Амагаев Матвей Иннокентьевич

Матвей Иннокентьевич Амагаев
Матвей Иннокентьевич Амагаев
	;
1-й Буряад -Монголой АССР-эй Түб гүйсэдхэхы хорооной түрүүлэгшэ
	1923 оной декабриин 10 — 1924 оной декабрь
Урид ажаллаһан хүн	тушаал байгуулагдаһан
Халан абагша	Ербанов, Михей Николаевич
1-й (Алас-Дурнын Уласай); Буряад-Монголой; хубисхалай хорооной; түрүүлэгшэ
	1922 оной ноябриин 14 — 1923 оной августын 1
Засагай газарай түрүүлэгшэ	ДВР-эйн Засагай газарай түрүүлэгшэ; Николай Михайлович Матвеев
Урид ажаллаһан хүн	тушаал байгуулагдаһан; тэрэ өөрөө Буряад-Монголой автономно можын Областной хүтэлбэриин Президиумай түрүүлэгшэ
Халан абагша	тушаал болюулагдаа
Алас Дурнын Уласай үндэһэтэнэй хэрэгүүдээр сайд
	январь — 1922 оной декабрь
Засагай газарай түрүүлэгшэ	Николай Михайлович Матвеев
1-й Алас Дурнын Уласай Буряад-Монголой автономно можын Областной хүтэлбэриин Президиумай түрүүлэгшэ
	1921 оной октябриин 12 — 1922 оной ноябриин 14
Засагай газарай түрүүлэгшэ	ДВР-эйн Засагай газарай түрүүлэгшэ; Николай Михайлович Матвеев, гүрэнэй ажаябуулагша
Урид ажаллаһан хүн	тушаал байгуулагдаһан
Халан абагша	тушаал болюулагдаһан; Буряад-Монголой хубисхалай хорооной түрүүлэгшэ
Түрэһэн үдэр	1897 оной июниин 30; Муниципальное образование «Бильчир»[d], Оһын аймаг[d], Эрхүү можо, РСФСР;
Наһа бараһан үдэр	1944 оной августын 18 (47 наһатай); Коми Автономная Советская Социалистическая Республика[d], РСФСР, Зүблэлтэ холбоото улас;
Эсэгэ	Иннокентий Амагаев
Нам	Оросой социал-демократическа ажалай нам(б) → РКП(б)
Болбосорол	Улаан профессурын Институт ; (дүүргээгүй)
Эрдэмэй нэрэ зэргэ	профессор
Ажаябуулга	политиг, зүүн зүг шэнжэлэгшэ, экономист
Эрдэмэй ажаябуулга
Эрдэм ухаанай һалбари	зүүн зүг шэнжэлэгшэ, политолог
Ажалладаг газар	Ленинградай амиды зүүн хэлэнүүдэй дээдэ һургуули

Матве́й Инноке́нтьевич Амага́ев (ара нэрэ Амуга^[1]; 1897 оной июниин 30(1897-06-30), Муниципальное образование «Бильчир»^[d], Эрхүү можо түрэһэн — 1944 оной августын 18(1944-08-18) (47 наһатай), Коми Автономная Советская Социалистическая Республика^[d] наһа бараһан) — буряадай политическэ ажал ябуулагша, буряадай үндэһэтэнэй хүдэлөөнэй хүтэлбэрилэгшэдэй нэгэн, Буряад-Монголой АССР-эй ЦИК-эй түрүүшын түрүүлэгшэ; зүүн зүгые шэнжэлэгшэ, экономист, политолог.

Намтар

Балшар бага наһан

Баян аад, удангүй үгырһэн, таряашанай гэр бүлэдэ зургаадахи (одхон) үхибүүн боложо түрэһэн юм. Эхынгээ (1900), абынгаа (1904) наһа бараһанай удаа Илья ахайнда ажаһуугаа, балшар наһанһаа гэрэй ажалда хүдэлөө.

Бильчирэй буряадай училищида ород хэлэ шудалаа. 1915 ондо хүдөө ажахын кружок эмхидхэжэ, хүн зоной дунда соёл гэгээрэлэй ажал ябуулаа. 1917 ондо Эрхүүгэй багшанарай семинари дүүргээ^[2]. 1917 оной май һарада Эрхүүгэй эмхидэ Оросой социал-демократическа ажалай парти ороо; хүдөөгэй хэдэн бүлгэмүүдтэ Соведүүдые эмхидхээ. 1918 оной февраль болотор эрхүүгэй губернидэ багшаар, 1918 оной май һарада Эхирэд — Булагадай аймагай сүүдэй түрүүлэгшээр, удаань Сибириин Соведүүдэй ЦИК-эй инструктор — пропагандистаар (Центросибирь) хүдэлөө^[2].

