Буряад хасагууд

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Буря́ад хасагууд (али Буря́адай хасагай эблэл, ород хэлэн Бурятские казаки)^[1] — буряадай хасагуудай полкнууд^[2]^[3], Оросой Эзэнтэ гүрэнэй үе сагай Үбэр байгалай хасагуудай сэрэгүүдэй бүридэлдэ журамһаа гадуур сэрэг^[4].

Түүхэ

Хасагууд Үбэр Байгалда түрүүшынхиеэ 1639 ондо бии болоһон^[5]. Окольничи Головин 1689 ондо буряадай тайшаануудтай, Тобукунушын ноёдуудтай ород гүрэнэй эрхэтэндэ абтаха тухай хэлсээнүүдые, хитадуудтай — Үбэр Байгалай гүрэнэй хилэ тухай хэлсээ баталаа.

Буряадай хасагууд Ургада (1913 он).

Бүри 1727 оной Буринскэ Хэлсээнэй баталагдахын урда тээ мэдээжэ^[6], Үбэр Байгалай буряадууд Оросой эзэнтэ гүрэнэй ба Хитадай (мүнөөнэй Монголой дэбисхэр тэрэ үедэ Цин эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ ородог байһан) хоорондохи бодото хилэ дээрэ харуулай алба хаажа байгаа; 1727 оной хэлсээгээр хилэ урда зүг руу ехээр хүдэлөө.

Хасагууд Доодо Үшөөтэ һууринда (1914 он).

1728 ондо граф Савва Лукич Рагузинскийн туһаламжаар долоон Сэлэнгын ба арбан нэгэн Хориин обогуудта «Эрхим алба хэһэнэйнь түлөө» тусхай туг барюулха тухай зарлиг гараһан байна. Иигэжэ хаанта засаг тэрэ үедэ бии байһан багахан буряад отрядуудта хилэ хамгаалха сэрэгэй частьнуудай удха шанар үгэбэ.

1762 ондо буряад ба тунгус отогууд гүрэнэй хилэ сахиха табан зуугаад хүнүүдтэй тунгусуудай полк^[5] байгуулаа.

1764 ондо буряад үндэр наһатай аха захатанай дурадхалаар дүрбэн буряад (аха дүүгэй)^[5] хасаг полкнууд, тус бүридөө 6 зуугаад сэрэгшэдтэй. Полкнуудынь: «Атагануудай, Ашабагадай, Сартулай, Цонголой полкнууд» гэжэ нэрэтэй, эгээл олон сэрэгшэдые эльгээһэн буряад угсаатанһаа нэрэнүүдээ абадаг байгаа.

Сэрэгэй албанда абалга һайн дураараа байгаа, алба хэхэ дуратайшуул олон байгаа: энэнь тэдэниие ясак (татабари) түлэхэһөө сүлөөлдэг байгаа. Сагай үнгэрхэдэ, албан хасагуудай эрхэ сүлөөе сахижа, сэрэгэй уялга болоһон. Полкнууд бэеэ дааһан сэрэгэй хубинуудай зэргэтэй байгаа.

Хилэ дээрэ гэр бүлэтэеэ ходо ажаһуудаг ород хасагуудта ороходоо, Буряадай полкнуудай хилын албан халаанаар байгаа. Тиигэжэ нэгэ жэл алба хэһэнэйнгээ удаа буряадууд гурбан жэлэй туршада түрэл нютагаа бусаа. «Хүнглэлтэтэй» гурбан жэлэй үнгэрхэдэ, буряад хасагууд дахяад албанда ороһон байна.

Анхандаа буряад хасагууд заншалта зэбсэгүүдээр: һэлмэ, һурша ном годлитой зэбсэглэгдэһэн. Тэдэнэр нилээд түргэн буу зэбсэгтэ даадхуулагдаба. Энээндэ баһа эдэй засагай шалтагаан байгаа: дансанууд соохи буу 20 түхэригтэ, харбаха һурша ном 30-50 түхэригтэ байгаа. Хасагууд өөһэдынгөө мүнгөөр зэбсэг, мүн мори худалдажа абаха баатай болоо^[7].

