Тарбагатай һуурин

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Һуурин
ород хэлэн Тарбагатай
Тарбагата
Tarbagatai.JPG
51°28′50″ с. ш. 107°21′35″ в. д.GЯO
Гүрэн

  Орос гүрэн

Нютагай засагай аймаг Тарбагатайн аймаг (Буряад Улас)
Хүдөөгэй һуурин Тарбагатайн хүдөөгэй һуурин (Буряад Улас)
Внутреннее деление 29 үйлсэ
Түүхэ ба географи
Байгуулагдаһан 1710-аад
Сагай бүһэ UTC+8:00[d]
Население
Ажаһуугшад
Яһатан ородууд
Шажан мүргэн шэмээшэг, үнэн алдартан
Катойконим тарбагатайнхид
Албан ёһын хэлэн Буряад хэлэн и ород хэлэн
Тоогой танилга
Телефоной томьеото тэмдэг +7 30146
Хэлхеэ холбооной тоо тэмдэг 671110
Томьёо ОКАТО 81250840001
Томьёо ОКТМО 81650440101
ГКГН-дэ дугаар 0221303
Тарбагатай һуурин (Россия)
Точка
ород хэлэн Тарбагатай
Red pog.svg
Москва

Тарбагата́й (ород хэлэн Тарбагата́й) — Буряад Уласай Тарбагатайн аймагай болон Тарбагатайн сомоной һуурин, засаг захиргаанай түб.
Ажаһуугшад— 4250[2] чел. (2021).

Улица Тарбагатайн үйлсэ XX-дохи зуун жэлэй эхиндэ.

Үбэр Байгалай шэмээшэгүүдэй эгээл томо һууринуудай нэгэн.

Тарбагатай һуурин. Улаан-Үдэ- Шэтэ шэглэлэй унаагай харгыһаа үзэмжэ

Газар зүй

Тарбагатайка горхоной шудхажа ородог Үзүүртэхи Куйтунка голоор (Сэлэнгын баруун шудхал) (буряад хэлэн тарбагата — тарбаганай), Улаан-Үдэһөө баруун-урагшаа 65 км газарта федеральна харгыда Р258 Хойшоо урагшаа зурыһан «Байгал». Мүн Улаан-Үдэ — Тарбагатай — Охин-Түлхюур гэһэн нютаг можын харгы баруун тээһээ зүүлжээ һуурин соогуур гарадаг.

Топоним

Анханай нэрэ-паргабентей тосхон[3]. Нютагай зон Тарбагатай һуурин гэжэ нэрлэдэг һэн. Тарбагатай — монгол үгэһөө гаралтай «тарбагатай» — «тарбаган (сурок) байдаг газар» гэһэн топоним.

Түүхэ

1734 ондо тосхон хахалагдаһан таряашадай 15 үрхэтэ айлһаа бүридэһэн юм. Ажаһуугшад Эрхүүгэй епархида Гэгээн Зосимын ба Савватиин Соловец Хубилгаан Бүтээлшэдэй һүмэ ерээдүйдэ тахилай шэрээ залгажа, һүмэ байгуулха арга боломжотой бариха зүбшөөл гуйһан байна. Мунхан бариха зүбшөөл 1734 оной сентябриин 13-да үгтэһэн байна. 10 жэлэй үнгэрхэдэ, комиссар Григорий Фирсовэй туһаламжаар мунхан Зосимо-Савватисвская боложо хубилаа һүмэ. Һүмэ 1746 оной августын 5-да арамнайлагдаһан байна[4].

1765 ондо Польшоһоо Орос гүрэн руу ошоһон һалаа хото тойроод, сүлэгдэһэн хуушан заншалтан — шэмээшэгүүд һууринда һуурижаа[5].

1810 ондо шэмээшэгүүдэй мунхан баригдаа[6].

1824 оной эхиндэ уран зохёолшо А. И. Мартос һууринда хоёр һүмэ (Зосимо-Савватиевска ба Николай Чудворотец), 110 гэр ба 700 ясачна ажаһуугшад тэмдэглээ. Шадалтай (ехэ баян бэшэ) таряашад 100 десятина газар хахалжа, 100 толгой үхэр, 300—500 хони, 100 хүрэтэр мори баридаг байгаа[7].

1830 оной сентябрь һарада Шэтын острогһоо Петровско Заводто декабристнуудые оруулаа һэн. Тарбагатайда тэдэ амаралтын үдэр байгаа (Дээдэ-Үдын хойно гурбан гараса гэхэ гү, али сентябриин 9 тухай). «Тэмдэглэлнүүдтээ» барон А. И. Розен һууринай багахан зураглал үлөөгөө[8].

