Шоно угайхид
| Эту страницу в данный момент активно редактирует Одхон басаган. Пожалуйста, не вносите в неё никаких изменений до тех пор, пока не исчезнет это объявление.
В противном случае могут возникнуть конфликты редактирования. Объявление размещено 09.02.2026 и не должно присутствовать на странице более двух суток. Для автоматического указания даты установки предупреждения используйте конструкцию {{subst:L}} |
| Шоно угайхид | |
|---|---|
| чонос, шоно | |
| Этноиерархи | |
| Яhан | монгол угсаатан |
| Арадуудай бүлэг | монгол арадууд |
| Дотор бүлэг | нирун-монголнууд |
| Юрэнхы мэдээлэл | |
| Хэлэн | монгол, буряад, ойрат, хальмаг |
| Үзэг бэшэг |
монгол бэшэг кириллица |
| Шажан мүргэл |
буддын шажан бөө мүргэл (тэнгэриин шүтөөн) |
| Уг гарбал |
нирун-монголнууд, шивэй, сяньби, хүннүүд, дунху |
| Түрэл | боржогон, нохос, тайчууд, сиджиут, эхирэд, дербет |
| Мүнөөнэй нютагжалга | |
|
|
|
| Түүхэтэ нютагжалга | |
|
|
|
Шоно угайхид (монгол хэлэн чонос, ород хэлэн чонос) — монголшуудай эгээл эртэ урдын отогуудай нэгэн. Энэ угай түлөөлэгшэдые Монголдо, Оросой Холбоото Уласта (Хальмагта, Буряадта, Эрхүү можодо, Усть-Ордын Буряадай тойрогто), КНР-тэ (Үбэр Монголой бэеэ дааһан можо нютагта) оложо болоно.
Этноним ба уг изагуурай гарбал
Чонос, мүнчинос, шонос, шинос и шонод (олон тоогой), нэгэ тоодо — монгол хэлэн чоно (шоно) монгол хэлэнэй элдэб нютаг хэлэнүүдһээ «шононууд» гэжэ оршуулагдадаг. Чанос гэһэн угай нэрын бии бололго эртэ урдын монголшуудта шонын тотемэй байһантай сэхэ холбоотой[1].
Монгол оршондо «шоно» гэһэн удхатай этнонимууд үргэнөөр дэлгэрэнхэй. Монгол угсаатанай "чино" гэһэн эртын дурдалгануудай нэгэн Сяньби аймагуудай нэгые бүридүүлдэг сяньбиин Зиндаатай холбоотой. Мүнөө үеын чиносцуудай сяньбиин зиндаатай холбоон тухай Б. З. Нанзатов бэшэнэ[2], Д. Д. Нимаев[3], Г. Сухбаатар[4].
Монгол угсаатан чонос каган жужаней Чоуну гэгшэһээ гаралтай гэжэ үзэдэг[5][6]. Чиногой угай түлөөлэгшэд[7](буртэ-чино)[8] Монголшуудай уг гарбал болохо Эргүү-кунай дэбисхэр руу нүү жужануудай үри һадаһад гэжэ тоологдог[7][8]. Чино отог (нукуз) дарлекинүүдэй бүридэлдэ гол байһан юм. Чино обогһоо бии болоһон модоной угай һарбаалжан нирунай отогууд ба отогууд болоно[7]: хияадууд[1][9], боржогонууд ба бусад[7]. Дарлекинууд ба нирунууд уран зохёолдо хамаг-монгол гэжэ алдаршаһан үндэһэн монголшуудай хоёр һалаа байһан юм[10]. Чинос гэжэ нэрэ хожомынь боржогоной нэгэ мүшэр[11]залгамжалан абаһан юм. Чиносууд мүн эхирэдүүдтэ (икиресүүдтэ)элинсэг хулинсагуудай бүлэг байгаа[12] ба булагадууд[13][14].
Эртэ урдын этноним монгол арадуудай домогто элинсэг[1] нэрэдэ, мүн түүрэгүүдэй манлайда байһан ашина угай нэрэдэ харуулагданхай[15]. Бүртэ-Чиногой нэрэ монголһоо нээрээ " хүхэ шоно» гэжэ оршуулагдадаг[16], ашина угай нэрэ - «дэлгэр шоно» мэтэ [15]. Буряадуудай этимологиин талаар адлирхуу удха шанартай[2][17], мүн баһа боржогон, бурд гэһэн монгол отогуудай нэрэнүүд[1].
