Бүхэ барилдаан

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Бүхэ барилдаан
Файл:Mongolian wrestling Bukh during the Naadam.jpg
Монгол Уласай наадамаар бүхэ барилдаанай тэмсээн бүхэшүүдэй шабаа.

Бүхэ барилдаан (ᠪᠥᠬᠡ ᠪᠠᠷᠢᠯᠳᠤᠭᠠᠨ) гээшэ буряад-монголшуудай тамирай наадануудай заншалта зүйл, эрын гурбан нааданай нэгэниинь болоно.

Түүхэ

Х-ХII зуун жэлнүүдтэ арадай найр нааданай үедэ бүхэ барилдаанай эмхидхэгдэхэдэ, морин хуураар наадажа, уянгата аялгаар шэмэглэдэг һэн ха. Гол голойхид өөр өөрынгөө бүхэнүүдые табидаг байгаа. Зүгөөр холын нютагуудһаашье ерэһэн мэдээжэ суута бүхэнүүд барилдаанда хабаадалсаха эрхэтэй һэн. Тон түрүүн эгээл эрхим бүхэнүүдээ урда урдаһаань харуулжа, хоорондонь хэдэн метр зайтайгаар һуулгаад, саашанхи бүхэнүүдыень хүсэ шадабариинь зэргээр һубарюулан һуулгадаг байгаа. Тиигэжэ тэдэнэрэй бэлэн болоходо, эгээл эрхим бүхэнүүдые бодхожо, хоёр тээһээ уулзуулхадань, тэдэнь барилдажа орогшо бэлэй. Буряад барилдаан гээшэ шуранаа, дүрэеэ, арга мэхэеэ харуулха гэһэн гуримтай юм. Барилдаанай дүримэй ёһоор гарайнгаа хурганай үзүүрээр халта газар һабардабал, хаягдаһанда тоологдодог бшуу. Хаягдаһан хүн һууридаа ошожо хубсалдаг, хаяһан хүн хүтэлүүлжэ, үбгэдэй урда ошожо, шагнал, мүнгэ, заримдаа хадагшье абадаг һэн. Илаһан хүн доошоо доошоо һууһан бүхэнүүдэй барилдажа дүүрэхэдэ, түрүүшын дүхэригтэ илаһан бүхэнүүдэй барилдажа үсөөрхэдэнь, эгээ һүүлдэ хоёр бүхэ үлэжэ, түрүү һууриин түлөө тэмсэдэ һэн.

Барилдаанай арга дүрэ, гохо мэхэ элдэб янзын гээшэ. Томо бэетэй, багжагар хүдэр, шамбай солбон, гаһар хүсэтэй бүхэ хүлөө барюулхаяа айдаггүй. Хүлдэ оромсоорнь, дээрэһээнь хоёр гараараа бэеыень тэбэреэд, үргэжэ хаяжархидаг. Гар, хүл буляасалдажа барилдахада, эгээл гоё барилдаан болодог. Дотор, гадар дэгээ хэхэ, ташаалха, үбдэглэхэ, толгой, гараараа һуга доогуурнь орожо үргэхэ, хүлыень татажа, гэдэргэнь унагааха гэхэ мэтэ арга мэхэнүүд бии.

Хүсэ шадалай хэды хэрэгтэй байбашье, олонхи ушарта нэгэ тамиршан нүгөөдэеэ арга мэхээрээ гэнэдхээжэ диилэдэг. Тиихэдэ дүрэ хүсэн хоёрһоо гадна, толгой һайн хүдэлхэ ёһотой дээрэһээ, нэгэ барилдаашан нүгөдынгөө арга дүрые эртээнһээ уридшалан тааха, дүрэһөөнь гараха зуураа, өөрынь арга мэхээр бүдэрүүлхэ гэжэ оролдодог. Айжа зэбэрбэл, бирахагүйш.

Буряад ороной нютагууд хаа-хаанагүй мэдээжэ барилдаашадаараа омогорходог, суурхадаг, тэдээн тухайгаа нютаг зониинь үльгэр домогуудые зохёодог гээшэ. «Арсалан бүхэ», «Заан бүхэ», «Нашан бүхэ», «Абарга бүхэ» гэхэ мэтэ үндэр нэрэ зэргэнүүд, солонууд олгогдодог юм. Иимэ бүхэшүүлые хүлдөө гохо дэгээтэй, гартаа шэртэһэтэй, шүрбэһэтэй, һонор ухаатай, хурса харасатай барилдаашад гэжэ омогорхон нэрлэдэг.

ХХ зуун жэлэй 60-дахи онуудһаа хойшо Сурхарбаанууд дээрэ бүхэ барилдаан илангаяа олоной хабаадалгатай болоо һэн. Урда тээнь 20-дохи, 30-дахи, 40-дэхи, 50-дахи онуудта Даша Очиров, Дамба Гармаев, Георгий Убугунов, Цырен Бадмаев, Тимофей Князев, Нима Хандажапов, Николай Ботхонов болон бусад шалгардаг байгаа. Хойшодоо Николай Лаврентьев, Аполлон Михеев, Борис Бальжинимаев, Михаил Максимов, Владимир Халтанов, Нима Ивахинов, Василий Гармаев, Виктор Баймеев, Геннадий Баймеев, Валерий Иванов, Геннадий Махутов, Фёдор Махутов, Геннадий Манжуев, Владимир Вострецов, Зоригто Буянтуев, Борис Будаев, Владимир Цэдашиев, Мүнхэ Цыдыпов, Михаил Елбаскин, Олег Болонев, Илья Гармаев, Анатолий Лезнов, Анатолий Будунов, Манри Адамов, Юрий Санданов, Олег Алексеев, Вячеслав Мархаев, Гармажаб Цыренов, Баяр Цыренгармаев, Мүнхэ Мункожаргалов, Кирилл Балдаев, Бато Дашинамжилов болон бусад Сурхарбаанай илагшад, эдэнэй олонхинь «абарга бүхэшүүл» гэһэн үндэр нэрэ солодо хүртэнхэй юм. Эдэнэй дундаһаа Илья Гармаев — 8 дахин, Геннадий Манжуев — 3 дахин, Борис Будаев, Владимир Вострецов, Олег Болонев, Зоригто Буянтуев тус тустаа 2 дахин абарга чемпионууд болоһон алдартай. Эдэмнай бултадаа спортын мастернууд, уласхоорондын классай спортын мастернууд, спортын габьяата мастернууд гэһэн үндэр нэрэ солонуудтай юм.