Хяагтын хэлсээн, 1792 оной

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Хяагта хотодо болоһон хэлсээн (ород хэлэн Кяхтинский договор (1792), хитадай эгээлэй 恰克图市约) — Оросой ба Цин эзэнтэ гүрэнүүдэй хоорондо баталагдаһан Хяагта ба хилын харуулай гуримаар Ород-Хитад худалдаа наймаанай гурим тухай уласхоорондын акт 8 (19) февраль 1792 ондо.

Уридшалһан түүхэ

1727 оной Хяагтын хэлсээнэй ёһоор Орос ба Цин Хитад хоёрой хоорондо Хяагта ба Цурухайтуйда пошлиногүй худалдаан нээгдэбэ. XVIII зуун жэлэй тэнһээ эхилжэ Хяагтын наймаан орос Гүрэндэ тамуужанай түлбэриин түхэлөөр айхабтар ехэ олзо үгэдэг боложо, һангай хамбынуудай олзо оршоһоо хэдэн дахин ехэ байгаа.

Хяагта 1780-аад онуудта

Гэбэшье, тэрэ «хитадай наймаашаниие дээрмэдэхэ хэрэг» гэһэн ушарһаа таһалдаһан юм: 1782 ондо хилын оросой талада ажаһууһан бүлэг буряадууд хилэ алад гаража, хитадай наймаашаниие тоноһон байна. Урга хүрөөд, тэрэнь гомдол барижа, удаан мүрдэлгын үедэ 1784 он болотор хитадай тала дээрмэдэлгэдэ хабаадагшадые бултыень тогтоогоо. Цин талада ажаһуудаг тэдэниие барижа тушаагаад, албан тушаалтад россиин талаһаа суг ажаллагшадые тушааха эрилтэ россиин засаг баригшадта дамжуулаа, мүн дээрмэдэлгэдэ тэдэнэй хабаадалга гэршэлэгдэбэл — тэндээл саазалха. 1784 оной сентябрь һарада хилэ дээрэ хоёр гүрэнэй түлөөлэгшэдэй уулзалга боложо, гэршэлгэнүүдые элирүүлһэнэй дүнгөөр бүхы баригдаһан хүнүүдэй гэм дууһан тогтоогдоо, гэбэшье Оросой майор Налабородин Елизавета Петровнагай үеһөө хойшо Орос гүрэндэ хүсэндөө байһан «байгаалиин» толгойн сааза болюулһыень дурдан, энээнэй орондо гэмтэдые ташуураар ба сүлэлгөөр хэһээхыень шиидхээ. Налабородин иимэ хэһээлтын һүүлээр ехэнхидээ үхэдэг гэжэ Цин талые этигүүлхэеэ оролдоо, харин дзаргучи Юнлин толгойн сааза эриһэн Ород-Хитад хэлсээ хатуугаар дүүргэхые үсэдөөр баадхажа, хитад наймаашадта ородуудтай худалдаа наймаа болюулхыень захираа.

Удха

Бэшэг бэшэлгэдэнь россиин Сенат цинский Лифаньюань орохо баатай болоо; тэрэ һамбаандань худалдаа наймаан зогсожо, Хяагтын худалдаа наймаанай болиһонһоо боложо, буряадууд, ородууд эд бараанда, эд хэрэгэсэлээр дуталдажа байгаа. Хитадай талын хэһэн мүрдэлгын дүнгѳѳр хуули бусаар хилэ гаргалгын айхабтар ехэ хэмжээнүүд нээгдэһэн хадань, Цин талаһаа харюусалгата алба хаагшадай хэһээлтэ хэгдэжэ, хилэ хамгаалга шангадхагдажа, цин харуулшад буряадуудай цин талада юушьеб худалдажа абаха гэһэн бүхы һэдэлгэнүүдтэ хатуу харюу үгэжэ захалаа һэн. Оросой тала мүн лэ хилэ бэхижүүлжэ эхилээ, тиин зүрилдөөн хэдэн жэлээр унжагайраа. Тиихэ зуура, сүлэгдэһэн гэмтэ хэрэг үйлэдэгшэд сүлэлгэдэ хэмжэбэ, харин хилэ дээрэ жэжэ зүрилдѳѳнүүдэй дүнгѳѳр толгойн саазада тэрэл асуудал бии болоһон шэнэ гэмтэ хэрэг үйлэдэгшэд баригдаа. Хэрэгэй унжагайржа байхые харахадаа, цин амбань Сун Юнь 1784 оной Цяньлун эзэн хаанай зарлиг дээрэ үндэһэлэн, ородуудай толгойе ташуураар сохижо, үхэтэрнь һэлгэхые зүбшөөрһэн, 1790 ондо Хяагта хотодо хоёр талаһаа гэмтэдые суглуулжа, ородуудта гэм хэгшэдые ташуураар хэһээхые зүбшөөбэ. Цин засаг баряашадай барибшалһан, эгээл хүндэ гэмтэ ябадал гаргаа гэжэ гэмнэгдэһэн российскоподдан Буряад Дабаадай баханада уягдаад, гурбан зуун ташуураар сохиһоной удаа наһа бараа; удаань ород гүрэндэ баригдаһан буряадуудтай хэдэн ондоо хэрэгүүд адлирхуу аргаар зүбшөөгдөө. Гэбэшье Бээжэндэ Сун Юнягай үүсхэл тухай мэдэхэдээ, уур сухал боложо, тушаалаа доошолуулһан байна.