1800 оной август һарада сэлэнгын долоон отогуудта нэгэ-нэгэ туг барюулагдаа.

1802 он болотор хилын дүрбэн полкдо 2400 буряад хасагууд алба хаажа байгаа^[8].

Буряад хасагуудай үүсхэлээр 1830 ондо тарааха тухай асуудал гараашье һаа, Эрхүүгэй генерал-губернатор буруушааһан байна.

Троицкосавск хотодо 1833 ондо Ород-монгол сэрэгэй һургуули нээгдэжэ, буряад хасагуудай үхибүүдые һургадаг байгаа.

1851 оной мартын 17-до Николай хаанай зарлигаар Үбэр Байгалай хасаг сэрэг байгуулагдаа. Тэрэнэй бүридэлдэ буряад полкнууд оруулагдаа. Тэрэ сагһаа хойшо тэдэниие бэеэ даайһан сэрэгэй хубинууд гэжэ нэрлэхэеэ болиһон байна.

Сэрэгэй үйлэнүүдтэ хабаадалга

Крымэй дайнай үедэ (1853—1856) Буряадай хасагууд Амар мүрэнэй адагта далайн эрьеые англо-француз сэрэгүүдэй буужа болохоһоо хамгаалха зорилготойгоор Амур мүрэнэй дайнда хабаадалсаһан байна.

Буряадай хасагууд 1900 ондо Хитадта гурим журам һэргээхэ, (Ехэтуанай) боксёрнуудай буһалгааниие дараха хэрэгтэ хабаадалсаа.

Орос-Япон дайнай үедэ (1904—1905) Манжуурта байлдаа.

Дэлхэйн нэгэдэхи дайнай үедэ Үбэр Байгалай 1-дэхи хасаг дивизиин бүридэлдэ Галичиин, Польшын талаар дайлалдаа.

Эрхэтэнэй дайнай үедэ буряад хасагуудай дунда хубаари болоо: зариманиинь улаантанай талада гараа, нүгөөдүүлынь сагаантанай (сагаан хүдэлөөнэй) түлөө дайлалдаба. Һүүлшынхид дайнда илагдаһанай удаа Монгол, Манжуур руу нүүхэ баатай болоо. Хасагуудай зариманиинь Австрали руу хүрэжэ ерээ^[9].

Оршон үе саг

Мүнөө үедэ буряад хасагуудай диилэнхи хубинь Үбэр Байгалай хасаг сэрэгэй 1-дэхи дивизидэ даалгагданхай, тэрэнэй бүридэлдэ иимэ тосхонууд ороно:

Аракиредэй станица;
Харацайн станица;
Боргойн станица;
Дээдэ үдын станица;
Гэгээтын станица;
Желтурын станица;
Худариин станица;
Мензинэй станица;
Мурочиин станица;
Сэлэнгын станица;
Урлугай Адагай станица;
Харьястын станица;
Цаган-Усунай станица;
Цакирай станица;
Шараголой станица;
Янгажинай станица.

Буряадай мэдээжэ хасагууд

Бато Базарович Айсуев (1863—1941) — Гэгээтын станицын атаман (1897—1906), Сэлэнгын аймагай хорооной түрүүлэгшэ 1918 ондо.
Цогто Гармаевич Бадмажапов (1879—1937) — монгол хэлэнһээ оршуулагша, Пётр Кузьмич Козловай Түбэд руу эмхидхэһэн экспедициин гэшүүн^[10].
Доржо Банзаров^[11]^[12] (1822—1855) — Европын жэшээ түхэлэй эгээл түрүүшын буряад эрдэмтэн. Тэрэнэй эсэгэ Ашибагадай полкын наһанайнгаа амаралтада гараһан пятидесятник Банзар Борхонов юм.
Галсан Гомбоев (1818—1863) — эрдэмтэн, буддын шажанай ажаябуулагша.
Дондок Гуржапович Иринчинов — Пржевальскиин Түб Азиин дүрбэн экспедицидэ зам харгы залагша ба оршуулагша.
Цыремпил Ранжуров (1884—1918) — түрүүшын буряадай хубисхалшан, Буряад орондо Зүблэлтэ засагые тогтоохо хэрэгтэ хабаадагша, хасагуудай эмхи үгы хэлгэдэ эдэбхитэй хабаадагша.
Созон Тынжиев — Шэтын 2-дохи полкын хасаг. Энэ хасагай габьяа тухай 1916 оной январиин 24-эй үнгэтэ зурагтай «Заря» сэтгүүлдэ бэшээтэй байгаа^[13]

