Яһаар буряад һиилбэри

Яһаар буряад һиилбэри
Яһаар буряад һиилбэри
Юрэнхы мэдээсэл
Бүд нэхэмэлэй	яһаар һиилэлгэ
Байгуулагдаһан гүрэн	Орос гүрэн
Регион	Буряад орон
Бии болоһон	XVII-дохи зуун жэл

Яһаар буряад һиилбэри (ород хэлэн Буря́тская резьба́ по ко́сти) — XVII зуун жэлһээ хойшо мэдээжэ болоһон буряадуудай арадай үйлэдбэри. Анхандаа тон юрын ажабайдалда хэрэгтэй үйлэдбэриин удхатай байгаа: яһанһаа номо һуршын үзүүрнүүдые, нааданай шэнжэнүүдые һиилэдэг һэн. Хитад маягтай һиилүүртэй буддын шажанай ёһололой шэнжэтэй зүйлнүүд тон хоморой байгаа. Яһаар буряад һиилбэри ХХ зуун жэлдэ хүгжэжэ эхилһэн; XXI зуун жэлэй эхиндэ яһаар уран һиилэлгын оньһоор хүдэлдэг ори ганса буряад дархан — Бато-Мүнхэ Чимитов байгаа.

Түүхэ

1935 оной Археологиин экспедици Үдэ голдо үнгэргэгдэһэн монгол номо һуршануудые яһаар хэһэн дабхартай, яһанай зэбэтэй, һомоной тудхуурнуудтай олоһон юм. Амитадай, гол түлэб хонидой яһаар хүүгэдэй нааданхайнуудые бүтээдэг һэн. Музейн хоморой зүйлнүүд буддын шажанай ёһололой зүйлнүүдэй хитад маягтай яһаар бүтээгдэһэн жэшээнүүдые дурадхана.

Буряад Орондо яһа һиилэхэ урлал ХХ зуун жэлэй түрүүшын хахадта хүгжэжэ эхилээ В. Ладенкова ударидалга доро «Кооператор-комсомолец» артелиин шэмэглэлэй-хабсарга түрүүшын бүтээлнүүд 1959 ондо буряадай уралиг болон литературын II Декадын үедэ Москвада болоһон уран һайханай үзэсхэлэндэ табигдаа һэн. Тобоймо сюжедэй һиилбэридэ гуурһануудай хайрсагууд, зүү хадагалдаг зүйлнүүд, ваза амһартанууд, ханзаханууд хэгдээ.

Удаадахи арбан жэлдэ һиилэмэл яһаар шэнэ дархашуул бии болоогүй. Бато-Мүнхэ Чимитов яһа хэршэгшэ олзоборилгодо шэнэ ами оруулаа. Тэрэ яһаар һиилэһэн бүтээлнүүдтэ үнгэтэ үндэһэн шэнжэ оруулжа шадаа. 1972 ондо Чимитов Абрамцевай уран һайханай-үйлэдбэриин училищида орожо, иигэжэ бэеэ харуулжа, оюутадай ори ганса хүндэ мамонтын яһаар дипломно хүдэлмэри хэхыень даалгаа һэн^[1]. 1976 ондо залуу дархан Улаан-Үдэеэ бусажа, яһаар хэһэн зүйлнүүдые гаргаха цех эмхидхээ һэн.

1980 оной Москвагай Олимпиадада буряадай туршалгын заводой уран гартан Байгал нуурай тобоймо зурагтай гарай бэлэгүүдые яһанһаа һиилэһэн байна. Гарай бэлэгүүд оройдоо хэдэн хэһэгээр байдаг ба уран һайханай сэнтэй юм. Буряадай туршалгын заводой ахамад уран зурааша Бато-Мүнхэ Чимитов буряад зоной заншалта гар урлал, тэрэ тоодо яһа һиилэлгэ һэргээжэ, арадай гар урлалые мүнөө үеын асуултануудта тааруулхые оролдоо^[2].

2019 ондо Яхадта яһа отолдог урлалай бүтээлнүүдэй харалга-мүрысөөндэ Орос гүрэнэй 13 можо хизаарай уран гартан хабаадаа һэн. Гран — При шанда Буряадай ори ганса мастер-Бато-Мүнхэ Чимитов хүртөө. Чимитовэй ажалнууд үндэһэн түхэл шэнжэтэй, элдэб янзын техникээр — ажур, һиилэлгэ, уран баримал гүйсэдхэгдэжэ, түүхэтэ сэдэбтэ зорюулагданхай^[3].

Уран бэлигэй жэлнүүдтэ уран зурааша оросой болон уласхоорондын үзэсхэлэнгүүдтэ хабаадажа, шагналнуудта, дипломуудта хүртэһэн зуу гаран зохёолнуудые бүтээгээ^[4]. Дарханай ажалнууд удаадахи музейнүүдтэ хадагалагдадаг:

Ц. Сампиловай нэрэмжэтэ Уран һайханай музей, Улаан-Үдэ;
Зүүн Зүгэй гүрэнэй музей, Москва;
Монголой үндэһэтэнэй музей, Улаан-Баатар;
хубиин суглуулбаринууд.

