Хорлогийн Чойбалсан

Энэ нэрэ-монгол; «Хорлогийн» — обог бэшэ, гэрлэлгэ; энэ хүнэй хубиин нэрэ — «Чойбалсан».

Хорлогийн Чойбалсан
монгол хэлэн Хорлоогийн Чойбалсан ᠬᠣᠷᠯᠤ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ ᠴᠣᠶᠢᠪᠠᠯᠰᠠᠩ
3-й Монголой Арадай Уласай Гүрэнэй Бага хуралай Президиумай Түрүүлэгшэ
1929 оной январиин 24 — 1930 оной апрелиин 27
Урид ажаллаһан хүн	Жамцангийн Дамдинсурэн
Халан абагша	Лосолын Лаган
6-й Монголой Арадай Уласай сайдуудай Арадай Зүблэлэй түрүүлэгшэ
1939 оной мартын 24 — 1952 оной январиин 26
Урид ажаллаһан хүн	Анандын Амар
Халан абагша	Тушаал үгы хэгдээ, Юмжагийн Цэдэнбал (Монголой Арадай Уласай Зүблэлэй түрүүлэгшээр)
Түрэһэн үдэр	1895 оной февралиин 8(1895-02-08) или 1895 оной Монгол Улас
Наһа бараһан үдэр	1952 оной январиин 26(1952-01-26) или 1952 оной Улаан-Баатар, Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас али Москва, Зүблэлтэ холбоото улас
Хүдөөлһэн газар	(Сүхэ-Баатарай мавзолей) Сүхэ-Баатарай ба Чойбалсанай мавзолей, 2005 ондо Улаан-Баатарта гүрэнэй дурасхаалай хүүр дээрэ дахин хүдөөлүүлэгдээ]]
Эхэ	Хорлоо
Нам	МНРП (1921 онһоо)
Шажан мүргэлдэ хамаадал	һүзэг үгы (атеист)
Шагналнууд	Монголой: СССР-эй:
Сэрэгэй албан
Алба хэһэн жэлнүүд	1921 — 1952
Сэрэгэй түрэл янза	Монголой арадай-хубисхалай сэрэг
Нэрэ зэргэ	МНР-эй маршал
Байлдаанууд	Монголой арадай хубисхал Халхын-Гол дээрэхи байлдаан Эсэгэ Ороноо хамгаалгын дайн ЗҮблэлтын-япон дайн Байтак-Богдо дээрэхи зүрилдөөн Солонгосой дайн
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Хорлогийн Чойбалсан (монгол хэлэн Хорлоогийн Чойбалсан^?, ᠬᠣᠷᠯᠤ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ ᠴᠣᠶᠢᠪᠠᠯᠰᠠᠩ^?; 1895 оной февралиин 8(1895-02-08) или 1895 оной, Монгол Улас түрэһэн — 1952 оной январиин 26(1952-01-26) или 1952 оной, Улаан-Баатар или Москва наһа бараһан) — монголой хубисхалша, түрын болон улас түрын зүүдхэлтэн, Монголой ударидагша 1930-аад онһоо наһа баратараа. Маршал МНР (1936). 1937 онһоо 1939 он болотор Монголой Арадай Уласта Хамалган хашалган Монгол уласай хүн зоной 3-һаа 5 хүрэтэр хубиие усадхалга эмхидхэжэ, (СССР) Сталинай ударидалга доро бүрин засаг баригша болоо һэн. Чойбалсанай амиды мэндэ ябахада, монголдо наһа бараһанайнь һүүлээр нэгэ хэды саг соо тэрэнэй хуби хүнэй шүтөөн байһан, Зүблэлтэ Социалис Уласуудай (СССР) Холбоондо Сталинай хуби хүнэй шүтөөн мэтэ.