Б. Р. Зориктуев байгал шадарай регионой монгол хэлэтэнэй эрхэ нүхэсэл хадаа эртэ урдын монгол буртэ-чино обогой эдэ газар дайдаар ерэһэн ушар болоно гэжэ тухайлна[18]. В. В. Ушницкиин ёһоор, Добун-Мэргэн Алан-Гоа хоёрой үбгэ һамганай холбооной хэһэгтэ бүртэ-чиносцуудые хори болон баргуудтай холбохо угсаатанай үйлэ ябасын үрэ дүн томьёологдоо[19].
Түүхэ
Чанос обогой дурдалга «Монголой Нюуса тобшо» соошье, Рашид ад-Динай «Угай бэшэгүүдэй суглуулбари» соошье дайралдадаг. Бэшэмэл сурбалжануудай ёһоор, Чонос Чингис Хаанда нэгэдэһэн түрүүшын монгол отогуудай нэгэн болоно[20].
Рашид ад-Динай ёһоор, чонос обог Боржогон отогой һалаа болоно. Чаракэ-Лингум Гурбан хүбүүтэй байгаа: Улукчин-Чинэ, Гэнду-Чинэ ба Суркудуку-Чинэ, хоёр ахатан ба чонос отогой эхи үгөө. Одхон хүбүүниинь Амбагай хаанай эсэгэ болоно. Чаракэ-Лингум өөрөө Иимэ гарбалтай байгаа: Бодончар—Хабичи-баатар—Дутум-Мэнэн-Хайду-Чаракэ-лингум[11]."Монголшуудай Нюуса домогой" ёһоор, Хайду Мэнэн-Тудунай (Дутум-Мэнэнэй) аша Хүбүүн, Хачи-хүлэгэй (Хачи-Кулюгай)хүбүүн байгаа[21]. Чинос обог Алан-гоаһаа гараһан нирун-монголшуудай тоодо дурдагдана[22].
Чанос обогтон тайжуудай обогһоо гараһаншье һаа, Чингис хаанай тайжанартай дайнай үедэ Тэдэ Чингис Хаантай нэгэдэһэн байгаа гэжэ Рашид-ад-Дин бэшэһэн байдаг. "Ахынгаа һамгые даажа абаад, тэрээнһээ хоёр хүбүүдые түрэжэ, нэгыень Гэнду-Чинэ, нүгөөдыень Улукчин-Чинэ гэжэ нэрлэһэн Чаракэ — Лингумай хүбүүдһээ һалаабша хүтэлнэ. Чинос хадаа чинэһээ олоной тоо мүн. Гэнду-Чинэ — шоно-эрэ гэһэн нэрын удха, Улукчин-Чинэ-шоно гэһэн удха»[23]. Чоносов «Нохос|нукуз» гэжэ нэрлэдэг байгаа, нукузуудые мүн лэ ондоо уг — «дарлекин» гэжэ, үнэндөө монголшуудта хабаатай. Энэ угсаатан «түмэр хадые дархашуулай далан арһаар хайлуулжа» гараһан, Эргүнэ-кун гэжэ нютагһаа гараһан гэжэ эндэ онсо тэмдэглэгдэнэ (Энэнь Мүн Ашина обогой уг гарбал тухай зарим домогуудта таарана)[24].
"Нюуса домогой" ёһоор, Жамуухын Далан-Балжуудай байлдаанда (1190) Тэмүүжэнэй сэрэгүүдые хашажа шадаһанай удаа, " чонос угай княжичуудай далан тогоон соо шанахыень захирба»[25]. Иимэ хэрзэгы сааза эхирэдүүд (дунда-монгол. икиресүүд) Мулхэ-Татаха Боролдой Хоёр жамуухын ставкада Байхадаа, Жамуухын сэрэгүүдэй талаһаа ерэхэ аюул тухай Чингис Хаанда һэргылбэ. Эхирэдүүдэй Чингис Хаанда һэргылһэн ушар эхирэд болон боржогонуудай түрэлэй холбоогоор тайлбарилна. Ёһо журамай ба ёһо журамай бүхы гуримуудые нэбтэрүүлһэн түрэл холбоониие шүтэлгэ, шэнжэлэгшэдэй һанамжаар, иимэ эрхэ байдалда ори ганса идхалгын шалтагаан шахуу байгаа. Хэдэн шэнжэлэгшэдэй ёһоор, Чингис Хаанай элинсэг Бүртэ-Чиногой эхирэдүүдэй угсаатан байһан юм. Бүртэ-Чиногой эхирэдүүдтэй түрэлэй байһые харуулһан баримтануудай нэгэн Гэхэдэ, Бүртэ-Чиногой нэрэ — эхирэд угай хамнай-шоно, борсой-шоно, оторшо-шоно, шубтхэй-шоно, түмэнтэй-шоно, буга-шоно, ехэ-шоно, бага-шоно гэхэ мэтын бүлэгүүдэй аналоги мүн лэ түүхэ домогуудаар гараһан газарынь — баруун тала байгалай[26], эхирэдүүдэй уг гарбал. Шоно (хонос) мүнөө сагта эхирэдэй эгээл томо отогуудай нэгэн юм[27][28].
