Цырендоржиев Цыден (Цыден-Доржо) Базарович

Цыден Цырендоржиев
Нэрэ түрэһөөр	Цыден Базарович Цырендоржиев
Түрэһэн һара үдэр	1948 оной
Түрэһэн газар	Догой, Могойтын аймаг, Агын Буряадай автономито тойрог, РСФСР, СССР
Наһа бараһан һара үдэр	2011 оной февралиин 12(2011-02-12)
Наһа бараһан газар	Улаан-Үдэ, Оросой Холбоото Улас
Хамаадал	Зүблэлтэ холбоото улас  Оросой Холбоото Улас
Мэргэжэл	зүжэгшэн
Театр	Хуса Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай Гүрэнэй академическа драмын театр
Шагналнууд

Цыден Базарович Цырендоржиев (1948 оной, Агын Буряадай автономито тойрог^[d], Шэтын можо^[d] түрэһэн — 2011 оной февралиин 12(2011-02-12), Улаан-Үдэ наһа бараһан) — Зүблэлтын болон Оросой Холбоото уласай актер. Оросой Холбоото Уласай габьяата артист РФ (1997 он).

Намтар

1966 ондо Цыден Цырендоржиев Буряад драмын театрай дэргэдэхи театральна студида орожо, тэрэ гэһэнһээ хойшо ганса нэгэ театрта наадаһан юм. Зохёохы ажал ябуулгынгаа 40 жэлэй туршада тэрэ кинодо ба театрта 100 гаран роль наадаа. Эгээл удха шанартай рольнуудынь зүжэгүүдтэ наадаһан байдаг: «Бэшэгдэгүй шүлэг» Б.Эрдынеевэй — Бадмын, «Сагаан нурэй эреэдэ» — Бимбын, «Хүлгөөтэ үдэрнүүд» Д. Дылгыровэй — Норполой, «Сэлмэг һарын дэргэдэхи хөөрэлдөөн» В. Шукшинай — Глеб Капустинай, «Эрье» Ю. Бондарева — Меженинэй, «Плаха» Ч. Айтматовай — Кочкорбаевай. Могойтын аймагай Догой һууринһаа уг гарбалтай Цыден (Цыдендоржо) Базарович Цырендоржиев Агын дайдын элшэ хүсэн онсо бэлиг олгоо. Зүжэгшэнэй бэлиг, хоморой уран бэлиг эхэ эсэгын уг гарбалһаа гадна, нютаг нугынгаа уг гарбалһаа, түрэл нютагуудайнгаа нангин элшэ хүсэнһөө гараһан байдаг. Цырендоржиев бэлигтэй, бурханай табисуураар тайзанда мүндэлһэн хүн гээшэ.

1967 ондо оройдоол арбан долоотой наһандаа Д-Р.Батожабайн зүбшэлөөр, туһаар Буряад театрай дэргэдэхи театральна студида орожо, тэрэ гэһээр түрэл театртаяа хахасаагүй. Зүжэгшэн зөөлэн шог зугаатай, гайхамшаг һайхан сэдьхэлтэй, ажабайдалай нээлтэтэй мэдэрэлтэй байгаа. Ялас гэмэ олон бэлигтэй, ёһотойл артист бэлиг шадабарияа харагшатаяа 40-өөд жэл шахуу хубаалдаа.