Намтар

Эртын жэлнүүд ба болбосорол

Чойбалсан Гадаада монгол уласай Сэцэн хаанай аймагай Ачиту-ванай хушуунда гурбадахиинь Хүбүүдэй Хорло гэжэ амалшанай бүлэдэтүрэһэн юм. Эсэгэнь сохом мэдэгдэнэгуй, гэбэшье, тэдэ нэгэ даур Жамц байһан гэжэ тоологдоно. Хуули буса хадаа Чойбалсан обогтоной орондо матроним Хорлогийн гэжэ алдаршаһан юм. Түрэхэдэнь нэрэнь-Дугар. 7 наһанһаа түбэд хэлэ үзэдэг болоо; 13 наһандаа эхын түрэлнүүд Сан бэйсэ хушуунай буддын шажанай хиидтэ үгтэжэ, «Чойбалсан» («чой»-дхарма, «балсан» — һүр жабхалан) гэһэн шажанай нэрэ абаһан байна. Зарим талаараа энэ нэрэһээ хасалта боложо, зарим талаараа абари зангһаань боложо, Чоно («шоно») гэжэ нэршэһэн юм. Монгол ойлгомжоор шоно гээшэ шуран габшагай, тэсэбэри, элшэ хүсэн, ухаан бодолой амиды байһые харуулна. Тэрэ дасан хаяжа, 1910 оной зун гэртээ ерэхэдээ, Гэндэн-Яринпил нүхэртэеэ Урга руу тэрьедэжэ, хара ажалшан боложо түбхинэһэн юм. 17 наһанһаа Богдо хаанай Монголой шэнээр бии болоһон Дундада Монгол үндэһэтэнэй хубисхалай һүүлдэ байгуулһан ород, монгол бэшэгэй һургуулида оробо. Удаань, 1914—1917 онуудай үедэ, үшөө 8 монгол хүбүүдтэй хамта, Эрхүүгэй багшанарай дээдэ һургуулида һуража, немец хэлэшье шудалаа.

Хубисхалай ажал ябуулга

1919 ондо Догсомын Бодоо гэһэн хубисхалта кружогто орожо, 1920 ондо Дамдинай Сүхэ-Баатарай иимэрхүү кружогтой хамтарал Монголой арадай хубисхалта партиин (МНРП) эхи табиһан байна.

1920-ёод онуудһаа хубисхалай хүдэлөөндэ хүтэлбэрилхы тушаалнуудые эзэлдэг байгаа.

Гүрэнэй ажалаар дэбшэлгэ

1921 оной Монголой арадай хубисхалай илалтын һүүлдэ — Монголой сэрэгэй болон улас түрын байгуулгануудта тон шухала тушаалнуудые эзэлжэ байгаа.

1924-1929 онуудта Монголой Арадай хубисхалта армиин ахамад захирагша. 1929-1930 онуудта Гүрэнэй Бага Хуралай Президиумэй Түрүүлэгшэ. 1930 ондо гадаадын хэрэгүүдэй сайд. 1931-1935 онуудта мал ажахын болон таряан ажалай сайд.

1935-1939 онуудта юрэнхы сайдай нэгэдэхи орлогшо, нэгэ доро 1936—1939 онуудта дотоодын хэрэгүүдэй сайд ба 1937—1952 онуудта дахинаа Монголой арадай хубисхалта армиин ахамад командалагша. 1939 онһоо 1952 он болотор засагай газарай толгойлогшо (сайдуудай Арадай Зүблэлэй Түрүүлэгшэ ба сайдуудай Зүблэлэй Түрүүлэгшэ).

Чойбалсан Сталинай удаа дараалан дэмжэгшэ, ВКП(б) — гэй гэшүүн байгаа. Монголой толгойлогшо Пэлжидийн Гэндэн Сталинай этигэл найдабариие алдаһаниие һамбаашалан (тусхайлбал, Буддын шажанай хубарагуудта эсэргүү олоноор хамалган хашалган хэжэ, түблэрһэн эдэй засагые нэбтэрүүлхые хүсэн зүдхэһэнһөө) 1936 ондо Чойбалсан тэрэниие засагһаа зайлуулхада туһалһан ушарһаа удангүй Гэндэн баригдажа, СССР руу эльгээгдэжэ, 1937 ондо буудуулһан байна.