Зарим эрдэмтэд[29] монгол арадуудта хабаатай чонос гэжэ хальмаг (ойрадай) аймаг (род) аяар холын ашина угай амиды үлэһэн һалаа болоно гэжэ тоолодог. Хальмагта чонос отог гансал дербедүүдтэ (дервюдүүдтэ, бага-дербедүүдтэ, ики-дербедүүдтэ) ба бузавуудта, ондоогоор хэлэбэл, доной хальмагуудта (урид байһан. ст. ба Хазарай каганатах (хазарай хотонуудые малталгын үедэ археологууд олдоһон) ба Хальмаг Уласай Тунга аймагай Бага-Чонос гэжэ нэрэтэй адли нэрэтэй тосхондо, эргени гэжэ нэрэтэй газарта ажаһуудаг бага-чонос гэжэ мүнөөнэй ойрат-хальмаг аймаг (отог) хоёр ойрадаар «мушэр, ундэр газар»гэһэн удхатай. Ашина обогой Баруун һалаагай Хазарай каганадта зонхилхо үе сагые л. Н. Гумилёв зураглаа[30].
Чонос угай дээдэ изагууртан уг гарбалаараа тайжууд, артахан, сижиут отогуудай зонхилогшодтой холбоотой. XII-XIII зуун жэлэй уулзуур дээрэ чонос Хэнтэйн хадануудта байрлажа, Чингис Хаан Жамууха Хоёрой хоорондохи тэмсэлэй үедэ нэгэнтэ бэшэ аюулда ороһон юм. XIV-XVI зуун жэлнүүдтэ чонос зүүн Монголой халхын түмэндэ ородог байгаа, харин тэдэнэй хаан-изагууртан тэрэ үеын улас түрын хэрэгүүдтэ эдэбхитэйгээр хабаададаг ба айхабтар нүлөөтэй байгаа[31]. Шонос угай хияадууд, боржогонууд һалаатаа гэжэ зарим эрдэмтэд тоолодог[9]. Үндэһэн монголшуудай ехэнхинь нохос, хияад отогуудһаа гарбалтай, түрэл гарбалтай байһан юм. Тиимэһээ шэнжэлэгшэд боржогонуудые ба хияадуудые чоностой холбодог байгаа[1].
Оршон үе саг
Монголой чоносууд
Мүнөө Үедэ Монголдо "шоно, чонос, чонод, Чон, дээдэ (дээдэ) ба доодо (доодо) шононууд, долоо шоно ба чонойхон" гэһэн отогууд Тариат, Хангай, Ихтын-Тамир архангельска аймагай сомонуудта бүридхэгдөө; Баян-Агт, Сайн, Могод, Хишиг-Үндэр, Бүрэгхэн, Дашинчилэн, булган аймагай гүрванбул сомонууд аймагууд; зүүн аймагай чулүнхороот, чойбалсан, сэргэлэн дорнод Сомонууд; дунда-Гобиин Аймагай эрдэни-далай, дэлгэрхэнгай, хүлд, Мулус, Үлзийт сомонууд; Сомонах Булнай, Эдэнэр-Завхан аймагай Уула, Цаганчулууд, Сонгоол; урда-Гобиин аймагай Сомонах Тарагт, Зонхобо-Улаан, Сант, Баянгол, Үбэрхангайн аймагай Аймаг; манлай, Номгон, Баяндалайн сомон; Зунбүрэн сомон, Сэлэнгын аймагай Орхонтуул; Сомонах Өөлдэрширээт, Эрдэнэсант, Түб Аймагай Бүрэн; сомонах үргөөн, Эрдэнэбүрэн, Дуут, Баян-Овоо Болон Хобдогой Аймагай Норовлин[32][33]. Оросой Холбоото Уласай буряадуудай болон Үбэр Монголой (АРВМ КНР-ЭЙ АРВМ арадуудай дунда чоно, чонос, чонрук отогууд мүн лэ бүридхэгдөө[34][35].