Николай Некрасов «Хүгшэн Аба» гэжэ поэмэ соогоо хүдөө нютаг тухай дурдана[9].

— «Тэрэ тосхон хаанаб?»- «Холо,

Тарбагатай, Аймшагтай аглаг газар, Байгалай саана… минии гэнэнхэн гүбши даа, Ши үшөө бага наһатайш,

Томо болоходоо һанахаш…»

1849 онһоо январь һарада Тарбагатайн яармаг үнгэрөө һэн.

XIX зуун жэлэй тэн багаар Тарбагатайда 900 хүн ажаһуугаа[10]. XIX зуун жэлэй эсэстэ Белокриницкын эб найрамдалай һүмэ һууринда баригдаһан юм[11].

1911 ондо хүдөөдэ байгаа:

  • Үнэн алдартанай һүмэнүүд — 2
  • Нэгэ шажантай һүмэнүүд — 1
  • Шэмээшэгүүдэй мүргэл-3
  • Үмсын гэрнүүдэй-510
  • Олониитын гэрнүүд — 3
  • Ниитын хилээмэнэй часай дэлгүүрнүүд — 3
  • Хүдөөгэй церковно-приходской һургуулинууд ба эхин училищинууд — 1
  • Һангай архиин алаабхи — 1
  • Хүүдинсэ-6
  • Хүдөөгэй түрмэнүүд — 1
  • Мүльһэхэнүүд — 1
  • Талха татадаг уһанай тээрмэнүүд — 5
  • Ууралай тээрмэнүүд — 1[12].

1919 ондо 539 үрхэтэ айл (тэдэнэй 465 хуушан гуримтанай) ба 3391 ажаһуугшад байгаа.

Эрхэтэнэй дайнай (Үбэр Байгалай можодо Партизан хүдэлөөн)үедэ, 1919 оной декабрь һарада, 300 үнһөө бүридэһэн Жирновэй команда доро хэһээлтын отряд Тарбагатай руу эльгээгдэһэн байна. Отряд улаан партизануудаар бута сохигдоо һэн. Жирнов хүн зоной шиидхэбэреэр буудуулһан байгаа. 1919 оной декабриин 25-да Хойто фронтын Сэрэгэй-хубисхалта штаб байгуулагдажа, буу зэбсэгэй мастерскойнууд хүдэлжэ эхилээ. Декабриин 31-Дэ Дээдэ-Үдэһөө хэһээлтын экспедицидэ генерал Левицкиин ударидалга доро «Зэрлиг дивизи» эльгээгдэһэн байна. Январиин 1-дэ тэрэ Колобки ба Кардон тосхонуудые эзэлээ. Лещенкын Хойто фронтын командалагшын хүтэлбэрилдэг Тарбагатайн партизанууд Омулевой добуун дээрэ хамгаалга эмхидхээ. Омулёвко дээрэ болоһон тулалдаан табан саг үргэлжэлбэ. Тарбагатайн хүн зон партизануудта туһалхаяа гараа. «Зэрлиг дивизиин» добтолго сохигдоо һэн. 10 хоногой үнгэрһэн хойно генерал Левицкий нэмэлтэ болгон, есаул Измайловай отряд абаад, Дээдэ-Үдэһөө Тарбагатай гараба. Добтолго Сэлэнгэ тээһээ ерэжэ, Ганзурино Бильчир хоёр һууба. Морин сэрэгшын добтолго сохигдобошье, Ганзурино "Зэрлиг дивизидэ"тушаагдаһан байгаа. Хожомынь Ганзурино сохигдожо, " Зэрлиг дивизи " Галуута нуурай зүг руу сухаряа һэн[13].

1920 оной февраль һарада «Известия ЦИКа Советов Прибайкалья» сониной ори ганса дугаар һууринда хэблэгдээ һэн[14].

1923 оной ноябрь Һарада Тарбагатайда РКСМ үүр байгуулагдаа[15]. 1923 оной декабриин 31-дэ хүдөөдэ эрхэ сүлөөгэй түлөө алдалан унаһан барилдаашадай дурасхаалда клуб нээгдээ[16]. 1924 оной январиин 8-да хүдөөгэй һургуулида хүүгэдэй түрүүшын зүжэг үгтэбэ[17].

