Цыдынжапов Гомбожаб Цыдынжапович

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Гомбожап Цыдынжапов
буряад хэлэн Сэдэнжабай Гомбожаб
Цыдынжапов Гомбожап Цыдынжапович.jpg
Түрэһэн һара үдэр 20 апрелиин (3 майн) 1905 оной
Түрэһэн газар
Наһа бараһан һара үдэр 1980 оной апрелиин 14(1980-04-14) (74 наһатай)
Наһа бараһан газар
Хамаадал
Болбосорол
  • Оросой театрай урлалай дээдэ һургуули-ГИТИС[d]
Мэргэжэл
зүжэгшэн, театрай найруулагша, оперно найруулагша, театральна багшанар, драматург
Шагналнууд
Орден Ленина — 1940 Орден Трудового Красного Знамени — 1948 Орден Трудового Красного Знамени Орден «Знак Почёта»
Народный артист СССР — 1940 Сталинская премия 2-й степени — 1949
IMDb ID 6719855

Гомбожаб Цыдынжапович Цыдынжапов (буряад хэлэн Сэдэнжабай Гомбожаб; 20 апрелиин (3 майн) 1905 оной, Улюкчикан[d], Сельское поселение «Улюнское»[d] түрэһэн — 1980 оной апрелиин 14(1980-04-14) (74 наһатай), Улаан-Үдэ наһа бараһан) — зүблэлтын буряадай зүжэгшэн, театрай найруулагша, багша, драматург, ниитын ажал ябуулагша. СССР-эй арадай зүжэгшэн (1940). Сталинай хоёрдохи шатын шангай лауреат (1949). Буряадай мэргэжэлтэ театр байгуулагшадай нэгэн. СССР-эй арадай артистын нэрэ зэргэдэ хүртэһэн түрүүшын буряад искусствын ажал ябуулагша[1].

Намтар

Таряашанай бүлэдэ 20 апрелиин (майн 3) 1905 Любчикан нютагта (мүнөө — Улюкчикан, Баргажанай аймаг, Буряад орон) түрэһэн[2].

Балшар наһандаа буддын шажанай дасанда хүмүүжүүлгэдэ үгтэжэ, тэндэ 7 жэл байгаа. Дасанда түбэд эмнэлгэ, түбэд хэлэ ба хуушан монгол бэшэг шудалжа, хүгжэм эрхилдэг, бэшхүүр дээрэ наададаг байгаа[3].Дасанһаа зугадаад, хүлһэншөөр хүдэлөө.

Зүблэлтэ засагай ерэһэнэй удаа ород хэлэ мэдэхэгүй шахуу 1925 ондо Дээдэ-Үдын багшанарай техникумдэ һурахаяа ороо һэн. Хүгжэмэй курсануудта ябадаг байгаа. 1926 ондо этнографическа курсануудые дүүргээ[2]. Удаань Буряад-Монголой АССР-эй Наркомпросой дэргэдэхи гүрэнэй хүгжэмэй нүүдэл ансамбльда хүдэлөө. Энэ үедэ бүлэг залуу хүгжэмшэдтэй буряад нютагуудаар ябажа, концерт наада харуулжа, нэгэ доро үндэһэн ёһо заншалаа, ёһололнуудаа, дуу хатараа бэшэжэ абаһан байна[1][4].

1930 оной хабар һайн дуратанай урлалай Түбэй байшанай дэргэдэхи уран һайханай ажалай курсануудта Москва эльгээгдээ (урид — академик В. Д. Поленовэй нэрэмжэтэ театрай гэгээрэлэй байшан). 1931 ондо ГИТИС-эй (ород) (бур. — найруулагшын- байгшын таһагта орожо һураад, 1935 ондо дүүргээ[2][5].

1934—1948 — буряад драмын театрай зүжэгшэн ба найруулагша (1936 онһоо — уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ) (1939 онһоо — хүгжэмтэ-драмын)[2].