Эрхэтэнэй дайнай эхилхэдэ, Манжуурта нюуса ажалда ябаа. 1920 оной январьһаа август болотор Владивосток хотодо Пролетарска соёл-гэгээрэлэй эмхиин Гүйсэдхэхы хорооной гэшүүн байгаа. Владивосток хотын багшанарай дээдэ һургуулида болон Нэгэ доро Алас Дурнын ехэ һургуулиин хуули эрхын факультедтэ һураа.

1920 оной август һараһаа-Ангарскын аймагай хубисхалта хорооной түрүүлэгшэ, Удаань-Агын аймагай Зүблэлэй Гүйсэдхэхы хорооной түрүүлэгшэ^[2]. Ангарска аймагта кулаагай буһалгаа даралгада сэхэ хабаадаа.

1921 оной апрель һарада М. Н. Ербановай хүтэлбэри доро буряадай саг зуурын ЦК байгуулха хэрэгтэй гэһэн шиидхэбэри абтаа һэн. Амагаев хорооной бүридэлдэ орожо, түрүүлэгшын орлогшо болобо.

Амагаев Ербановтай болон хорооной бусад гэшүүдтэй хамта «Зүүн Сибириин буряад-монголшуудай түбэй Хороон тухай Дүрим» зохёон бэлдэхэ, Эрхүүгэй губерниин Зүблэлтэ засагай зургаануудтай болон Алас Дурнын Уласай Арадай хубисхалта засагай зургаануудтай харилсаан тухайнь, мүн Зүблэлтэ Буряадай автономито можын хүтэлбэриин зургаанууд тухай түсэлнүүдые зохёон бэлдэхэ ажал ябуулаа.

1922 оной январь һарада нэгэ доро Алас Дурна Уласай засагай газарай үндэһэтэнэй хэрэгүүдэй сайдаар томилогдоо һэн. Гүрэн түрын бодолгын ехэ ажал ябуулагша хадаа Тэрэ Алас Дурнын Уласай ниитэ улас түрын асуудалнуудые шиидхэлгэдэ горитой хубитаяа оруулһан юм. Үндэһэтэнэй асуудал шиидхэлгэдэ тон ехэ хубитаяа оруулаа.

Эрхэтэдэй дайнай дүүрэһэнэй ба Алас Дурнын Республикын РСФСР-эй бүридэлдэ ороһоной һүүлээр буряад-Монголой автономито можын хүтэлбэри Буряад-Монголой автономито можын Эрдэмтэй Революционно хороондо бүхы засагаа өөрөө тарааха, дамжуулха тухай шиидхэбэри абаһан юм.

Хорооной түрүүлэгшэ м. И. Амагаев болоно. Тэрэнэй үүсхэлээр Буряад-Монголой РКП(б) — гэй обкомой президиум 1922 оной ноябриин 20-до Буряадай Алас Дурна зүгэй автономито можодо партийна эмхи байгуулха тухай шиидхэбэри гаргаһан байна.

Буряад-Монголой Автономито Совет Социалис Республикын (Буряадай Гүрэнэй засагай Дээдэ зургаанууд) (1923—1994)байгуулагдаһанай удаа Цик-эй президиумэй түрүүлэгшээр М. И. Амагаев һунгагдаа һэн.

1924 онһоо 1927 он болотор арадай Монголдо элдэб тушаалнуудта хүдэлөө: Монголой бага хуралай гэшүүн, Монголдо Коммунис Интернационалай Гүйсэдхэхэ комитедэй найдалгата түлөөлэгшэ, Монголой финансын яаманай зүбшэлэгшэ, Монголой ба Тывагай Экономическа Соведэй түрүүлэгшэ, « Монголой Ажахы» сэтгүүлэй суг эрхилэгшэ. 1928—1930 онуудта СССР-ЭЙ гадаадын болон дотоодын худалдаа наймаанай Арадай комиссариадта хүдэлөө, "Востоккино"гэһэн акционернэ бүлгэмэй түрүүлэгшэ байгаа^[2].

1930-1932 онуудта Улаан профессурын Институдай түүхын таһагта һураа; нэгэ доро (И. В. Сталинай нэрэмжэтэ Зүүн зүгэй ажалшадай Коммунис ехэ һургуули) Зүүн зүгэй ажалшадай Коммунис ехэ һургуулиин партийна барилгын кафедрада багшалаа, Москвагай зүүн зүг шэнжэлэлгын институдта монголой үндэһэтэнэй-хубисхалта хүдэлөөнэй түүхын курс уншаа.

