Маркизов Ардан Ангадыкович

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Ардан Ангадыкович Маркизов
Ardan Markizov.jpg
Флаг
Буряад-Монголой АССР-эй таряан ажалай Арадай комиссар
1936 — 1937
Урид ажаллаһан хүн тушаал байгуулагдаһан
Флаг
Буряад-Монголой ВКП(б)-эй можын хорооной хоёрдохи секретарь
1936 — 1937
Түрэһэн үдэр 1898 оной или 1899 оной
Наһа бараһан үдэр 1938 оной
Наһанай нүхэр Доминика Фёдоровна Пушкарёва
Үхибүүд Энгельсина Ардановна Маркизова-Чешкова
Владилен Арданович Маркизов
Нам ВКП(б)
Шагналнууд Орден Трудового Красного Знамени
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Ардан Ангадыкович Маркизов (1898 оной или 1899 оной, Муниципальное образование «Куйта»[d], Усть-Ордагай Буряадай автономито тойрог түрэһэн — 1938 оной, Улаан-Үдэ наһа бараһан)-Зүблэлтын Буряад-монголой гүрэнэй ба партийна ажал ябуулагша, Буряад-Монголой АССР-эй таряан ажалай арадай комиссар (1936), ВКП(б) — гэй Буряад-Монголой областной комитедэй 2-дохи секретарь. 1919 онһоо РКП(б) — гэй гэшүүн, 1937 ондо ВКП(б) — һээ гаргагдаа. РККА-да алба хаагаа. ВКП(б)-гэй Буряад-Монголой можын хиналтын комиссиин түрүүлэгшэ.

Намтар

Тэрэ 1899 (гү, али 1898) ондо буряад таряашадай бүлэдэ түрэһэн юм. Һамгатай байгаа. Улаан-Үдэ хотодо Сталинай гудамжын гэртэ ажаһуудаг байгаа[1]. Эрхэтэнэй дайнда (1919 он) партизан байгаа[2].


Ардан Маркизов-1919 онһоо РКП(б) — гэй гэшүүн. Сибириин зургаан һарын командно-политическэ бүридэлэй курсануудые дүүргэһэнэй удаа Ркп(б) — гэй Эрхүүгэй губкомой эмхидхэлэй-инструкторска таһагай хүдэлмэрилэгшөөр хүдэлжэ байтараа, Ярослав Гашегай урилгаар 1920 оной август һарада мүн лэ 5-дахи армиин Политотделиин Уласхоорондын таһагай мэдэлдэ эльгээгдэһэн байна[3].

ВКП(Б) — гэй Тойрогой хорооной секретарь А. А. Маркизовай статья М. Н. Ербановай статьятай ехэнхи ушарта адлишуу, тэндэ тэрэ уласай сэхээтэниие "национализмын ба панмонголизмын үзэл сурталые «абажа ябагша гээд баһа түлѳѳлнэ. Тэрэнэй һанамжаар, 1917-1918 онуудта зүблэлтэ засагай Түрүүшын үедэ, семёновско ба колчаковско эсэргүү үйлэнүүдэй үедэ буряад нюдарган баяшуулай, ноёрхолой ба лама санаартанай ашаг һонирхол элирхэйлжэ, хубисхалда эсэргүү үүргэ дүүргэдэг, Зүблэлтэ засагай урдаһаа хархис үзэлтэй хамта эдэбхитэйгээр тэмсэдэг байгаа гэжэ буряад үндэһэтэнэй демокрадууд батаар ойлгожо абаха хэрэгтэй[4].

