Хуушан литын Шэнэ жэл

Хуушан литын Шэнэ жэл — Шэнэ жэлэй һайндэр, Юлианай һара үдэрөөр (хуушан литээр) Шэнэ жэл болоно. Январиин 13-14-эй һүни болодог (шэнэ литээр декабриин 31-һээ январиин 1 болотор). «Хуушан шэнэ жэл» гэһэн мэдүүлэл оксюмороной жэшээ болоно. Энэ хадаа январиин 7-до Христос бурханай мүндэлһэн үдэр (Рождество) тэмдэглэдэг һүмэнүүдтэй гүрэнүүдтэ тэмдэглэгдэдэг албан ёһоной бэшэ һайндэр юм. Литын заншалаар Рождество Шэнэ жэлһээ урид болохо ёһо заншалһаа, элбэг дэлбэг найр наада, эдеэ хоол хэрэглэжэ болохогүй үнэн алдартын шажанайхидай тусхай масагай үедэ Григориан Шэнэ жэлэй тудадагһаа боложо, энэ һайндэрэй бии болоһоной ушар холбоотой.

Һайндэрэй дэлгэрһэн газар оронууд

Юлианай литээр Шэнэ жэл ганса Зүблэлтэ засагай һүүлээрхи гүрэнүүдтэ бэшэ, мүн зарим ондоо гүрэнүүдтэ тэмдэглэгдэнэ. Жэшээнь, эдэ Сербиин үнэн алдартанай һүмын нүлөөтэй байһан нютагууд - Хойто Македони, Серби болон Черногори. Мүн тиихэдэ Румын Уласта, Швейцариин Холбооной ба Уэльсын зарим газарнуудта, Шотландида энэ баяр ёһолол январиин 12-то тэмдэглэнэ. Энэл үдэрые адлирхуу литэтэй Африкын зарим арадууд хэрэглэдэг^[1].

Хуушан литын Шэнэ жэл - гүрэнүүдтэ

Орос гүрэндэ

1699 оной декабриин 30 — I Пётр хаанай зарлигаар Орос гүрэндэ жэлэй эхин юлиан литээр сентябриин 1-һээ январиин 1 болотор шэлжэһэн^[2]. Хуушан литын Шэнэ жэлые тэмдэглэхэ заншал 1918 ондо григориан литын нэбтэрһэнһээ хойшо бии болоһон^[3], энээнэй үрэ дүндэ юлиан литээр январиин 1 абтаһан григориан литээр январиин 14-тэй тааралдажа эхилһэн. Тоо бүридхэлэй талаар, Орос гүрэнэй ажаһуугшадай дунда 100-най 60 хубиһаа үлүү зон хуушан литээр Шэнэ жэлые угтадаг, харин 40 наһа хүрөөдүй зоной дунда энэ хуби үшөө ехэ^[4].

Хуушан литын Шэнэ жэлэй түрүүшын үдэр Ородой үнэн алдартын һүмэ Бурханиие Хүндэхэ шажанай ёһолол ба Агууехэ Василиин дурасхаалай һайндэр тэмдэглэдэг. Энэ үдэр сентябриин 1-дэ (14-дэ) тэмдэглэгдэдэг һүмын шэнэ жэл бэшэ юм.

Хуушан СССР

СССР гүрэнэй һалан һандарһанай һүүлдэ Орос гүрэнһөө гадна Хуушан литын Шэнэ жэлые Зүблэлтэ гүрэнэй (Беларусь Улас, Казах Улас, Украин Улас, Грузин Улас, Молдав Улас, Армян Улас, Кыргыз Улас, Азербайджан Улас, Узбек Улас (хүн зоной 40%) ажаһуугшад тэмдэглэдэг зандаа), Балтиин аралнуудта болон хуушан СССР-һээ нүүжэ ерэһэн хүнүүдэй ехэнхи хуби, хари гүрэнүүдэй үнэн алдартанай шажантан энэ һайндэр тэмдэглэнэ.

Хуушан Югослави

Хуушан литын Шэнэ жэлые тэмдэглэхэ заншал Серби болон Черногори гүрэнүүдтэ үлэнхэй. Сербүүд энэ һайндэрые «Сербиин Шэнэ жэл» гү, али «Багахан Рождество» гэжэ нэрлэдэг, Черногоридо «Зүб Шэнэ жэл» гэжэ нэрлэдэг^[5]. Хуушан литын Шэнэ жэл Хойто Македонидо баһал тэмдэглэгдэдэг. Босни ба Герцеговинын нэгэ хуби болохо Сербиин Уласта январиин 14 ажалай бэшэ үдэр гэжэ соносхогдоһон байха юм^[6].