1938 ондо Буряад драмын театрта «Баяр» гэһэн түрүүшын үндэһэн хүгжэмтэ драма табигдаа һэн П. М. Берлинскиин (либретто Г. Ц. Цыдынжаповай ба А. И. Шадаевай)[3]. 1940 ондо энэ драма хоёрдохи редакцида б. Б. Ямпиловтай хамта табигдаа һэн. Тэрэ үедэ СССР-эй олон үндэһэн театрнуудта хүгжэмэй драма оперодо шэлжэһэн жанр байгаа.

1940 ондо, Москвада болоһон «Буряад-монголой урлалай декадын» хэмжээндэ театрай гастрольнууд болоһон юм. Зүжэгшэдэй тоглолто хүтэлбэреэр үндэрөөр сэгнэгдээ, театр болон өөрөө Г. Цыдынжапов Ленинэй орденуудаар шагнагдаа[6]. 1943 оной үбэл тэрэнэй толгойлһон концертнэ бригада Белорусска фронт гаража, 60-аад концерт харуулаа һэн[1].

1948 ондо театр шэнээр эмхидхэгдээ: хүгжэмэй театр драматическа театрһаа амяарлагдаа. Хүгжэмэй үндэһэн дээрэ буряадай оперо болон баледэй театр байгуулагдаһан юм.

1948 ондо — Буряад драмын театрай ахамад режиссер, 1948—1960 онуудта Буряадай оперо болон баледэй театрай ахамад режиссер.

1945—1946 онуудта МХАТ-та (ород) (бур. (Москва) эрдэм мэдэсын дүршэлгэ гараа.

«Мэргэн буудагша», «Арадай Хүбүүн» (хоюулаа 1943 ондо) гэһэн зүжэгүүдэй автор ба «Алтан гэр» гэһэн уран һайханай фильмын сценари (в. И. Ежов ба Д. О. Батобажай)[5].

1951 ондо Буряад-Монголой АССР-эй Министрнүүдэй Соведэй түрүүлэгшын орлогшын тушаалда дэбжүүлэгдээ һэн. Тэрэнэй ударидалга доро оперо болон баледэй театрай шэнэ байшан түлэблэгдэжэ бодхоогдоо. Театрай нээлгын баяр 1952 оной майн 1-дэ болоо[1]. Буддын шажанай гэр гэжэ найруулагдаһан байшан Европын болон Азиин соёлнуудай нэгэдэлгын уран барилгын һүлдэ тэмдэг болоо[7].

Наһанайнгаа амаралтада гараһанайнгаа удаа культпросветучилищида, 1960-1970-аад онуудаар Зүүн Сибириин соёлой дээдэ һургуулида (ород) (бур. театральна режиссурын болон зүжэгшэнэй бэлиг шадабариин кафедрые даагшаар хүдэлөө[1].

1939 онһоо КПСС-эй гэшүүн. РСФСР-эй Верховно Соведэй 2-4-дэхи зарлалай болон Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй (ород) (бур. 3-4-дэхи зарлалай һунгамал[5].

1980 оной апрелиин 14-дэ Улаан-Үдэдэ наһа бараа. Улаан-Үдэ хотын Үдын хүүрнүүдтэ хүдөөлүүлэгдэнхэй.

Нэрэ зэргэнүүд ба шагналнууд

  • Буряад-Монголой АССР-эй арадай зүжэгшэн (1939);
  • СССР-эй арадай зүжэгшэн (1940 оной октябриин 31)[6];
  • Сталинай хоёрдохи шатын шан (1949) — Буряад-монгол театрай хүгжэлтэдэ габьяатай байһанай түлөө[8];
  • Ленинэй орден (1940 оной октябриин 31)[6];
  • Ажалай Улаан Тугай 2 орден (тэрэ тоодо 1948);
  • «Хүндэлэлэй тэмдэг» орден[9];
  • Медальнууд;
  • Улаан-Үдын хүндэтэй эрхэтэд (1975).