Чоносовһоо монголой "тугчин," угай түлөөлэгшэд боложо, халхын Түшээтэухановай аймагай дзасагай мэргэн хушуунда Сүлдэн Хушха Толгой гэжэ газарта хадагалагдажа байһан сагаан тугай ёһололые гүйсэдхэгшэд (совр. Зүүн-Гобиин аймагай Хөөрвсгэл сомон). Чоносууд монгол угай юншиэбу (еншөөбу)бүридэлдэ мүн лэ тэмдэглэгдээ[1].
Чоносууд Халха-монголшуудай, этигэл-монголшуудай бүридэлдэ мэдээжэ[1], (Монгол) баядуудай (шононуудай Долоон отогууд (чоннон, чонод), чоносхон), олетов (чонохон отог), дархатов (чонод отог), алтайн уряанхайшуулай (чоно отог)[36], дербетов[37].
Монголдо удаадахи угай обогуудые абажа ябагшад ажаһуудаг: чонос, чонос боржигин, чонос боржигон, чонос дархад, чоносууд, бага чоно, боржгин чонос, боржигин чонос, боржигон чоно, боржигон чонос, бөртө чоно, бөртэ чоно, долоон чоно, доод чоно, дунд чоно, дээд чоно, дээд чонос, их чоно, их чонос, улаан чонос, хар чоно, хар чонод, хар чонос, хөх чоно, хөх чонос, цагаан чоно, цагаан чонос, чинос, чон, чоно, чоно дархад, чоно долоон, чоно өзөөд, чонод, чоной, чонойхон, чононхон, чонохон, чонс, чонсууд, чонуд, чонус, чонууд, чонхон, шонос, шонс, шонход, шонхон. Тоологдоһон обогуудые абажа ябагшадай хамтын тоо 25 мянганһаа дээшэ хүн болоно[38][39].
Бурд (бүрд, бүрд), үшөө нэгэ монгол отог, нэрэнь шонын тотемтэй холбоотой, гол Түлэб Гобидо ажаһуудаг: Сомонууд Өөгшөөн, Эрдэнэ, Сайхандулаан, Мандах, Хүбсэгэл, Хатанбулаг, Улаанбадрнууд Дорно-Гобиин аймаг; сомонууд Өөдндршил, Өөлзийт Дунда-Гобиин аймагай; сомонах цогтцэций, манлай, ханбогд урда-гобиин аймагай; сомонах Баянчандмань, Борнуур, батсүмбэр, Жаргалант, Цээл Түб Аймаг; бурд, бурдуд-Сүүнгов, Тэс, Хягас, Наранбулаг, Баруунтуруун сомонуудай баядуудай дунда, Улаангомдо дербедүүдэй дунда (бурууд, бурд), Сомонууд Өөлгий, Өөмнэ Гоби, Убсунур аймагай Ба торгуудай Булган Сомондоа[33].Бурдуд Убсунурай аймагай Тариалан сомоной хотон (бурд, бурдуд) бүридэлдэ бүридхэгдөө. Мянгатануудай дунда борт угай түлөөлэгшэд мэдээжэ[36] (бурд)[40]. Халхуудай, чахарнуудай дунда бурууд мэдээжэ[1] ба урянхайнууд[19]. Бүрд отогой түлөөлэгшэд[1] (бурат)[41] Үбэр Монголой чахарай аймагуудта ажаһуудаг[1][41]. Бурууд отог буряад угтай зэргэлһэн хонгоодорнуудай тоодо мэдээжэ[42].
Шоно угай буряадууд
Шоно буряад обогтон эхирэдүүдэй бүрилдэ эгээн томо отогуудай нэгэн юм[2], булагадуудтай зэргэлээд ажаһуудаг заншалта ёһоороо[43]. Эхирэдүүдһээ гадна шоно буряад угсаатанай удаадахи бүлэгүүдэй бүридэлдэ ородог гэбэл: атаганов (шоно отог, чонад), ашибагатов[44], баргууд (уг шоно)[45], хонгодорнууд ( чонуд, чонод уг)[43][42], үзөөнүүд (уг шоно узон[46]), хамниган (угууд шоно узон[46], чино-намят[47]), Хори-буряад (хухур (омог) шоно галзууд б сагаангууд угуудһаа)[48], алайрай (уг шоно бурутхан), верхоленскын, ольхоной буряадууд[49], түнхэнэй[50], захааминай, ахын (уг шонорог), баргажанай, худари, сэлэнгын (шоно, чонад) ба хориин буряадууд[49]. Хэдэн шэнжэлэгшэдэй хубилбаринуудаар, булагадууд чиносцев обогой (чонос) үри һадаһад болоно[13][14][12].
