Бууза
| Бууза | |
|---|---|
 | |
| Үндэһэтэнэй эдеэнүүдтэ ороно | |
| Заншалта буряад эдеэн | |
| Бии болоһон гүрэн | Буряад Улас, Монгол Улас, Тыва Улас |
| Эдеэ хоол | |
| Гол шухала | шэниисын талхан, үхэрэй, адуунай, хониной, гахайн мяхан |
| Болохо аргатай | ногоон мангир, һонгино, халуун үбһэн, саримсаг |
| Түрэл эдеэнүүд | |
| Ондоо газарнуудта | баоцзы, манты, бууз, божа |
 РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл | |
Бууза — Позы[1], (буряад хэлэн бууза, монгол хэлэн бууз, тыв. божа) — татажа жэжэлһэн мяха уһанда зууража хабтайлгаһан талханда орёожо бэлдэгдэдэг буряад, монгол, тыва арадуудай заншалта эдеэнэй зүйл. Мүн тиихэдэ Оросой Холбоото Уласта буряадуудай ажаһуудаг Эрхүү можодо болон Үбэр Байгалай хизаарта мэдээжэ.
Домог
Бууза — Буряад, монгол угсаатанай заншалта эдеэнэй энэ зүйлэй буряад нэрэ. Ород хэлэн дээрэ тэрэниие позы гэжэ нэрлэдэг юм. Энэ эдеэ хоолой гарбалай түүхэ үльгэр домогоор баян — энэ ушар дүрбэн зуугаад шахуу жэлэй саана, Буряад орондо Буддын шажанай дэлгэржэ байха үедэ тохёолдоһон гэхэ. Түбэд ламанарай толгойлогшо буряадуудые айлшаар урижа, тэдэнэй ерэхэдэ бууза — «зуураһан талханда орёогдоһон мяха» — бэлдэхыень захирһан байна. Өөхэтэй татагдаһан мяханай монсогорхонуудые зууража хабтайлгаһан түхэреэн талханда орёоходоо, оройдонь багахан нүхэ үлээдэг байгаа. Тэрэниие тойруулжа, 33 хумяадаһа хэдэг һэн — түбэд лама санаартанай хубсаһанда эгээл тэды нугалбари байдаг байгаа бшуу. Оройдонь байһан нүхэн толгой үгы гэһэн удхатай һэн. Ерэһэн буряад айлшад нюуса удхыень таабашье, амтан эдеэнһээ хүртөө. Ламанарые бараалхажа ерэһэнэйнь удаа нүүдэлшэдэй орон нютагта түбэд ламанарай бэлдэдэгтэ тон адли түхэлөөр бууза хэхэ захиралта үгтэһэн гэхэ.
Үшөө нэгэ ондоо домогоор, бууза хадаа буряад арадай сэсэн мэргэниие бэелүүлнэ. Манай холын элинсэг хулинсагууднай бууза зохёоходоо, һэеы гэрэй байгуулга үндэһэн болгон абаһан юм. Түхэреэн түхэлтэй гэрэй тэг дундань хододоо гал гуламта байдаг, тоонын нүхэнһөө утаан гарадаг бшуу. Хэды юрын байбашье, һэеы гэр уран бэрхээр зохёогдоһон: үбэлдөө дулаахан, халуунай сагта һэрюухэн байдаг. Энээнэй шалтагаан гэхэдэ. һэеы гэр соохи агаарай андалдаан зүбөөр болоно. Бууза шанахада энээндэл адлишуу ябаса болодог — оройгоорнь дүхэриглэн гүйжэ, багахан нүхэ гаргадаг шэмхэнүүд, тэдэнэй һайгаар ууралаар бууза шанагдана.
Тодорхойлолто
Бууза (позы) — хитад баоцзы эдеэнэй (Хитад: 包子, баози) нэгэ янза гэжэ тоологдодог[2], эдеэнэй энэ зүйлэй нэрэ эндэһээ гарбалтай гэдэг. Теэд тиимэ хитад эдеэнһээ тон шухала илгаань гэхэдэ, буузын досоо хэгдэдэг зүйл гансал мяханһаа бүридэдэг бшуу.
Тэрээнһээ гадна, баози хододоо эһээгдэһэн зуурмагһаа хэгдэдэг, энэнь буузын янзануудай нэгэниинь болоно. Монголдо эһээжэ бэлдэһэн зуурмаг талхаар хэһэн буузые мантан бууз гэжэ нэрлэдэг, тэрэниие баяр найрай ушарнуудта, һайндэрнүүдтэ бэлдэдэг. Хоёр янзань хоюулаа адли тэгшэ ехэ дэлгэрэнгы.
Заншалта ёһоороо буузын татаһан мяха бэлдэхэдээ, табан янзын малай: тэмээнэй, хониной, ямаанай, адуунай, үхэрэй мяхан хэрэглэгдэдэг байгаа. Тэрээн соогоо өөхэн, зэрлиг һонгино, саримсаг нэмэжэ үгэдэг байһан. Анхандаа тэрэ ламанарай эдеэн байгаа, буузануудые ууралаар шанадаггүй, харин тоһон соо шарадаг байһан юм. Иимэ түхэлөөр болгогдоһон эдеэ хоол удаан саг соо муудангүйгөөр хадагалагдаха аргатай, тиимэһээ ламанар аяншалхадаа абажа ябадаг һэн.