Уран һайханай онсо шэнжэнүүд

Үнэтэй сэнтэй яһан зүйлнүүд-мамонтнуудай һоёо, моржын яһан-буряад дархашуулда хүртэшэгүй байһан тула һоёо: эбэртэ бодо малай соргото яһанууд һиилбэреэр шэмэглэдэг һэн. Тэдэнэй цилиндрическэ түхэл хүнүүдэй ба амитадай дүрсэнүүдые, сюжедэй үзэгдэлнүүдые зохёохо арга олгодог байгаа. Скульптурна миниатюрануудые пластическа аргаар буйлуулга заншалта болобошье, уран зурааша бодото ажабайдалда обёорогдоһон жэжэ зүйлнүүдые скульптурада оруулна.

Шатар. Һиилэгдэһэн яһан.
Дархан Бато-Мүнхэ Чимитов

Юрн ажаһуудалда хэрэглэгдэхэ үүргэтэй юумэнүүдые — хайрсаг, тамхи, стакануудые — дархан Бато-Мүнхэ Чимитов утилитарна баялиг доошолуулнагүй, харин нарин гоё болгодог болгоомжотой гоёолто зүйлнүүдые зохёоһон юм. Ажаһуудалай юумэндэ (скульптура) тобоймо һиилбэри, һиилэлгэ хэрэглэгдэдэг байгаа. Дархан ехэнхидээ элдэб зүйлнүүдые ниилүүлдэг байгаа: яһаниинь шулуутай, модотой, түмэртэй. Яһаар, модоор гоёолтын панно бүтээдэг һэн. Нэгэ үзэсхэлэндэ шүрэтэй яһан хурган харуулагдаа.

2014 ондо байгуулагдаһан Чимитовэй «Буряад шатарнууд» гэһэн горитой зохёолнуудай нэгэн болоно. Бүхы дүрсэнүүд мамонтын яһаар һиилэгдэнхэй, тэдэнэй һүлдэ тэмдэг бултанай зүбшөөһэнһөө илгаатай. Король-шэрээ дээрэ үбгэн, ферзь — барас, слон — тэмээн, конь — морин, ладья — гэр, пешка — барасай зулзаган. Шиидхэбэри һонирхолтойнь гэхэдэ, барасай зулзаган бүхы талмай гаталаад, бэеэ хүсэһэн барас гэхэ гү, али хатан болоно. Шатарай хабтагай шулуун ба һиимэгэр угалзатай яһаар һиилэмэл хабтаһануудаар гоёогдоһон үнэтэ хайрсаг болон бүтээгдэнхэй^[3].

Ургамалай угалзануудтай ажарай гол удхань "хониной эбэр"гэһэн буряад заншалта зүйл болоно. Бато-Мүнхэ Чимитовэй олонхи тобогор газарнуудынь эдэ буржаахайнуудаар шэмэглэгдэнхэй.

Ажаглалтанууд

↑ Анна Астафьева. Бурятская мелодия: резчик по кости Бато-Мунко Чимитов (неопр.). Porusski.me. Дата обращения: 24 март 2026.
↑ Диляра Батудаева. Единственный мастер художественной резьбы по кости в Бурятии впервые получил признание в 65 лет (неопр.). Министерство культуры Республики Бурятия (16 декабрь 2019). Дата обращения: 24 март 2026.
↑ ¹ ² Алексеева Татьяна Евгеньевна Бурятская художественная резьба по кости. Творчество Бато-Мунко Чимитова // Изобразительное искусство Урала, Сибири и Дальнего Востока. — 2021. — № 1. — doi:10.24412/cl-35763-2021-1-38-47
↑ Бурятский косторез Бато-Мунко Чимитов представит свои работы (неопр.). Вести Бурятия (8 декабрь 2021). Дата обращения: 24 март 2026.

[1] Анна Астафьева. Бурятская мелодия: резчик по кости Бато-Мунко Чимитов (неопр.). Porusski.me. Дата обращения: 24 март 2026.

[2] Диляра Батудаева. Единственный мастер художественной резьбы по кости в Бурятии впервые получил признание в 65 лет (неопр.). Министерство культуры Республики Бурятия (16 декабрь 2019). Дата обращения: 24 март 2026.

[:0-3] ¹ ² Алексеева Татьяна Евгеньевна Бурятская художественная резьба по кости. Творчество Бато-Мунко Чимитова // Изобразительное искусство Урала, Сибири и Дальнего Востока. — 2021. — № 1. — doi:10.24412/cl-35763-2021-1-38-47

[4] Бурятский косторез Бато-Мунко Чимитов представит свои работы (неопр.). Вести Бурятия (8 декабрь 2021). Дата обращения: 24 март 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]