Эхирэд угай бүридэлдэ һалаанууд ородог: хамнай-шоно, басай-шоно, борсой-шоно, бурлай-шоно, оторшо-шоно (оторши-шоно), шубтхэй-шоно (шибтүхэй-шоно, шубтэхэ-шоно, сабтуухай-шоно), тументэй-шоно (тумэнтэй-шоно), обхой-шоно, буга-шоно, ехэ-шоно, бага-шоно (бисэгэн-шоно), богол-шоно (босогол-шоно), согол-шоно (соогол-шоно), нетун-шоно (нэтуг-шоно), таанууд-шоно, балтай-шоно, эмхэнууд, заяахай, ураг стаариг, хайтал, адаг-шоно[51][44][28][52][53][54], гильбира (гэльбэрэ), янгажин, баянгол, абазай[55], цоогол абазай[56], баяндай-шоно, хэнгэлдэр-шоно, олзон, аадаг-хамнай-шоно, харал-шоно[57], хонхо-шоно[58], онходой-шоно, боро-шоно, улан-шоно, уха-шоно[59], яртага, хаядул[55], зуhэдээ-шоно (зухэдэй-шоно, зуhэдэй-шоно)[53], хурэн[53][60], найрай[61], бага-орла (бага-шоно), сочуль (соогол), хайтель (хайтал), суглуулагдамал, галзутх (галзууд)[62][61].
«Сэлэнгын зургаан отогой бии Болоһон Түүхэ» гэһэн угай бэшэг соо хэдэн арбаад шоно дурдагдажа, отогууд-отогууд болгогдоо һэн. Эхирэдэй аймагай Нэгэдэхи оток Шоно (Чонорудский) соо гурбан арбатан ородог байгаа: гильбиринская «десятка» шоно, абзайн «десятка» шоно, харганадай «десятка» шоно; Хоёрдохи оток Шоно удунгинские и баянгольских эхиритов[55]. Ивалгын буряадуудай шоно уг изагуур хадаа хамнай-шоно, согол-шоно, борсой-шоно гэһэн түрэлнүүд болоно[55], найрай[61]. Ивалгын буряадуудай шоно отогто иимэ янзанууд ородог: хамнай-шоно, согол-шоно, борсой-шоно[55].
Хальмагай шоно угайхид
Мүнөө Үедэ Хальмагта ики-чонос, бага-чонос, шарнут-чонос гэхэ мэтэ отогой таһагуудые оложо болоно. Хожомынь Хальмагта чонос угай олон таһагууд өөрын нэрэтэй болоо, жэшээнь, чонос угай ики-дербетовскэ аймагай арван Ахнуд ики-тугтуновска аймагай нэрэ. Хальмагта чоносов нарайлалга хальмаг арадай субэтнос дрвд (дербет) — ики-дербетов, бага-дербетов, бузавуудай бүридэлдэ дайралдадаг ба Целиннэ (ики-чоносы, бага-чоносы), Сарпинска (шарнут-чоносы), Малодербетовскэ (му-чоносы, сян-чоносы), городовиковско (ахнуд-чоносы) ба яшалтын (чоносы) аймагуудай.
Дербет-зюнуудай бүридэлдэ нарайлалга мэдээжэ: ики-чонос, бага-чонос, шарнут-чонос. Дербет-шабинернуудай бүридэлдэ бягяс-чонос, му-чонос мэдээжэ. Уг гарбалаараа бягьяс-чоносууд ики-чоносуудта, му-чоносуудта — бага-чоносуудта хабаатай. Бяргяс-чоносууд Дунду-хурулай шабинернуудай угсаатанай бүлэгэй хуби болоно, мүн тэдэнэй угай хурул тус дасан болоно[63]. Шарнут-чоносы, У.Э. Эрдниевэй мэдээгээр, шарнут, чоносов гэһэн угсаата бүлэгүүд ороно. Арвана шарнутов: джанагихин, атагихин, жамба-шарвакин. Арвана чоносов (домогой ёһоор, Тэдэ Бага-чоносовско аймагһаа гарбалтай): авганар, эмгечюд, джава-ламинхин, аджикин, байгуд[64]. Мүн шарнут-чоносов арвана сяядюд ээджинкин хоёрой дунда дурдагдана[63].