Гэгээн Георгиин кавалернууд

Георгиин кавалернууд — (Нангин Илалта сарагша Георгиин Сэрэгэй хаанай Орденой кавалер):

Бүрин

Аюр Сакияев — Үбэр Байгалай 4-дэхи хасагуудай батарейн бомбардир (Арахирэдэй станица)^[14]
Бадмажап-Цырен Очиров — Дээдэ Үдын 1-дэхи полкын ахалагша урядник (Худариин станица)^[13]

Нангин Георгиин гурбан шагналнуудай кавалернууд

Араптан Сакияев — Аюр Сакияевай аха дүү, (Арахирэдэй станица)^[13]
Радна Ганжуров — Нангин Георгиин гурбан шатын (2, 3, 4) кавалер, Алдар Солын сэрэгшын орденой бүрин кавалер Буда Ганжуровай эсэгэ^[13]

Ажаглалтанууд

↑ Забайкальское казачье войско // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
↑ Забайкальская область // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ Буряты // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835—1841.
↑ Верные стражи рубежей России (одно предание из истории бурятского казачества) (неопр.). Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано из оригинала 6 март 2016 года.
↑ ¹ ² ³ Казаки, современные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ У истоков возрождения забайкальского казачества (ород хэлэн). Дата обращения: 23 август 2025.Архивная копия от 5 октябрь 2015 на Wayback Machine
↑ Как появились бурятские казаки (ород хэлэн). Дата обращения: 23 август 2025.Архивная копия от 5 март 2016 на Wayback Machine
↑ Забайкальское войско (ород хэлэн). Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона.. Дата обращения: 23 август 2025. Архивная копия от 4 март 2016 на Wayback Machine
↑ Австралийские казаки (неопр.). Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано 23 декабрь 2015 года.
↑ Выдающиеся личности Республики Бурятия (неопр.). Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано из оригинала 10 ноябрь 2009 года.
↑ Банзаров, Дорджи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ Доржо Банзаров // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
↑ ¹ ² ³ ⁴ Буряты - герои Первой мировой войны (ород хэлэн). asiarussia.ru. Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано 7 апрель 2019 года.
↑ Аракиретская станица Кавалеры (неопр.). russ03.ru. Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано 31 март 2019 года.

Ном зохёол

Е. А. Высотина Казачество Бурятии в прошлом и настоящем. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского государственного университета, 2007. — С. 226. — ISBN 978-5-9793-0007-8

[1] Забайкальское казачье войско // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.

[2] Забайкальская область // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[3] Буряты // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835—1841.

[4] Верные стражи рубежей России (одно предание из истории бурятского казачества) (неопр.). Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано из оригинала 6 март 2016 года.

[автоссылка1-5] ¹ ² ³ Казаки, современные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[6] У истоков возрождения забайкальского казачества (ород хэлэн). Дата обращения: 23 август 2025.Архивная копия от 5 октябрь 2015 на Wayback Machine

[7] Как появились бурятские казаки (ород хэлэн). Дата обращения: 23 август 2025.Архивная копия от 5 март 2016 на Wayback Machine

[8] Забайкальское войско (ород хэлэн). Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона.. Дата обращения: 23 август 2025. Архивная копия от 4 март 2016 на Wayback Machine

[9] Австралийские казаки (неопр.). Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано 23 декабрь 2015 года.

[10] Выдающиеся личности Республики Бурятия (неопр.). Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано из оригинала 10 ноябрь 2009 года.

[11] Банзаров, Дорджи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[12] Доржо Банзаров // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.

[:0-13] ¹ ² ³ ⁴ Буряты - герои Первой мировой войны (ород хэлэн). asiarussia.ru. Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано 7 апрель 2019 года.

[14] Аракиретская станица Кавалеры (неопр.). russ03.ru. Дата обращения: 23 август 2025. Архивировано 31 март 2019 года.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]