Мүнөө сагта бууза хэхэдэ, тэрэниие бэлдэхэ элдэб заабари заршамһаа уламжалан, дүрбэн янзын мяхан хэрэглэгдэнэ: хониной, үхэрэй, адуунай, гахайн. Тиихэдээ ондо-ондоо хубааритайгаар бэе бэетэйнь холижо хэхэ арганууд янзанууд байдаг. Эгээ дэлгэрэнгы, заншалта янзань хадаа гараар хэршэгдэһэн гү, али татагдаһан мяханһаа, һонгиноһоо, дабһанһаа халуун үбһэн, мүн амта оруулдаг зүйлнүүд болон ногоон ургамалһаа бүридэдэг юм. Мүн тиихэдэ бууза грузин хинкали, түүрэг түрэлэй арадуудай манта гэһэн хоолой зүйлнүүдтэ адлирхуу. Баоцзы ба манта шэнгеэр бууза ехэнхидээ манта шанадаг амһартатай адлихан жэгнүүр тогоон соо (ородоор — «позница») бусалһан уһанай халуун ууралаар шанагдадаг.
Бэлэн буузын һууриин диаметр багсаахада 5-8 см болоно. Тэрэнэй досоо — гайхамшагта шүлэн — эдеэнэй гол сэнтэй нэгэ хуби. Буузын шанагдажа байха үедэ досоонь тэрэ шүлэн бии болодог. Буузые заншалта ёһоор гараараа барижа эдидэг, тиимэhээ тэрэниие эрьюулэнгүй, хажуу талаһаань багаханаар хазаад, бии болоһон нүхөөрнь шүлыень һорожо уугаад, өөрыень дууһатарнь эдихэ хэрэгтэй. Бууза эдихэдээ, һэрээ, хутага, халбага хэрэглэдэггүй.
Буряад орондо буузада зорюулагдаһан мүрысөөнүүд үнгэргэгдэдэг[3], тэндэ ганса бууза орёожо шанаад, эдижэ урилдаха бэшэ, харин гол шухалань — залуушуулаа арадайнгаа соёлтой танилсуулга мүн. 2014 оной январиин 31-дэ «Буузын Баяр»[4] гэһэн мүрысөөндэ худалдажа абаад эдиһэн буузын тоогой манлай табигдаа — 20 мянга гаран бууза[5]
Тывагай эдеэндэ бууза гээшэ ууралаар шанагдаһан мантын нэгэ янза болоно. Хэлбэриингээ түхэлөөр мантаһаа илгардаг — нээмэл оройтойгоор хэдэг, монгол буузада адли, харин хэмжээгээрээ багашаг.
Буузын ород нэрэ
2008 онһоо хойшо Орос гүрэндэ тогтоһон нэрыень һэлгэхэ тухай зүбшэн хэлсэлгын талмайнуудта зүрилдөөн боложо эхилһэн. Буряад нэрынь абяа зүб дамжуулһан үгүүлбэритэй бууза гэһэн нэрыень бусааха, позы гэһэн түхэл һэлгэхэ тухай зүб дурадхал оруулагдаа[6].
Нэрэеэ һэлгэхэ үшөө нэгэ үндэһэ баримта гэхэдэ, энэ үгэтэй холбоһон бодолнууд илангаяа позы-буузатай танил бэшэ, айлшаар ерэһэн хүнүүдэй дунда ехэнхидээ шоглоһон, ёгтолһон сэдэбтэй байдаг[7].
Үшөө тиихэдэ харагты
Ажаглалта
- ↑ культура бурят — Пища Архивная копия от 27 октябрь 2018 на Wayback Machine — название на русском и бурятском языке
- ↑ Жуковская Н. Л. Пища и кулинарные традиции // Буряты. — М., Наука, 2004. — с. 178
- ↑ Фестиваль бурятского национального блюда «БУУЗА» Архивная копия от 19 ноябрь 2015 на Wayback Machine портал «Мой Улан-Удэ»
- ↑ На центральной площади города Улан-Удэ уже в пятый раз пройдет Фестиваль национальных традиций «Буузын баяр». Дата обращения: 2 февраль 2014. Архивировано 19 октябрь 2018 года.
- ↑ В Бурятии на празднике «Буузын Баяр» куплено и съедено более 20 тысяч бууз. Дата обращения: 2 февраль 2014. Архивировано из оригинала 19 ноябрь 2015 года.
- ↑ «Бууза» стала делом государственной важности
- ↑ Позы Архивная копия от 5 октябрь 2014 на Wayback Machine ТРК «Ариг Ус»
Литература
- Цыренжапов Г. Ц., Бадуева Е. Б. Бурятская кухня. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1991. — 95 с.