1925 ондо агропункт ба туршалгын талмай нээгдээ. Хүдөөдэ түрүүшынхиеэ агроном бии болоо[18].

Уншалгын байшан 1926 оной майн 30-да нээгдээ[19]. 1926 оной августын 19-дэ 20 һууритай эмнэлгын газар баригдажа дүүрэбэ. Больницын байшан Дээдэ-Үдын тойрогой эгээл томо барилгануудай нэгэн болоо[20].

1927 ондо Тарбагатайда ШКМ (таряашадай залуушуулай һургуули) нээгдээ, мүнөө дунда һургуули. Энэ саг болотор хүдөөдэ һүмын-приходской һургуули хүдэлдэг байгаа.

1928 оной зун Дээдэ-Үдэһөө Тарбагатай хүрэтэр утаһанай шугам үнгэргэгдөө[21].

1928 оной зун хүдөөдэ «Чингис Хаанай Үри Һадаһан» — «Командирай Үхэл» гэжэ фильмын эпизод буулгагдаа һэн. Партизан отрядай командирай һамганай рольдо нютагай Дарья ажаһуугша наадаа[22].

1932 оной хабар Тарбагатайда Дээдэ-Үдын (МТС) 20 трактортай байгуулагдаһан юм[23]. 1935 ондо Тарбагатайн МТС-эй дэргэдэ жолоошодой һургуули хүдэлжэ эхилээ[24].

1933 оной октябриин 1-дэ ВЦИК Дээдэ-Үдын аймагай түбые Дээдэ-Үдэ хотоһоо Тарбагатай һуурин руу Дээдэ-Үдын аймагай нэрые «Тарбагатайн» аймаг болгон шэлжүүлхэ гэһэн тогтоол гаргаа[25].

1935 оной октябриин 23-да һуурин зайн галаар хангагдаа һэн. 200 лампочкын хүсэтэй зайн галай станци Тарбагатайн МТС баряа[26].

1985 ондо Тарбагатайн хүүгэдэй-эдиршүүлэй тамирай һургуули байгуулагдаа һэн. 1993 ондо ДЮСШ Тарбагатайн хүүгэдэй-эдиршүүлэй бэеын тамирай бэлэдхэлэй түб гэжэ шэнээр нэрлэгдээ[27].

Ажаһуугшад

Численность населения
19591989[28]20022010[29]2021[30]
2989↗4618↘4246↗4308↗4692
1000
2000
3000
4000
5000
2021

Хангадаг һалбари

  • дунда һургуули
  • хүүгэдэй хоёр сэсэрлиг
  • хүүгэдэй нэмэлтэ болбосоролой түб
  • хүүгэдэй-эдиршүүлэй тамирай һургуули
  • аймагай Соёлой Байшан
  • аймагай библиотекэ
  • урлалай һургуули
  • аймагай түбэй больница
  • хуулиин наһа гүйсөөгүйшүүлэй махабад һэргээлгын түб
  • Тарбагатайн «Шэмээшэгүүдэй урдын ажаһуудалай зүйлнүүд» арадай музей(1982 ондо байгуулагдаһан).
Шэмээшэг

Гайхал татама зүйлнүүд

«Державная» бурханай дүрсын һүмэ

Бурханай Эхын «Державная» бурханай дүрсын һүмэ — үнэн алдартанай һүмэ, Ородой үнэн алдартанай һүмын Буряадай метрополиин Улаан-Үдын епархида хабаатай.

Никольско һүмэ

Никольскын сүмэ-үнэн алдартанай сүмэ, Ородой эртэ урдын үнэн алдартанай һүмэдэ хабаатай. 2003 ондо баригдаһан.

Түүхын хүшөөнүүд

  • Волостиин правленидэ Тарбагатайн фронтын партизануудай штабай байһан байшан. Ленинэй Гудамжа, 16.
  • Большевигүүдэй эмхиин хубисхалта ажал ябуулжа, явочно байра байһан С. И. Чебунинай гэр. Ленинэй Гудамжа, 25.
  • Тарбагатайн фронтын партизануудай Омулёвко хада дээрэ Сагаан гвардейцүүдтэй 1920 оной январиин 2-то болоһон тулалдаанда зорюулагдаһан хүшөө. Тосхонһоо хойшоо 2 км.

Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд

«Тарбагатайн нива» сонин 1931 онһоо хэблэгдэнэ. Сониной урдын нэрэнүүд: «Хүдөө ажахын хүдэлмэришэдэй нөөсын түлөө», «Победа», «Заря коммунизма», «Заветы Ильича»[31].