Ики-чоносуудай уг соо удаадахи арбангууд оруулагдадаг: сян авганар, му авганар, хасгуд, буудршнар, яндык, адгуд, будчинар, харнуд (хануд). Бага-чоносууд угуудай 8 бүлэгүүдые багтаадаг — арванов:авганар, гончкуд, келкяд, хадаргас, харнуд, ходжгрмуд, шарнуд, шаджнахн[63], по данным У. Э. Эрдниева — также хазгуд, шарнахин, марлахин[64]. Бага-чоносуудай дунда мүн лэ ерүүл арван ики-бухусов илгадаг[63].
Арадай домогой ёһоор, Доной Сэрэгэй можодо ородог бембядяхин чоносуудта ородог байгаа. 20-ёод онуудай эхеэр Большедербетовскэ нютагта нүүжэ ерэһэн ураалай хальмагуудай дунда чоносуудай хуби дайралдадаг. Хальмагуудай дунда чоносууд хэлэлгын, ёһо заншалай ба заншалнуудай талаар дербедүүд болоно[37][65].
Мүн харагты
- Нирун-монголы
- Борджигины
- Ашина
- Тукюе (Дулга)
- Шонын шүтөөн монголшуудта
- "Шонын Тотем" -Үбэр Монголой нүүдэлшэдтэ зорюулагдаһан хитад-француз драмын кино.
Ажаглалтанууд
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1
- ↑ 1 2 3 «Этногенез западных бурят (VI-XIX вв.)» // Нанзатов Б. З. ИРКИПЕДИЯ - портал Иркутской области: знания и новости. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ Нимаев Д. Д. Буряты: этногенез и этническая история. — Улан-Удэ, 2000. — 190 с. — С. 151.
- ↑ Сухбаатар Г. Сяньби. — Улаанбаатар, 1971. — 217 с . — С. 50.
- ↑ Викторова Л. Л. Монголы. Происхождение народа и истоки культуры / Д. И. Тихонов. — Москва: Наука, 1980. — С. 131. — 225 с.
- ↑ Хандсурэн Ц. К вопросу о происхождении жужаней и их столицы Мумо-чэн. — Улан-Батор, 1973. — С. 204.
- ↑ 1 2 3 4 Зориктуев Булат Раднаевич Образование монгольского рода борджигин // Новые исследования Тувы. — 2014.
- ↑ 1 2 Ушницкий В. В. Участие монгольского компонента в формировании этнокультурного ландшафта Якутии // Северо-Восточный гуманитарный вестник. — 2019. — № 3 (28). — С. 46—54. — ISSN 2218-1644.
- ↑ 1 2 Гонгор Д. Халх товчоон-1. Улаанбаатар, 1970. 340 х.
- ↑ Общественные науки в МНР. — Наука, 1977. — С. 47. — 227 с. Архивная копия от 24 октябрь 2021 на Wayback Machine
- ↑ 1 2 Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Книга 2.
- ↑ 1 2 Маркус С. В. Тува: словарь культуры. — Академический проект, 2006. — С. 99—100. — 830 с. — ISBN 9785902358930
- ↑ 1 2 Происхождение аборигенов Сибири и их языков: материалы межвузовской конференции 11-13 мая 1969 г. / А. П. Дульзон. — Издательство Томского университета, 1969. — С. 135. — 242 с.
- ↑ 1 2 Бадмаева Р. Д. Бурятский народный костюм. — Улан-Удэ: бурятское книжное издательство.
- ↑ 1 2 Гумилев Л. Н. Древние тюрки. II. Предки. gumilevica.kulichki.net. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ Гринцер П. А. Литературные связи Монголии. — Изд-во "Наука," Глав. ред. восточной лит-ры, 1981. — С. 20. — 430 с.
- ↑ Центрально-азиатский шаманизм: философские, исторические, религиозные аспекты / И. С. Урбанаева. — Улан-Удэ, 1996. — С. 116. — 157 с. — ISBN 9785762311687
- ↑ Зориктуев Б. Р. Об этническом составе населения Западного Забайкалья во второй половине I — первой половине II тысячелетия н. э. // Этническая история народов Южной Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск, 1993. — С. 124.
- ↑ 1 2 Ушницкий В. В. Основные версии происхождение бурятского народа // Известия Лаборатории древних технологий. — 2015. — В. 4 (17). — С. 52—60. — ISSN 2415-8739. Архивировано из первоисточника 2 май 2019.