Зохёохы зам

Театрай зүжэгшэн

  • Отелло («Отелло» У. Шекспирай, 1938)[2]
  • Шарлай («Эржэн» Н. Г. Балдано ба М. Эделиин)
  • Платон («Платон Кречет» А. Е. Корнейчугай)
  • Ленин («Кремлёвские куранты (пьесэ)» Н. Ф. Погодинай, 1947)[4]

Найруулганууд

Зүжэгэй
  • 1936 — «Тартюф» Мольерай (буряад хэлэн дээрэ)
  • 1937 — «Олоной нэгэн» Н. Г. Балдано
  • 1937 — «Падь серебряная» Н. Ф. Погодинай
  • 1938 — «Баир» П. М. Берлинскиин Г. Ц. Цыдынжаповай и А. И. Шадаевай зохёолдо[3]
  • 1943 — «Мэргэн буудагша» Г. Ц. Цыдынжаповай
  • 1944 — «Бабжа-Барас-батар» Н. Г. Балдано (Б. Б. Ямпиловай хүгжэм)
  • 1947 — «Кремлёвские куранты (пьесэ)» Н. Ф. Погодинай
  • 1959 — «Үетэн» Б. П. Пурбуевай
Оперонууд
  • 1943 — «Евгений Онегин» П. И. Чайковскиин
  • 1944 — «Энхэ-Булад баатар» М. П. Фроловай ба Б. Б. Ямпиловай
  • 1948 — «Байгал дээрэ» Л. К. Книпперай
  • 1949 — «Мэдэгмаша» («Саяан уулын хормойдо») С. Н. Ряузовай
  • 1953 — «Тихий Дон» И. И. Дзержинскиин
  • 1955 — «Иоланта» П. И. Чайковскиин
  • 1957 — «В бурю» Т. Н. Хренниковай
  • 1960 — «Паяцы» Р. Леонкавалло

Киногой зүжэгшэн

  • 1953 — «Случай в тайге (фильм)» — Богдуев
  • 1968 — «Последний угон» — Жонды
  • 1971 — «Кочующий фронт» — үбгэн

Дурасхаал

Ажаглалтануу

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 115 лет со дня рождения Гомбо Цыдынжапова. Бурятский театр оперы и балета (3 май 2020). Дата обращения: 20 май 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Цыдынжапов Гомбожап Цыдынжапович. Большая советская энциклопедия. Дата обращения: 20 май 2026.
  3. ↑ 1 2 3 120 Гомбожапу Цыдынжапову. Бурятский театр оперы и балета (5 май 2025). Дата обращения: 20 май 2026.
  4. ↑ 1 2 Цыдынжапов Гомбожап Цыдынжапович. Тistoriya-teatra.ru. Дата обращения: 20 май 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Цыдынжапов Гомбожап Цыдынжапович. kino-teatr.ru. Дата обращения: 20 май 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 31 октября 1940 года. КонсультантПлюс. Дата обращения: 20 май 2026.
  7. ↑ 1 2 Бурятскому государственному академическому театру оперы и балета исполняется 85 лет. Вести Бурятия (22 декабрь 2024). Дата обращения: 20 май 2026.
  8. ↑ Постановление Совета Министров СССР от 10 апреля 1949 года. КонсультантПлюс. Дата обращения: 20 май 2026.
  9. ↑ Почетные граждане.Цыдынжапов Гомбожап Цыдынжапович. ulan-ude-eg.ru. Дата обращения: 20 май 2026.

Ном зохёол

  • Г. Ц. Цыдынжапов: материалы и воспоминания: (к 100-летию со дня рождения) / М-во культуры и массовых коммуникаций Респ. Бурятия. Респ. центр нар. творчества; ред. В. Ц. Дашинимаева. — Улан-Удэ: Республиканская типография, 2005.

Ссылкэнүүд

  • [ Цыдынжапов Гомбожап Цыдынжапович] — статья из Большой советской энциклопедии
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Цыдынжапов_Гомбожаб_Цыдынжапович&oldid=369118" хуудаһанһаа абтаһан