Наадаһан дүрэнүүд

Тайзан дээрэ зуу гаран рольнууд наадаа, кинодошье рольнууд байгаа. Тэрэнэй зүжэгшэнэй түрүүшын ажалнуудай нэгэн-С.Будажаповай найруулһан «Улаахан пулаадтай улянгирхан» гэжэ Ч. Айтматовай зүжэгтэ Урмат-аке үбгэнэй роль шадамар бэрхээр наадаа. 1973 ондо агууехэ ород драматургын Н.Островскиин 150 жэлэй ойн баярта зорюулагдаһан «Доходное место» гэһэн зүжэгтэ Белогубовай дүрэ бүтээһэнэй түлөө Оросой Холбоото уласай соёлой яаманай 3-дахи шатын Дипломдо хүртөө һэн. 1978 ондо Москвагай комисси россиин түрүү театр шэнжэлэгшэдэй бүридэлдэ Вишневскиин «Оптимистическая трагедия» гэһэн зүжэгтэ Цыден Базаровичай наадаһан Сиплый гэгшын роль бэлигтэй гүйсэдхэлгые тэмдэглээ һэн. Вишневский. Цырендоржиевай хэһэн бүхы юумэн харагшадышье, нүхэдыньшье, суг хүдэлдэг нүхэдтэньшье хайхарамжагүйгөөр орхигдодоггүй бэлэй. Хүсэтэй, бэеэ даанги хүнүүдэй дүрэнүүд тэрэнэй удха шанартай рольнууд болоно. Тэрэнэй юрын бэшэ, нааданай маяг, тэрэнэй гүйсэдхэхэн нюурай зүжэг соохи ябадал заримдаа уридшалан мэдэхын аргагүй байһаниинь али нэгэ роль гүйсэдхэлгөөр элирдэг һэн. Тиигэжэ тэрэнэй наадаһан япон драматург Акутагавын туужануудаар «Исповедь идиота» гэһэн зүжэгтэ 4 (!) элдэб түсэбтэй рольнууд-хүн бүхэндэ үгтөөгүй. Энэ хадаа уран зурааша Есихиде, дээрмэшэн Радзимару, Раскольников болон Өөрөө Акутагава мүн болоно. Акутагавын роль гүйсэдхэһэнэйнгээ түлөө Цыден Базарович 1996 оной хаһада уласай театрнуудай дунда эрэ хүнэй роль эрхим гүйсэдхэгшөөр шалгараа.

2010 ондо В. И. Кондратьев хитадай драматург Цао Юй гэгшын зүжэгөөр «Залинта Аадар» гэһэн зүжэг театрай тайзан дээрэ табиһан байна. Баян Ноён Пу-Юаниин гэртэ (арт. Б.Цыденов) гүйсэдхэһэн үгытэй Лу Гуй зараса Ц. Цырендоржиева баяшуулай, баяшуулай урда һүгэдэнэ. Баяшуулай гэртэ һаймһарһан тонгойһон түхэлтэй ябана. Харин гэртээ байһан Лу Гуй архиншан, дүтынхидтэ хамаадуулагша, ехэнхидээ ноёнойнгоо аяг аашые дууряана. Эгээл энэ роль бүхы зүжэгэй сюжедые нээлгын гол сэдэбүүдэй нэгые даажа ябана. «Ретро» антреприздэ хэһэн һүүлшынь ажал (2011 оной январь соо) А.Галинай Цыден Базарович хэды гүнзэгы удхатай зүжэгшэн байһанаа харуулаа. Һамгаяа гээһэнэй һүүлээр Николай Михайлович Чмутин (Ц.Цырендоржиев) басагантаяа, хүрьгэнтэеэ хотодо ажаһуудаг. Хотын баян байрада байхадаа, хүдөөгэй байдал һанадаг. Бүхы наһан соогоо ажал хэжэ һурашаһан хадаа гэртээ тонилжо, шала угаажа, угаажа туршадаг, нэгэниинь шатар наададаг, сонхын саана хоршогоноһон гулабхаануудтай хөөрэлдэдэг. Басаганиинь эсэгынгээ эрмэлзэлые ойлгоногүй, тэрээндээ дээрэлхүүгээршье хандана. Леонид хүрьгэниинь ганса хадам эсэгэдээ туһалха һанаатай, гурбан эхэнэрые гэртээ урижа, хүн бүхэндэ ондо ондоо саг томилно. Теэд бүхы эхэнэрнүүдэй нэгэл сагта ерэнэд.

Хоморой жэнхэни шэнжэтэйгээр Цырендоржиев арадай аман үгын гоё һайханиие, хүгжэмые, буряад хэлэнэй уран зурагай нарин зүбые харуулжа шадаа. Буряад уран зохёолшодой болон поэдүүдэй зохёолнуудһаа хэһэгүүдые тайзан дээрэһээ уран бэлигээрээ мини-зүжэгүүд болгожо уншаха дуратай һэн. Буряадай артист буряад киногой түүхэдэ түрүүшынхиеэ 1993 ондо найруулагша Доржсамбуунда «Монголой Гурбан үдэр» гэһэн монголой уран һайханай фильмдэ наадаһан юм. Улаан-Баатарта үндэһэн театрай тайзан дээрэ Б. Эрдынеевэй «Галуудай бусалга» гэжэ зүжэгтэ Галдан үбгэнэй роль наадаа.