- ↑ Фазлаллах Рашид-ад-дин. Сборник летописей-публикация 1946-1952 годов томI->Книга 2->Раздел 1. Часть 1. vostlit.info. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ Перевод С. А. Козина. Сокровенное сказание , 45—46. (ород хэлэн). Дата обращения: 8 январь 2026.
- ↑ Фазлаллах Рашид-ад-дин. Сборник летописей-публикация 1946-1952 годы.Том I->Книга1->Указатель названий народов (ород хэлэн). www.vostlit.info. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ Фазлаллах Рашид-ад-дин. Сборник летописей-публикация 1946-1952 годы.Том I->Книга 1- Раздел 4 (ород хэлэн). www.vostlit.info. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ Митиров А. Г. «Ойраты-Калмыки: века и поколения».1998. Элиста.
- ↑ Перевод С. А. Козина. Сокровенное сказание § 129. (ород хэлэн). altaica.ru. Дата обращения: 8 январь 2026.
- ↑ Перевод С. А. Козина. Сокровенное сказание § 1. (ород хэлэн). altaica.ru. Дата обращения: 8 январь 2026.
- ↑ Алексей Гатапов. История племени Эхирид полна загадок. buryatia.ru. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ 1 2 Эхириты (ород хэлэн). ИРКИПЕДИЯ - портал Иркутской области: знания и новости. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ Молокин А. Итиль: второй Иерусалим.
- ↑ Гумилёв Л. Н. Открытие Хазарии. VII. Могилы и размышления Архивная копия от 25 июль 2018 на Wayback Machine.
- ↑ Gаldan. Erdeni-yin erike. Хэвлэлд бэлдсэн Ц. Насанбалжир хэвлэлд бэлтгэв // Monumenta Historica. T. 3. Fasc. 1. Улаанбаатар, 1960. 183 х.
- ↑ Монгол Ард Улсын угсаатны судлал, хэлний шинжлэлийн атлас. Т. I. 75 х.; Т. II. 245 х. Улаанбаатар, 1979.
- ↑ 1 2 Тайжиуд Аюудайн Очир, Бэсүд Жамбалдоржийн Сэржээ. Монголчуудын овгийн лавлах. Улаанбаатар, 1998. 67 х.
- ↑ Нимаев Д. Д. Буряты: вопросы этногенеза и родоплеменная структура // Проблемы бурятской филологии и культуры. Иркутск, 1995. 169 с.
- ↑ Зориктуев Б. Р. Эргунэ-кун и начальные этапы монгольской истории // Монгольская империя: этнополитическая история. — Улан-Удэ, 2005. — C. 9—69.
- ↑ 1 2 Нанзатов Б. З. Этнический состав и расселение народов Монгольского Алтая и Прихубсугулья в начале XX века // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология. — 2013. — № 2. Архивировано из первоисточника 27 март 2019.
- ↑ 1 2 Эрдниев У. Э. Калмыки: Историко-этнографические очерки Архивная копия от 20 ноябрь 2018 на Wayback Machine. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с.
- ↑ Үндэсний Статистикийн Хороо. mn/sonirkholtoi. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ Ургийн овгийн талаарх мэдээлэл. burtgel.gov.mn. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ Монгол овог аймгууд. bbs.52pcgame.net. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ 1 2 Зориктуев Б. Р. Происхождение древнемонгольских терминов киян и кият // Вестник БГУ. — 2010. — С. 96—101. Архивировано из первоисточника 28 февраль 2020.
- ↑ 1 2 "Мой род — моё начало — Краеведческий портал Бурятии и Улан-Удэ. Информационный портал Родное село", selorodnoe.ru. 2026-02-09. Archived from the original on 2018-06-24.
- ↑ 1 2 История Калмыкии. kalmyki.narod.ru. Дата обращения: 9 февраль 2026. Архивировано 20 ноябрь 2018 года.
- ↑ 1 2 Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные. Историко-лингвистическое исследование. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1972. — 664 с.
- ↑ Баргачуудын тухай түүхээс (ород хэлэн). topmedee.mn. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ 1 2 Д. Г. Дамдинов Д. Г. Дамдинов — исследователь хамниганского этноса. — Улан-Удэ: Буряад үнэн, 2010. — 140 с.