Швейцари

Юлианай литээр Хуушан литын Шэнэ жэлые (Гэгээн Сильвестрэй үдэр , Герман: Alter Silvester) Швейцариин немец хэлэтэй зарим кантонуудта тэмдэглэгдэдэг. Орос гүрэндэ орходоо эдэ хадаа шажанай талаһаа бэшэ, харин григориан литэ руу шэлжэлгые арад зоной дэмжэхэ дурагүй байһанһаа болоно (энэ шэлжэлтэ протестан шажантай Швейцарида XVII-XVIII зуун жэлнүүдтэ болоһон).

Алжир, Марокко, Тунис

Бербернүүд заншалта ёһоороо Шэнэ жэлээ бербер литынгээ ёһоор тэмдэглэдэг, энэ хадаа багахан лэ илгаануудтай юлианай литэ болоно бшуу. Сугларһан алдуунуудһаа боложо, Алжирта Берберэй Шэнэ жэл 14-дэ бэшэ, харин январиин 12-то тэмдэглэгдэнэ. 2017 оной декабриин 27-до Алжирай Юрэнхылэгшын зарлигаар январиин 12 амаралтын үдэр гэжэ соносхогдоо. Марокко, Алжир, Тунисай бербернүүдэй дунда Хуушан литын Шэнэ жэлые Еннаер (Yennayer) гэжэ нэрлэдэг, тиихэдэ баһа «Мароккын Шэнэ жэл» гээд мэдээжэ^[5].

Япон

Японой Хуушан литын Шэнэ жэл (японоор 旧正月 кю:сё:гацу) — энэ «риссюнэй» (японоор 立春) һайндэр, хабарай эхин гэһэн удхатай (мүн баһа Хитадай хүдөө ажахын литын эхин болоно)^[7].

Арадай соёлдо

Михаил Рощинай «Хуушан литын Шэнэ жэл» пьесэ (1967).
Андрея Вознесенскиин «Хуушан литын Шэнэ жэл» шүлэг (1975).
Олег Ефремовэй ба Наум Ардашниковай «Хуушан литын Шэнэ жэл» (1980, СССР, Михаил Рощинай) пьесээр табигдаһан уран һайханай фильм

Үшөө тиихэдэ харагты

Үргэн дэлисэтэй үдэшэ
Васильевай үдэшэ
Овсень
Посевани
Хитад Шэнэ жэл

Ажаглалтанууд

↑ Конюхов А. Постсоветский оксюморон: что такое старый Новый год (неопр.). Вокруг Света (14 январь 2022).
↑ Старый Новый год: история, традиции, приметы Старый Новый год: история, традиции, приметы (неопр.). Inkazan.ru (Инказан.ру) (12 январь 2024). Дата обращения: 13 январь 2024.
↑ Декрет СНК гласил: «Первый день после 31 января этого года считать не 1-м февраля, а 14-м февраля, второй день считать 15-м и т. д.» (О введении западно-европейского календаря // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. П., 1918, № 19, ст. 289).
↑ "Старый Новый год: суть и традиции уникального праздника", 2025-01-09. 2025-01-09.
↑ ¹ ² "История старого Нового года в России - ТАСС". 2025-01-09.
↑ 14.ЈАНУАР НЕРАДНИ ДАН (неопр.). Дата обращения: 8 январь 2019. Архивировано 9 январь 2019 года.
↑ Делби, Лайза Крифилд, «Гейша» (Vintage, 2000, с. 124)

Ссылки

[:2-1] Конюхов А. Постсоветский оксюморон: что такое старый Новый год (неопр.). Вокруг Света (14 январь 2022).

[2] Старый Новый год: история, традиции, приметы Старый Новый год: история, традиции, приметы (неопр.). Inkazan.ru (Инказан.ру) (12 январь 2024). Дата обращения: 13 январь 2024.

[3] Декрет СНК гласил: «Первый день после 31 января этого года считать не 1-м февраля, а 14-м февраля, второй день считать 15-м и т. д.» (О введении западно-европейского календаря // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. П., 1918, № 19, ст. 289).

[4] "Старый Новый год: суть и традиции уникального праздника", 2025-01-09. 2025-01-09.

[автоссылка1-5] ¹ ² "История старого Нового года в России - ТАСС". 2025-01-09.

[6] 14.ЈАНУАР НЕРАДНИ ДАН (неопр.). Дата обращения: 8 январь 2019. Архивировано 9 январь 2019 года.

[7] Делби, Лайза Крифилд, «Гейша» (Vintage, 2000, с. 124)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]