Һүүлэй жэлнүүдтэ Цыден Цырендоржиев зүжэгшэнэй ажал ябуулхаһаа гадна театрай уран зохёолой хубиие даагшын тушаал даажа ябаа. Тэрэ олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдтэ зохёохы дүрэ зурагуудые зуранхай, тэрэ театрай артистнуудай, соёлой, урлалай болон спортын ажал ябуулагшадай зохёохы үдэшэнүүдэй болон бенефисүүдэй сценаринуудые байгуулаа, мүн буряад арадай заншалта "Сагаан һара — Сагаалган"гэһэн найр наада үнгэргэхын тула.

Тэрэ өөрын онсо шэнжэтэй, үгэ дууладаггүй зантай, һонюуша зантай, дэлхэй дээрэ ба театрта боложо байһан бүхы юумэндэ өөрын хараа бодолтой байгаа. Аймагай соёлой байшангуудта гү, али клубуудай, хонишодой байрануудай тайзанууд дээрэ гү, харагшадаа, илангаяа нютагаархидаа мэдэрһэн баярые тэрэ мэдэжэ абаа. Цыден Базарович түрэл театртаяа Агын буряадай автономито тойрогой бүхы хүдөө нютагуудаар ябажа, нютагтань ерэхэ бүхэниинь нютагаархидайнгаа урда өөрсэ зохёохы тоосоониинь болодог һэн. Тэрэнэй зүжэгшэнэй түрүүшын ажалнуудай нэгэн-суута «Тополек мой в красной косынке» гэжэ зүжэгтэ Урмат-аке үбгэн С.Будажаповай найруулһан зүжэг соо Айтматова Болоно. Найруулагша Содном Дашиевич Үшөө тиихэдэ Цыден хотодо зөөлэн шог зугаае, доторой һайхан сэдьхэлые, арадай сэсэн бодолые, ажабайдалай хүнгэн ойлгосо, олон жэлэй туршада шанар шэнжые дүүрэн обёоржо, энэ багаархи рольдо тон хэрэгтэй байһые обёорһон байха юм. Энэ хадаа залуу, үшөө хүсэд болбосороогүй зүжэгшэнэй тон эдеэшэг ажал байгаа.

«Максар» гэһэн зүжэгтэ Сагаан хаанай роль ялас гэмээр гүйсэдхөө. «Шуһан тала» гэжэ У. Шекспирэй " Макбет « гэжэ зүжэгэй удхаар хэбэй бэшэ, жэгтэй һонин дүрэтэй орёо зан абариие нээжэ шадаад, тэрэнэй абари зангай бүхы шэнжэнүүдые харагшада дуулгажа шадаһан юм (реж. О. Юмов). Эгээл эдэ шэнжэнүүдынь, эдилгэ абалгада, һүүлэй жэлнүүдтэ тэрэнэй һонирхолтой хүдэлмэринүүдтэ: Иван Бураев (Башкуевай» «Воздушный поцелуй»). Энэ зүжэгөөрөө Бүхы Эрхүү можоор, Буряад Уласай олон аймагуудаар ябалсаа. Энэ зохёолой ниигэмэй хурса шэглэл, зохидоор найруулагдаһан удхань харагшадай дура буляалдалгын үндэһэн болоһон юм. Энэл хэсэг сооһоо һүүлшынь роль — В. Кондратьевай СТД-гэй шугамаар табигдаһан «Старик и его женщины» гэһэн зүжэг соо хуушанай бэлбэһэн Николай Михайлович Чмутинай роль болоно. Зүжэгшэнэй ажал театрай уран зохёолой талые даагшын тушаалтай тааруулан, зохёохы дүрэ зурагуудые, коллективэй ойн баярай, түүхэтэ үдэрнүүдэй сценаринуудые бэшэнэ, суг хүдэлдэг нүхэдөөрөө Сагаалганай сценаринуудые бэшэнэ. Эгээл эндэ яряанай, уран зохёолой буряад хэлэ һайн мэдэдэг хүн боложо хүсэд элирээ, театр соо үсөөн хүн тэрээнтэй туршалсаха аргатай байгаа. Эхынгээ һүнтэй хамта түрэл хэлэеэ агын жэшээтэ түхэлдэнь шэнгээжэ, Арадайнгаа ёһо заншал, гурим һайн мэдэхэ Цыден хадаа агада, агынхид тухай, нютагуудай нэрэнүүд тухай хөөрэхэ илангаяа дуратай, нангин газарнууд тухай олон домогуудые, домогуудые мэдэхэ, ганса Агын тала дайда бэшэ, харин Бүхы Буряад Орон, Эрхүү можо мэтээр һанагдадаг һэн.