1937 ондо тушаагдаа[5]. Тагнуулай гэмнэлгээр гээд нэгэдэхи баримтаар[6]. Ондоо баримтаар, Сталиниие алаха һэдэлгээр[7]. А.Маркизов бүлэгэй бүридэлдэ тушаагдажа, Кутуликска МТС-эй захирал Павел Бурштейн, Буряадай коммунист, Гүрэнэй ажал ябуулагша Михей Ербанов мүн лэ ородог байгаа. СССР-эй НКВД-гэй зургаануудай бэлдэһэн хэрэгэй протоколнуудаар совет засагта эсэргүү, панмонголой нюуса хэлсээ, Тэрэнэй зорилго тарилгын таһархань ба улаан армиин ара талада һэлмын добтолгонуудые эмхидхэхын тула колхозой моридые хэрэглэлгэ гэжэ гэмнэгдэһэн партида эсэргүү бүлэг элирүүлэгдээ гэжэ тэмдэглэгдээ.

1938 оной июниин 10-да сталинай тоолборинуудаар дээдын хэмжээнэй хэһээлтэдэ хүртөөд, буудуулаа[8] үгышье һаа, түрэл гаралдань дуулгаһаар, „арбан жэлэй туршада бэшэг бэшэхэ эрхэгүй“ гэһэн болзороор сүлөөень хаһагдаһан байгаа[9][10]. Басаганиинь-Маркизова, Геля (Энгельсина Ардановна Маркизова). 1936 оной январиин 27-до партиин обкомой нэгэдэхи секретарь Михей Ербановай ударидадаг Буряад-монголой албан ёһоной делегациин бүридэлдэ (Кремльдэ 1936 ондо БМ АССР-эй албан ёһоной делегацида хабаадагшад). Тэрэ үедэ Москвагай медицинскэ институдай оюутан ябаһан һамгантаяа, Геля басагантаяа Кремльдэ угтамжада байһан юм. Гелидэ угтамжын үедэ гол анхарал хандуулагдаа. Тэрэ баглаа сэсэг Сталинда барюулаад: „Энээниие Буряад-Монголой үхибүүд танда бэлэглэнэ!“. Сталин тэрэниие гар дээрээ үргэжэ таалаба. Энэ үзэгдэлые фото-зураг буулгагшад ба кинохроникернууд буулгаа. Иосиф Сталинай СССР-ТЭ гар дээрээ багахан Гелиие баринхай гэрэл зураг сууда гаража, хэдэн сая хэһэгээр тараагдаһан байна[11].

1937 ондо Гели Маркизовагай эсэгэ-СССР-эй ЦИК-эй гэшүүн[12], Буряадай АССР-эй газар таряалангай нарком, ВКП(б) — гэй Буряад-Монголой обкомой хоёрдохи секретарь-хубисхалда эсэргүү панмонголой эмхидэ хабаадаһанай ба хубисхалда эсэргүү тагнуулай-диверсиин ажал ябуулһанай гэмнэлгээр тушаагдаһан байна[13].

1937 оной ноябриин 15-най Нюуса Тусхай Мэдээсэл СОО СССР-эй дотоодын хэрэгүүдэй наркомой Н. И. Ежовые ВКП(б) — ГЭЙ ЦК-гай Секретарь И. В. Сталинда Буряад-Монголой АССР-эй дотоодын хэрэгүүдэй арадай комиссарай телеграммын буулгабариин хабсаргалтатайгаар („Александр Яковлевой Жасын“ сайт дээрэ хэблэгдэһэн) Ежов Доржиевые, Дампилониие, Маркизовые барибшалха хэһээлтэ үгэхыень гуйна. Ткачёвой Ежовой нэрэ дээрэ телеграмма соо, тодорхойлбол, баталагдаа:

Хубисхалда эсэргүү нюуса панмонголой тагнуулай-буһалгаашадай эмхи Буряад ороноор. Түбэй эмхиин тушаагдаһан хабаадагшадай гэршэлгээр панмонголой эмхидэ ородог байгаа: Ербанов — ВКП(б) — гэй обкомой секретарь байһан, Маркизов — ВКП(Б) — гэй Обкомой хоёрдохи секретарь байһан, (Доржиев, Дажуп Дансаранович) Доржиев — СНК-гай түрүүлэгшэ байһан, (Дампилон, Иролто Доржиевич) Дампилон-Бурцигай түрүүлэгшэ байһан, Ленинградта профессорнүүд: Бородин, (Жамцарано, Цыбен Жамцаранович) Жамсарано, Абту Анис Доржиев хоёр-түбэдэй албан ёһоной бэшэ түлөөлэгшэд. Тус эмхи буряадай арадай ажахын бүхы гол газарнуудые хамаржа, хэдэн аймагуудта буһалгаата-диверсионно филиалнуудые байгуулаа. Эмхиин хэдэн хабаадагшад япон тагнуултай холбоотой байгаа. Хойшолонгоор элирүүлэгдэһэнэй ёһоор, Ербанов Рыс-Куловой ударидадаг пантюркис түбтэй холбоо тогтоогоо. Тус хэрэгээр 142 хүн тушаагдаа, тэрэ тоодо: наркомууд — 5, ВКП(б) — 7 райкомой секретарьнууд, райгүйсэдкомуудай түрүүлэгшэнэр — 5, НКВД — 3 — дахи хүдэлмэрилэгшэд, уласай эмхиин хүдэлмэрилэгшэд — 54, нюдарганууд ба ламанар-68.»

Сахилгаан бэшэг соогоо Ткачёв иигэжэ бэшээ: «Тушаалган барилгаяа үргэлжэлүүлнэб. Түбэй болон эмхиин эдэбхитэй хабаадагшад — СНК — гай түрүүлэгшэ байһан Дампилон — Бурцик Болон Маркизуудай Түрүүлэгшэ байһан-ВКП(б) — гэй обкомой хоёрдохи секретарь байһан Хүн партиһаа үнинэй гаргагдаа, ажалһаа гаргагдаа, тэдэ булта СССР-эй ЦИК-эй гэшүүд юм. Мүрдэлгэ эрьюулхэ зорилготойгоор, тэдэниие хаахые телеграфнаар зүбшѳѳхые гуйнаб. Мүшхэлгын тогтоол эльгээнэб.»

Маркизов А. А. тухай гэмнэлгэ хэхэ ба болюулха хэмжээ һунгаха тухай тогтоолой хэһэг (ФСБ-гэй архивһаа)

БМАССР-эй НКВД-гэй сагдаанарай гүрэнэй аюулгүй байдалай бага лейтенант Бюраевай бэлдэһэн 1937 оной ноябриин 17-Ой гэмнэлгэ хэхэ ба болюулха хэмжээ һунгаха тухай тогтоолдо, тодорхойлбол, Маркизов А. А.хубисхалда эсэргүү панмонголой эмхидэ хабаадагша байһандаа ба хубисхалда эсэргүү тагнуулай-диверсиин ажал ябуулһаниинь яһала элирнэ.Тус тогтоолоор Маркизууд 1926 оной РСФСР-эй Уголовно кодекс 58-1 «а», 58-9, 58-11 статьягаар гэмнэгдэгшэ боложо таригдаа һэн «Мүрдэлгэһөө ба сүүдһээ хулжаха аргануудые болюулха хэмжээн» — һээ«Улаан-Үдын түрмэдэ харуул доро байлгаха» шэлэгдээ. Гелиин эсэгэтэй Буряад-Монголой АССР-эй болон республикын предприятинуудай бусад хэдэн хүтэлбэрилэгшэд мүн лэ тушаагдаһан байна. Тэдэнэй тоодо-Сталинтай уулзахадаа, Гелиин гэртэхинтэй М. Н. Ербанов ябалсаа[14].