- ↑ Нанзатов Б.З. Шундуинские хамниганы в XIX в.: этнический состав и расселение // Oriental Studies. — 2018. — Т. 3. — № 3. — С. 54—60. Архивировано из первоисточника 9 май 2019.
- ↑ Нанзатов Б. З., Содномпилова М. М. Хоринская степная дума в XIX веке (этнический состав и расселение хоринских бурят) // Вестник БНЦ СО РАН. — 2016. — № 3 (23).
- ↑ 1 2 Нанзатов Б. З. Племенной состав бурят в XIX веке // Народы и культуры Сибири. Взаимодействие как фактор формирования и модернизации. — 2003. — С. 15—27. Архивировано из первоисточника 16 ноябрь 2021.
- ↑ Малзурова Л. Ц. Легенды и предания хонгодоров. Автореферат / С. Ш. Чагдуров. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского госуниверситета, 2004. — 28 с.
- ↑ Буряты, родоплеменные и этнотерриториальные группы в XVII—XIX вв. (ород хэлэн). ИРКИПЕДИЯ — портал Иркутской области: знания и новости. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ Нанзатов Б. З. Верхоленские буряты в XIX веке: этнический состав и расселение (ород хэлэн). «Известия Иркутского государственного университета». isu.ru. Дата обращения: 8 январь 2026.
- ↑ 1 2 3 Балдаев С. П. Родословные легенды и предания бурят. Ч. 1 — Улан-Удэ, 1970.
- ↑ Буряад үнэн. Буряад шудалал (ород хэлэн). burunen.ru. Дата обращения: 9 февраль 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 Доржиев Бимба Ц., Эрдынеев В. Л., Будаева Н. П., Цыдыпова Т. П. Ивалга голдо hуудалтай зоной угай бэшэг (Родословная иволгинских бурят) / Бимба лама Доржиев, гэбшэ-лама Иволгинского дацана "Хамбын хурэ". — Улан-Удэ, 2012. — 424 с.
- ↑ Б. Адъяа, Д. Дэмбэрэлдорж Уг эхийн бичиг. — Эрдэнэт: Монгол Судар, 1998. — С. 78. — 104 с.
- ↑ Абаева Л. Л. Культ гор и буддизм в Бурятии: (Эволюция верований и культов селенгин. бурят). — Наука, 1992. — 139 с. — ISBN 9785020101043 Архивная копия от 10 август 2020 на Wayback Machine
- ↑ Нанзатов Б. З. Кударинские буряты в XIX веке: этнический состав и расселение // Вестник БНЦ СО РАН. — 2016. — № 4 (24). Архивировано из первоисточника 1 июль 2019.
- ↑ Нанзатов Б. З. Этнический состав и расселение ольхонских бурят в конце XIX века // Евразия в кайнозое. Стратиграфия, палеоэкология, культуры. Вып. 6. — 2017. Архивировано из первоисточника 2 май 2019.
- ↑ Базаров Б. Д. Таинства и практика шаманизма. — Улан-Удэ: Буряад унэн, 1999. — 280 с.
- ↑ 1 2 3 Нанзатов Б. З. Селенгинские буряты в XIX в.: этнический состав и расселение (северный и центральный ареалы) // Вестник БНЦ СО РАН. — С. 79—95. Архивировано из первоисточника 9 октябрь 2019.
- ↑ Материалы по истории и филологи Центральной Азии / Труды. Бурятский комплексный научно-исследовательский институт. — Бурятское книжное изд-во, 1965. — С. 98.
- ↑ 1 2 3 4 Бакаева Э. П. Об этнических группах калмыков и буддийских хурулах Малодербетовского улуса Калмыцкой степи Астраханской губернии в конце XIX в. // Вестник БНЦ СО РАН. — 2013. — № 2 (10). — С. 91—112.
- ↑ 1 2 Эрдниев У. Э. Материалы по калмыцкой этнонимии // Научное наследие профессора У. Э. Эрдниева. — Элиста: Изд-во КалмГУ, 2005. — С. 113—130.
- ↑ Батыров В. В. Очерки истории традиционной культуры калмыков второй половины XIX вв. Монография. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 226 с. — ISBN 978-5-906881-21-2
Ном зохёол
- Доманин А. А. Монгольская империя Чингизидов. Чингисхан и его преемники. — М.: Центрполиграф, 2005. — С. 415. — ISBN 5-9524-1992-5;
- Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. Т. 1. Кн. 1. Пер. Л. А. Хетагурова, 1952;
- Юань-чао би-ши. Сокровенное сказание монголов. Пер. С. А. Козина, 1941.