Радио

  • 104,5 Ород Радио / Буряад Радио
  • 105,8 Буряад FM
  • 107,2 Ород радио / Буряад Радио

Ажаглалтанууд

  1. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx
  2. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2022 года.
  3. ↑ Карл Ритер. Землеведение Азии. Восточ. Сибирь.1895
  4. ↑ Церковь Тарбагатайская // Прибавления к Иркутским епархиальным ведомостям. № 44, 31 октября 1870 года, стр. 534
  5. ↑ Ф. Ф. Болонев, В. М. Пыкин Пахари и ратники Тарбагатайской и Куйтунской волостей Забайкальской области в начале XX века.. — Новосибирск: Книжица, 2001.
  6. ↑ Из истории религиозных конфессий Бурятии // Национальный архив республики Бурятии. -Улан -Удэ, 2001.
  7. ↑ А. И. Мартос Письма о Восточной Сибири. — Москва: Университетская типография, 1827.
  8. ↑ Записки барона Андрея Евгеніевича Розена. Часть II, глава X//Современник. СПб, 1876, № 4 апрель, стр. 410—413
  9. ↑ Н.А.Некрасов «Дедушка» (ород хэлэн). Дата обращения: 7 февраль 2026.
  10. ↑ Введенский А. Действующие законоположения касательно старообрядцев. (ород хэлэн). Одесса (1912). Дата обращения: 7 февраль 2026.
  11. ↑ Старообрядческая Белокриницкая церковь. web.archive.org. Дата обращения: 7 февраль 2026.
  12. ↑ Ведомости о числе церквей, богослужебных и жилых зданий в Тарбагатайском селении за 1911 г. // НАРБ. Ф.207. Оп.1. Д.1567. Л.12.
  13. ↑ Н. Пицык Гнев народный // Бурят-Монгольская Правда, № 50 (6979), 2 марта 1940 года, стр. 3
  14. ↑ Газеты прошлого и настоящего Бурятии // Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 116 (1716) 25 мая 1929 года стр. 2
  15. ↑ Бурят-Монгольская правда//Верхнеудинск. № 70 25 ноября 1923 года стр. 3
  16. ↑ Л. Гросман Клуб в память павших борцов за свободу//Бурят-Монгольская правда № 8 (106) 10 января 1924 года стр. 3
  17. ↑ М. С. Советское село//Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 34 (132) 12 февраля 1924 года стр. 3
  18. ↑ И. Бузиков Ломка началась // Бурят-Монгольская правда. № 102 (795) 9 мая 1926 года. стр. 4
  19. ↑ И. Бузиков Картинки быта // Бурят-Монгольская правда. № 121 (794) 1 июня 1926 года. стр. 4
  20. ↑ Постройка больницы // Бурят-Монгольская правда. № 189 (862) 24 августа 1926 года. стр. 2
  21. ↑ Обо всём // Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 177 (1445). 4 августа 1928 года. стр. 4
  22. ↑ А Семёнов По следам «Потомка Чингисхана» // Байкал, № 3, май-июнь 1963 года, стр. 145
  23. ↑ Калинин Стальные кони рвут кулацкие заслоны // Бурят-Монгольская правда. № 103 (2682), 1 мая 1932 года, стр. 3
  24. ↑ И. Х. Бальхаева. Подготовка кадров для сельского хозяйства в Бурят-Монгольской АССР в 1920—1930-е гг. // Вестник Бурятского Университета. № 7, 2011 год. Улан-Удэ. стр.81
  25. ↑ О частичных изменениях в административном делении Бурят-монгольской АССР (ород хэлэн). Дата обращения: 7 февраль 2026.
  26. ↑ Н. Партин Электричество в Тарбагатае // Бурят-Монгольская правда. № 251 (5729), 30 октября 1935 года, стр. 4
  27. ↑ Тарбагатайский район (ород хэлэн). Дата обращения: 7 февраль 2026.
  28. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу.
  29. ↑ Итоги Всероссийская перепись населения 2010 года. 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи человек и более.
  30. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  31. ↑ Одна из старейших районных газет Бурятии отмечает 80-летие (ород хэлэн). Дата обращения: 7 февраль 2026.

Ном зохёол

  • Селищев А. М. Забайкальские старообрядцы. Семейские. — Иркутск, 1920.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тарбагатай_һуурин&oldid=367378" хуудаһанһаа абтаһан