1935—1939 онуудта юрэнхы сайдай нэгэдэхи орлогшо байһан Чойбалсан 1939 он болотор засагай газарта ёһын тэдыдэ дээдэ тушаал эзэлээгүй, гэбэшье үнэн дээрээ 1936 ондо дарангылагша боложо, олоной хамалганда орожо, гансашье өөрынгөө дайсадые партида усадхаа бэшэ, харин мүн лэ хуушанай изагууртан, хубарагууд, буряад болон бусад олон тоото. Хамалган хашалганай үрэ дүндэ 1937 ондо 35-40 мянган хүн, өөрөөр хэлэбэл, уласай хүн зоной хэдэн хуби наһа бараһан.

Комкор Жуков, Георгий Константинович маршал Чойбалсан хоёр 1939, 1945 онуудта Ркка-тай хамтын Халхын голой ба зүблэлтэ-японой дайнда Монголой армиие толгойлһон юм

Синцзянда лалын шажантанай амяарлаха хүдэлөөндэ дэмжэлтэ үзүүлээ.

Бөөрын хорон хабдарһаа 1952 оной январиин 26 -да 56 наһан дээрээ Москвада наһа бараа.

Чойбалсанай наһа баралга 1952 ондо тэрэнэй хуби хүнэй шүтэлгын ээлжээтэ эрьюулгэ дахалдаад байгаа — тэрэнэй бэе мавзолейдэ табигдаа, нэрэнь мүнхэлэгдөө, илангаяа монголой ниислэл хотодохи эгээн томо уулын нэрэ (Богд-Хан-Уул) һэлгэгдээ.

1956 ондо СССР-тэ болоһон улас түрын үйлэ ябасын нүлөөн доро Чойбалсанай улас түрын ажал ябуулга, хуби хүниие шүтэлгэ Монгол арадай хубисхалта намай ехэ хурал Дээрэ Юмжагий Цэдэнбалай элидхэл соо шүүмжэлэгдэһэн байна. Гэбэшье тэрэнэй хүшөөнүүд задалагдаагүй, Харин Чойбалсан (хото)-Дорнод аймагай засаг захиргаанай түб мүнөө хүрэтэр тэрэнэй нэрэ зүүжэ ябана.

1952 онһоо Сүхэ-Баатарай ба Чойбалсанай Мавзолейдэ байһан Чойбалсанай бэе 2005 ондо Сүхэ-Баатарай бэетэй хамта буддын шажанай лама санаартанай хабаадалгатайгаар номгодхожо, ёһолол сахюусалгадаа ороһон юм. Хоюуланайнь үнэһэн Алтан-Үлгыдэ дахин будагданхай. Мавзолей задалагдаһан байгаа.

Мүн Волгоград ба Алма-Ата хотонуудай гудамжанууд Чойбалсанай нэрэ зүүдэг (һүүлшын хотодо "Чойбалсан"гэһэн бэшэгэй түхэлтэй).

Шагнал, нэрэ зэргэнүүд

Монголой Арадай Уласай шагналнууд

• Монголой Арадай Уласай Баатар (1941, 1945)
• 4 Сүхэ-Бааторай орденгууд
• 5 Дайшалхы Улаан Тугай орденгууд (Монгол Улас)
• Ажалай Улаан Тугай Орден (Монгол Улас)
• Алтан Гадасай Орден (Монгол Улас)
• Япониие Илаһанай түлөө Медаль («Бидэ илаабди»)
• Медаль «Арадай хубисхалай 25 жэл»
• Медаль «Япониие илаһанай түлөө» (МНР) (Бид Ялав)
• Тэмдэг"Халхын-Голой байлдаанай хабаадагшада"

СССР-эй шагналнууд ба зэргэнүүд

• 2 Ленинэй Орден
• Суворовай Орден I -дэхи шатын.
• 2 Улаан Тугай Орден
• Медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»
• Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»
• Медаль «За победу над Японией»
• Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»
• Хүндэлэлэй зэбсэг
• «Заслуженный работник НКВД СССР» гэһэн зэргэ.

Кинодо харуулалга

• Его зовут Сухэ-Батор (1942). Гелик-Доржо дүрэ наадаа
• Через Гоби и Хинган (1981). Чойбалсангийн Нэргуй дүрэ наадаа(Чойбалсанай үргэмэл хүбүүн наадаа)
• «Долоон бурхан харвадаггүй» (Монголия, 2012)

Ажаглалтанууд