Адуунай дэлһээр буряад гүрэлгэ

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Адуунай дэлһээр буряад гүрэлгэ
Гобелен из конского волоса.jpg
Юрэнхы мэдээсэл
Бүд нэхэмэлэй шэгэдхэмэл оёдол
Байгуулагдаһан гүрэн

  Орос гүрэн

Эд зүйл адуунай дэлһэн
нооһон
Бии болоһон сагынь XX-дохи зуун жэлэй урда тээ

Адуунай дэлһээр буряад гүрэлгэ (ород хэлэн Буря́тское плете́ние из ко́нского во́лоса) — эртэ урда сагһаа хойшо мэдээжэ болоһон буряадуудай уран һайханай арадай гобелен- шэгэдхэмэл уран урлал. XX зуун жэлдэ фабрикын үйлэдбэриин хүгжэлтын шалтагаанаар үгы шахуу байгаа; 1970 ондо һэргээлгэ эхилээ. Мориной дэлһээр, хилгааһаар гобелен, хибэс, палааха, пантл (гуталнуудай түхэл) гэхэ мэтэ зүйлнүүдые гүрэдэг.

Түүхэ

Үбэр Байгалда адуу үсхэбэрилгэ ажахын гол янза байһан хадань, адуунай үһэн буряадуудай һуудал байдалда горитой үүргэ дүүргэдэг байгаа. Анханһаа элдэб зорилготой, тэрэ тоодо һахюуһан болгон хэрэглэгдэдэг ооһорнуудые гүрэдэг байгаа: буряадуудай үндэһэн һүзэг мориной үһэ эди шэдитэ шэнжэтэй болгодог һэн. Мориной хилгааһаар хэһэн ооһорнуудтань һэеы гэрэй туургашье байдаг һэн: бата бэхиин талаар зохихо диаметрэй булад түмэр утаһантай жэшэдэг. Загаһа олзоборилгын гүльмэ, боожо, эмээлэй уламууд, галошо, үбдэгэй халхалга, бээлэй гэһэн утилитарна удхатай бусад олон зүйлнүүдые тэрээгээр бүтээдэг һэн. Харин эгээл дэлгэрэнгинь таар гэжэ нэрэтэй нооһогүй хибэс гүрэжэ, һуудал байдалдаа үргэнөөр хэрэглэгдэдэг байгаа: ханза, һандали, модон диван дээрэ дэбдижэ, талха, орооһотой мэшээгүүдые хушадаг, моридой попон болгожо хэрэглэдэг һэн. Буряад арадай уран урлалай гол янзанууд гэхэдэ, шулуугаар, түмэрөөр, модоор болон яһаар буряад һиилбэри гээд байгаа. Тэдээн соо адууһанай дэлһээр гүрэлгэ онсо һууритай[1].

XХ зуун жэлдэ фабрикын үйлэдбэриин хүгжэхэдэ, арадай олон олзоборилго доройтожо, тэрэ тоодо мориной хилгааһаар буряад гүрэлгэ үзэһэн байна. Байдал 1968 ондо хубилжа эхилээ, тиихэдэ СССР — эй Министрнүүдэй Соведэй «Арадай уран һайханай гар урлалые саашадань хүгжөөхэ хэмжээнүүд тухай» гэһэн тогтоол абтаад, 1975 ондо үшөө нэгэ — «Арадай уран һайханай гар урлал тухай» гэһэн тогтоол абтаһан байна. Уран һайханай үйлэдбэриин эрдэм-шэнжэлэлгын институт этнографическа экспедицинүүдые үнгэргэдэг, технологи, угсаата онсо шэнжэнүүд тухай үшөө мэдэсэеэ алдаагүй дархашуулые бэдэрдэг байгаа. Бусад олзоборилгонуудай тоодо 1970 ондо мориной хилгааһаар буряад гүрэлгэ һэргээгдэжэ эхилээ-гобеленүүдые гүрэхэ урлал мэтэ. Дархашуулай бүхэли бэлигтэй бүлэг бии болобо: С. Р. Ринчинов, Т. Н. Тимина, С. П. Ринчинова, Д-Н. Д. Дугаров, Т. Ц. Дашиева, Б. Д. Дамбиева, Р. С. Доржиева[2].

Мориной хилгааһаар гүрэхэ дархашуулые Улаан-Үдэдэ уласай соёл урлалай училищида бэлдэжэ эхилээ. Светлана Ринчиновагай хүтэлбэри доро 1982 ондо мориной хилгааһаар буряад драмын академическэ театрай «Ургын» хүшэгэ нэхэһэн юм. Хүшэгын талмай 100 дүрбэлжэн метрһээ үлүүтэй, шэгнүүрынь тонно тухай. Тус түсэлэй эскиз РСФСР-эй арадай уран зурааша Д. — Н. Д. Дугаров бэелүүлээ. Тэрээнтэй хамта С. Ринчинов болон Аюшеев Э.Д. гээд эскиз бүтээлсөө. Д_Н. Дугаровай үүсхэлээр 1993 ондо Үбэр Байгалай арадуудай заншалта урлалай Колледждо хибэс нэхэлгын таһаг нээгээ[3].