Тэрэнэй бодолнууд зүрхэ сэдьхэлһээ, сэдьхэлэйнгээ гүн сооһоо «гоё һайханиие», «ухаан бодолые»ямаршье унжагайруулангүй ямар бэ даа арюун сэбэр байгаа. Хэн нэгэндэ тааруулха, билдаганаха гү, али хооһон һаймһараа үрихэ мэтын шэнжэгүй һэн. Хэзээдэшье «тэнгэриһээ одо мүшэдые шүүрэжэ абаха» гэжэ оролдоогүй. Нэрэ хүндэеэ, тушаал зэргэеэ, харангүй, үнэн сэхээр нюуртань хэлэхэ аргатай байгаа. Энэ талаар тэрэ хододоо "тааруу" байгаагүй, илангаяа дарганарта...

— гэжэ нүхэдынь бэшэһэн байгаа.

Бүлэ

Цыден Базарович наһан соогоо Дарима Соктоевна Һамгантаяа үнгэрөө. Суг хүдэлдэг нүхэрөө олон жэл соо хүдэлжэ, энэ болотор театрай нюур будалга — гримерээр хүдэлнэ. Бүхы наһан соогоо үнэн сэхэ, найдамтай һамган, Лариса Цыденовна басаганайнь, Минжур хүбүүнэйнь һайн эжы, Денисэй томо болошоһон аша хүбүүнэй хүгшэн эжы байгаа, үлэнхэй. Теэд театрай ехэ дарханай ажабайдал тайзанай гайхамшаг бүтээлнүүдыень хараһан хүнүүдэй дурасхаалда үргэлжэлһөөр. «Бурханай үршөөлөөр Зүжэгшэн» гэһэн ном бэшэгдэжэ хэблэгдээ, Догой һууринай музейдэ тэрэнэй наһанай, зохёохы зам тухай гэрэл зурагай үзэсхэлэнтэ байдал зохёогдоо. Эстафетэ мэтэ энэ дурасхаал удаадахи үенүүдтэ, театрай залуу зүжэгшэдтэ дамжуулагдана.

Дурасхаал

• Улаан-Үдэдэ «Актер милостью божьей» (Бурханай үршөөлөөр зүжэгшэн) гэжэ ном хэблэгдээ.
• Үбэр-Байгалай хизаарай Агын тойрогой Могойтын аймагай Догой һууринай дунда һургуулиин музей соо Оросой Холбоото Уласай габьяата артист Цыден-Доржо Базарович Цырендоржиевай ажабайдалай болон зохёохы гайхамшаг зам тухай гэрэл зурагуудай болон бэшэг дансануудай үзэсхэлэн дэлгэгдэнхэй.

Кинодо

• Фильм «Три дня в Монголии», 1993 ондо Буряад киногой түүхэдэ түрүүшынхиеэ Монголой уран һайханай кинодо (Найруулагша Доржсамбуугай) Цыден Цырендоржиев наадаһан юм.
• Фильм «Первый нукер Чингис-Хана», 2006 ондо Орос гүрэндэ буулгаа, түүхэтэ, найруулагша- Саян Жамбалов, наадагша артистнар Цыден Цырендоржиев, Баярто Ендонов, Сэнгэ Ломбоев болон бусад.

Ажаглалтанууд