалгын шэнжэтэй байгаа.^[3].

Мүн харагты

Буряадай АССР-ЭЙ верховно Совет
Буряад Уласай Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ
Буряад Уласай Засагай газар
Семёнов, Михаил Иннокентьевич
Доржиев, Цырен-Даши Эрдынеевич

Ажаглалтанууд

↑ Сенатором от Народного Хурала Бурятии избран Александр Варфоломеев (ород хэлэн). Дата обращения: 16 декабрь 2025.
↑ Татьяне Вежевич отказали в переизбрании на пост детского обмудсмена (ород хэлэн). babr24.news. Дата обращения: 16 декабрь 2025.
↑ Бурятия первой из регионов вводит порядок запрета на выезд депутатов из России (неопр.). Ведомости (2 январь 2024).

Ссылкэнүүд

Официальный сайт Народного Хурала РБ (ород хэлэн).
Народный Хурал Республики Бурятия (ород хэлэн). Парламентская Ассоциация "Дальний Восток и Забайкалье".
Законы Республики Бурятия о Народном Хурале Республики Бурятия (ород хэлэн).

[1] Сенатором от Народного Хурала Бурятии избран Александр Варфоломеев (ород хэлэн). Дата обращения: 16 декабрь 2025.

[2] Татьяне Вежевич отказали в переизбрании на пост детского обмудсмена (ород хэлэн). babr24.news. Дата обращения: 16 декабрь 2025.

[3] Бурятия первой из регионов вводит порядок запрета на выезд депутатов из России (неопр.). Ведомости (2 январь 2024).

[1]

[2]

[3]

Оросой Холбоото Уласай нютаг можонуудай парламентнууд
Уласууд	Адыгея Алтай Башкортостан Буряад Уласай Дагестан Ингушетия Кабардино-Балкария Калмыкия Карачаево-Черкесия Карелия Коми Крым Марий Эл Мордовия Саха (Якутия) Северная Осетия — Алания Татарстан Тува Удмуртия Хакасия Чечня Чувашия
Хизаарнууд	Алтайский Забайкальский Камчатский Краснодарский Красноярский Пермский Приморский Ставропольский Хабаровский
Можонууд	Амурская Архангельская Астраханская Белгородская Брянская Владимирская Волгоградская Вологодская Воронежская Ивановская Иркутская Калининградская Калужская Кемеровская Кировская Костромская Курганская Курская Ленинградская Липецкая Магаданская Московская Мурманская Нижегородская Новгородская Новосибирская Омская Оренбургская Орловская Пензенская Псковская Ростовская Рязанская Самарская Саратовская Сахалинская Свердловская Смоленская Тамбовская Тверская Томская Тульская Тюменская Ульяновская Челябинская Ярославская
Автономно можо	Еврейская
Автономно тойрогууд	Ненецкий Ханты-Мансийский — Югра Чукотский Ямало-Ненецкий
Федерально удха шанартай хотонууд	Москва Санкт-Петербург Севастополь