Хожомынь Энгельсина Сергеевнагай танилсаһан СССР-ЭЙ НКВД-гэй зургаануудай гэмнэлгын тобшололдо оруулагдаа:

«1937 оной октябрь—ноябрь һарануудта буряад-Монголой АССР-эй дэбисхэр дээрэ буржуазно-националис, совет засагта эсэргүү, пан-монголой эмхи усадхагдажа, япон тагнуулай даабаряар буһалгаата, диверсионно ажал ябуулаа… Тус эмхиин хүтэлбэрилэгшэдэй Нэгэн Маркизууд Байгаа… Маркизовай хүтэлбэри доро Зоотехническэ барилгада ехэ хорлолго хэгдэжэ, малынь хүйтэ абажа, падеждэ ороһон байна. Залуу малай сухарилта 40 000 толгой болоо…»"

Эсэгэнь «ямаршье япон тагнуулшан бэшэ, арад зоной дайсан бэшэ гэжэ этигэдэг байһан»[13], Геля эхынгээ хэлэлгэ доро Сталинда бэшэг бэшээ, тэрээндэ харюу үгтөөгүй. Ардан Маркизов гэмтэйдэ тоологдожо, буудуулха гэһэн шиидхэбэритэй байгаа. 1938 оной июниин 2-то шиидхэбэри дүүргэгдээ һэн. Ондоо һанамжаар (РИА «Сибирь» (Улаан-Үдэ) гэһэн мэдээсэлэй агентствын Улаан-Үдын «Информ-Полис» сониндо эшэ татан тарааһан), 1937 ондо абыень абаашаа — бэшэг бэшэхэ эрхэгүй арбан жэлээр[15].

Шагналнууд

  • 1936 оной февралиин 1 — дэ Ажалай Улаан Тугай орденоор шагнагдаа-мал ажалай талаар гүрэнэй түсэб үлүүлэн дүүргэһэнэй ба ажахын болон соёлой барилгын һалбарида амжалтануудай түлөө.

Ажаглалтанууд

  1. ↑ В Улан-Удэ разгорелся спор вокруг портрета Сталина на Коммунистической улице (ород хэлэн). ulan.mk.ru (24 апрель 2025). Дата обращения: 25 декабрь 2025.
  2. ↑ Люди войны и их судьбы (ород хэлэн). partizzan1941.ucoz.ru. Дата обращения: 21 декабрь 2025.
  3. ↑ Вамилов Б. Н. Рассказы о странах Востока воспоминания. (ород хэлэн). Дата обращения: 21 декабрь 2025.
  4. ↑ Бурятские национальные демократы в революционном движении монгольских народов в первой трети XX в. Дата обращения: 21 декабрь 2025. Архивировано 27 апрель 2012 года.
  5. ↑ Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991 (ород хэлэн). knowbysight.info. Дата обращения: 14 сентябрь 2025.
  6. ↑ Геля–Энгельсина (ород хэлэн). sb.by. Дата обращения: 21 декабрь 2025.
  7. ↑ Марина Рыбак. Поминальная молитва (ород хэлэн). vsp.ru. Восточно-Сибирская правда. Дата обращения: 21 декабрь 2025.
  8. ↑ Сталинские списки. Дата обращения: 25 декабрь 2025.
  9. ↑ У девочки, сфотографированной со Сталиным, отняли фамилию и лицо (ород хэлэн). irkutsk.bezformata.com. Дата обращения: 21 декабрь 2025.
  10. ↑ Разные судьбы (ород хэлэн). sovross.ru. газета "Советская Россия". Дата обращения: 21 декабрь 2025.
  11. ↑ История одной девочки (ород хэлэн). yvision.kz. Дата обращения: 21 декабрь 2025.
  12. ↑ Спецсообщение Н.И. Ежова И.В. Сталину с приложением копии телеграммы В. А. Ткачева о "панмонгольской шпионской" организации. web.archive.org. Дата обращения: 21 декабрь 2025.
  13. ↑ 1 2 Сталин приговорил счастливое детство — Общество МК. Дата обращения: 25 декабрь 2025. Архивировано 8 декабрь 2014 года.
  14. ↑ Марина Рыбак. Поминальная молитва (ород хэлэн). vsp.ru. Восточно-Сибирская правда. Дата обращения: 21 декабрь 2025.
  15. ↑ Судьба бурятской девочки Гели Маркизовой (ород хэлэн). Бабр.ру. Дата обращения: 21 декабрь 2025.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Маркизов_Ардан_Ангадыкович&oldid=367531" хуудаһанһаа абтаһан