Адуунай дэлһээр Буряад гүрэдэг хэрэгсэл

1996 ондо факультедтэ Т. А. Бадуевагай авторай курсаар гобелен шэгэдхэмэл гүрэхэ урлал заажа эхилнэ. XXI зуун жэлэй эхиндэ адуунай хилгааһаар хэгдэһэн буряад гобеленүүд шэмэглэлэй-хабсарга урлалай бэеэ дааһан янза болонхой. 2021 ондо уран зурааша Екатерина Осипова урданай зурагуудаар буряадай заншалта мориной хилгааһаар нэхэдэг станок һэргээгээ; Тэрэниие Усть-Ордын үндэһэтэнэй музейн саг үргэлжын үзэсхэлэндэ тодхоо[4].

Уран һайханай онсо шэнжэнүүд

Адуунай дэлһэн хатуу ба нягта эд, шииг нойтондо ба халуунда ородоггүй. Тэрэниие хибэн эдидэггүй. Адуунай хилгааһаар хэгдэһэн эдлэлнүүд элэжэ хуушардаггүй, хэдэн арбаад жэлэй туршада үмхирэнгүй хадагалагдадаг[5].

Мориной нооһо дэлһэ, һүүл тайража суглуулдаг. Һүүлэйнь үһэнһөө ооһор гүрэдэг-дэлһэнэй үһэнһөө бүдүүн, бүхэ байдаг. Суглуулһан эд зүйлөө түрүүн угаалай порошок хэрэглэн сэбэрлэдэг, удаань шампуняар угаадаг. Хатааһан үһыень үнгөөр илгажа, ээрсэг хэрэглэн, утаһанда мушхадаг[6].

Гобелен нэхэжэ эхилхынгээ урда уран дархан угалза бодомжолно. Тодорхой зураг абахын тула хара, хүрин, улаан ба сайбар утаһануудые ниилүүлдэг. Гуримшаһан ёһоор, адуунай хилгааһа шэрдэдэггүй, мүн дархан гансал байгаалиин үнгэнүүдэй туһаар хэрэгтэй ашаг үрэ туйладаг. Нэгэ гобелен дээрэ хүдэлхэдэ, ехэнхидээ хэдэн һара тухай болодог, хэдэн арбаад мориной үһэ дэлһэн дээрэнь гарадаг[7]. Урданай таарануудта элдэб үнгын дээрэһээ доошоо зуруудууд һэлгэгдэжэ, шатарай зураг бүтээжэ, эрид илгаатай үнгэтэй утаһаар шэрэлгэ хэдэг байгаа. Бүдыень адуунай хилгааһаар сасагаар гоёодог һэн. Эгээл дэлгэрэнги угалза хадаа буряад хүнэй дуратай «хониной эбэр» гэһэн аялга, хүгжэн һалбаралгын һүлдэ тэмдэг байгаа[1]. Мүнөө үеын уран зураашад сюжедэй зурагуудые бүтээнэ, мүн зарим зүйлнүүдые мориной хилгааһаар сасагаар шэмэглэнэ.

Ажаглалтанууд

  1. ↑ 1 2 Жамбаева Туяна Иннокентьевна Искусство гобелена в Бурятии: опыт и перспективы // Вестник Санкт-Петербургского университета. Искусствоведение. — 2023. — № 2.
  2. ↑ В Улан-Удэ откроется выставка «Искусство гобелена. Традиции и современность». minkultrb.ru (17 октябрь 2023). Дата обращения: 7 март 2026.
  3. ↑ Cплeтeниe пpoшлoгo и coвpeмeннocти. Аригус (27 июнь 2020). Дата обращения: 7 март 2026.
  4. ↑ Майя Гавашели. «У него сакральное значение» Как и зачем в Бурятии возродили искусство плетения из конского волоса? Лента.ру (29 ноябрь 2022). Дата обращения: 7 март 2026.
  5. ↑ Кони и гобелены: на Первом канале рассказали о древней традиции жителей Бурятии. Новая Бурятия (4 ноябрь 2023). Дата обращения: 7 март 2026.
  6. ↑ Юлия Сапрыгина. Коврик таар: гарантия качества — 100 лет и больше Подробнее в ПГ: https://www.pnp.ru/culture/kovrik-taar-garantiya-kachestva-100-let-i-bolshe.html. Парламентская газета (6 май 2022). Дата обращения: 7 март 2026.
  7. ↑ Достояние республики: гобелены из конского волоса. Байкальские сказки. Дата обращения: 7 март 2026.
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Адуунай_дэлһээр_буряад_гүрэлгэ&oldid=366751" хуудаһанһаа абтаһан