1932 оной ноябрь һарада һуралсалһаа болюулагдажа, Ленинградай зүүн зүгэй амиды хэлэнүүдэй дээдэ һургуулиин ректорээр томилогдоо һэн. Амагаевтай монголоор ехэ харилсадаг Н. Поппе тэрэнэй этигэл найдабаритай байгаалиин ухаан бодол, улас түрын һонор ухаан, ухаан бодолой хэлбэришэгүй байһые тэмдэглээ һэн^[1]. 1935 ондо профессор болоһон юм^[2]. 1935 оной январь һарада «институдай бүридэл һулаханаар үзэһэнэй, һэримжэеэ мохооһоной, ажабайдалые тодо бэшээр хүтэлбэрилһэнэй түлөө» гэһэн партийна шанга донгодолго абаа һэн. 1936 ондо нэгэ доро Вцик-эй дэргэдэхи Зүблэлтэ зүүн зүгэй үсөөн тоото үндэһэ яһатанай Курсануудай захиралай уялгануудые саг зуура дүүргэгшээр томилогдоо.

1937 оной сентябриин 30-да тушаагдаһан байна. 1940 оной февралиин 19-дэ статьягаар (РСФСР-эй Уголовно кодексын 58-дахи Статья) РСФСР-эй УК-гай 58-1а, 7, 11-дэхи статьягаар 8 жэлээр эрхэеэ хаһагдаа; Коми АССР-эй Севжелдорлагай 39-дэхи лагериин пунктда хэһээлтэ гараа. 1944 оной августын 18-да хаалтада наһа бараа.

1956 ондо сагааруулагдаа^[1]^[3].

Эрдэмтэ ажаябуулга

Наһанайнгаа һүүлшын жэлнүүдтэ «Монголдо болоһон хубисхалта хүдэлөөнэй түүхэ» гэһэн монографи бэлдэдэг байгаа^[1]^[2].

Шэлэгдэмэл хүдэлмэринүүд

Современная Монголия // Жизнь Бурятии. — 1924. — № 2/3. — С. 6-9.
Монголия на путях реформ // Жизнь Бурятии. — 1925. — № 9/12. — С. 4-10.
(Амуга). Очередные задачи хозяйственной политики в связи с денежной реформой // ХМ. — 1926. — № 2. — С. 1-7.
К вопросу о путях и перспективах социально-экономического развития Монголии: (Из доклада тов. Амуга на 5-м съезде МНРП) // ХМ. — 1926. — № 4/5. — С. 1-16.
1-я Монгольская ярмарка // ХМ. — 1927. — № 1. — С. 3-5.
Пятилетний план развития народного хозяйства и задачи массовой школы. — Верхнеудинск, 1930.

Мүн харагты

Буряад Улас
Москвагай зүүн зүгые шэнжэлэлгын дээдэ һургуули

Ажаглалтанууд

↑ ¹ ² ³ ⁴ Люди и судьбы, 2003
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ Справочник по истории КПСС
↑ Драма братьев Амагаевых: преследования, репрессии, концлагерь (ород хэлэн). Дата обращения: 11 январь 2026.

Ном зохёол

Амагаев (псевд.: Амуга) Матвей Иннокентьевич (1897—1944) // Люди и судьбы : Биобиблиогр. слов. востоковедов — жертв полит. террора в сов. период (1917—1991) / Подгот. Я. В. Васильков и М. Ю. Сорокина. — СПб.: Петербург. востоковедение, 2003. — ISBN 5-85803-225-7.
Василевский В. И. Революция и Гражданская война в Забайкалье : Краткий биогр. указ.. — Чита, 1989.
Егунов Н. П. М. И. Амагаев. — Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1974. — С. 100.
Рощин С. К. М. И. Амагаев: годы в Монголии. — Восток, 1997. — С. 43—52.

Ссылкэнүүд

Амагаев М. И. (неопр.) ez.chita.ru.
Амагаев Матвей Иннокентьевич. Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991. (неопр.) knowbysight.info.
Драма братьев Амагаевых: преследования, репрессии, концлагерь (ород хэлэн).

[ЛиС-1] ¹ ² ³ ⁴ Люди и судьбы, 2003

[кпсс-2] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ Справочник по истории КПСС

[3] Драма братьев Амагаевых: преследования, репрессии, концлагерь (ород хэлэн). Дата обращения: 11 январь 2026.

[1]

[2]

[3]

Засаг Буряадай АССР-та
ВКП(б)/КПСС-эй уласай хорооной нэгэдэхи секретарьнууд	Трубачеев Сахьянова Ербанов Игнатьев Кудрявцев Хахалов Филиппов Модогоев Беляков Потапов
ЦИК-гай Түрүүлэгшэнэр/Дээдын Зүблэлэй Президиумэй түрүүлэгшэнэр	Амагаев Ербанов Ильин Дабаин Маслов Доржиев Дампилон Бельгаев Борсоев Цыденова Цыремпилон Лобсанов Цыремпилон Хахалов Семёнов Бадиев Шомоев
Арадай Комиссарнуудай Зүблэлэй түрүүлэгшэнэр/Сайдуудай Зүблэлэй	Ербанов Ильин Доржиев Бельгаев Иванов Винтовкин Иванов Цыремпилон Болсохоев Филиппов Модогоев Барьядаев Пивоваров Саганов Булдаев Саганов