Бэелүүлгын түүхэ

«Хитад наймаашаниие дээрмэдэлгэ тухай хэрэг» тушаа россиин Сенадһаа албан ёһоной харюу абаһанай һүүлээр лэ цин тала энэ ушар барагдаа гэжэ тоолоо, гэбэшье эндэ үшѳѳ нэгэ ушар болоо: Цин албатан Лама Самайрин төөрижэ, казахуудай нүүдэлдэ орооб гэжэ мэдүүлбэ, харин тэдэнэрынь тэрэниие Орос гүрэн богоол болгожо худалдаба, тэндэ Ород Хотын губернатор Оромдоо тэрээндэ торгоут тайжада сургуч тамгатай бэшэг дамжуулба, тэрээн соо ородууд Цинүүдһээ торгоутуудые буляан абаха хүсэлтэй гээд хэлэгдээ.1791 оной апрель соо энэ бэшэгые цин засаг зургаанууд удхыень ойлгуулха эрилтэтэйгээр Оросой Эзэнтэ гүрэнэй Сенадта эльгээһэн байгаа. Хяагта, Эрхүү хотонуудта ород гүрэнэй ноёд «Оромдоо» гэжэ нэрэтэй хото үгы һэн тула энэ хэрэг яаха аргагүй хуурмаг болгогдоо гэжэ цин түлөөлэгшэдые найдуулаа. Оросой Сенат һүүлдэнь цин засаг баригшадта бэшэг яаха аргагүй хуурмаг гэжэ дуулгаба: ласа тамгада оросой эзэнтэ гүрэнэй гербтэй юрын мүнгэн дарагданхай, харин бэшэг өөрөө хуурмаг алдуу элирүүлһэн бэшэгтэй. Хэрэг мүрдэлгын үедэ Самайрин хилын хуули бусаар ороһоной ба оросой дэбисхэр дээрэ цин засагайхидай зүбшөөлгүйгөөр байһанай түлөө хэһээлтэһээ айжа, өөрөө бэшэг зохёогоо гэжэ мэдэрээ.

Дүнгүүд

Сун Юнь тушаалдаа һэргээгдэжэ, Эрхүүгэй амбан захирагшые Хяагта ерэхыень хабарай эхиндэ хэлсээ хэхыень уриба. 1792 оной февралиин 8-да эрхүүгэй амбан Людвиг Нагель оросой талаһаа, Сун Юнь цин талаһаа уласхоорондын акт манжуур, монгол, ород хэлэнүүд дээрэ гараа табижа, Хяагта хотодо худалдаа наймаан дахин һэргээгдэбэ. Мүнөө ондоо гүрэнэй баригдаһан гэмтэдые хэһээхэдээ, нүгөө талын албан тушаалтадай заатагүй байха хэрэггүй, мүн гэмтэдые өөрынгөө хуулинуудаар хэһээхэ арга олгогдодог байгаа.

Хэлсээндэ гар табилга Хяагта хотодо эд бараанай эрьесын ургалтада эрид түлхисэ үгөө: 1792 онһоо 1800 он болотор хугасаада тэрэ 70 шахуу хубяар дээшэлээ.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол